Атмосфералық ауаны қорғау туралы

Белгілі бір ортада сол жерге тән емес, жаңа физикалық, химиялық және биологиялық заттардың болуын немесе бүл заттардың табиғи орташа көпжылдық деңгейден жоғары болуын ластану деп атаймыз. Атмосфераның ластануы табиғи (жанартаулар атқылауы, орман өрттері, шаңды құйындар, үгілу) және антропогенді (өнеркәсіптер, жылу энергетикасы, ауыл шаруашылығы) жағдайда жүруі мүмкін.
Атмосфераның табиғи жолмен ластануы жанартаудың атқылауына (Жер шарында бірнеше мың жанартау бар, оларлың 500-ДЕН АСТАМЫ белсенді), тау жыныстарының үгітілуіне,шаңды дауылдардың тұруына, орман өрттеріне (найзағай түскенде), теңіз тұздарының желмен аспанға көтерілуі мен ауадағы сулы ерітінді тамшыларының құрғауына, өлген организмдердің іріп-шіруі процестеріне байланысты. Атмосфераны табиғи ЖОЛМЕН ластайтындарға аэропланктондар, яғни, әртүрлі ауру қоздыратын бактериялар, саңырауқүлақ споралары, кейбір өсімдіктерді тозаңдары, сонымен қатар космос шаң-тозаңдары жатады. Космос шаңы (атмосферада жанған метеориттер қалдықтарынан пайда болады. Секундына атмосфера арқылы үлкен жылдамдықпен (II ден 64 км/сек дейін) 200 млн-ға жуық метеориттер ауа қабатынан өтіп отырады да, 60-70 км биіктікте көбісі жанып үлгереді. Ғалымдардың айтуы бойынша тәулігіне жер бетіне 1018 кішігірім метеориттер түседі.
        
        Атмосфералық ауаны қорғау
Белгілі бір ортада сол жерге тән емес, жаңа физикалық, химиялық және
биологиялық ... ... ... бүл ... табиғи орташа көпжылдық
деңгейден жоғары болуын ластану деп ... ... ... ... ... ... өрттері, шаңды құйындар, үгілу) ... ... жылу ... ауыл ... жағдайда
жүруі мүмкін.
Атмосфераның табиғи жолмен ластануы жанартаудың атқылауына (Жер ... мың ... бар, ... ... ... белсенді), тау
жыныстарының үгітілуіне,шаңды ... ... ... ... ... ... тұздарының желмен аспанға көтерілуі мен ауадағы
сулы ерітінді тамшыларының құрғауына, ... ... ... ... Атмосфераны табиғи жолмен ластайтындарға
аэропланктондар, яғни, әртүрлі ауру ... ... ... ... ... ... ... қатар космос шаң-
тозаңдары жатады. Космос шаңы ... ... ... ... ... ... атмосфера арқылы үлкен жылдамдықпен (II ден 64
км/сек дейін) 200 млн-ға жуық метеориттер ауа ... өтіп ... да, ... км ... ... ... ... Ғалымдардың айтуы бойынша тәулігіне
жер бетіне 1018 ... ... ... сайын жерге 2-5 млн тонна космостық шаң түсіп отырады. Табиғи шаң да
Жермен жанасқан атмосфераның ... ... ... Ол ... ... ... ... м шамасындағы ... ... ... ... ... ластайтьн көздердің арасында шөлді
дала мен басқа да сусыз ... ... атап ... болады. Атмосферадағы
шаң буды суға айналдырумен қатар, күн радиациясын тікелей сіңіреді ... ... Күн ... ... ... ... ... көп мөлшерде күкіртті сутектің, аммиактың, көмірсутектерінің, азот
оксидтерінің, көміртегі оксиді мен ... және т.б. ... ... ... түсуіне апарады. Атмосфералық ластануға табиғаттың
алапат ... ... ... ... ... орта есеппен
жанартаулардың атқылау нәтижесінде жылына атмосфераға 30-150 ... газ ... ... ұсақ ... күл ... отырады. Тек Пинатубо (Филиппин)
жанартауы атқылаған кезде (1997 ж.) ... ... 20 млн ... ... шығарылды. Жанартаулар атқылағанда атмосфераға бірқатар химиялық
ластағыштар - сынап, мышьяк, қорғасын, селен түседі. Ірі ... ... да ... көп ... ... ластанады.
Кейбір ғалымдардың айтуынша, қазіргі кездегідей ауа райының ыстық болуы
шамамен 55 млн жылдай бұрын да болған. ... ... ... Норвегия
аумағында геологиялық авария болып, ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде атмосфораға 2 млн тоннаға жуық
буланған мұнай өнімдері бөлінген. Сол кездегі осы ... неге алып ... ... ... белгілі. Атмосфералық ауадағы сол шаңды күлдер 200
000 жылға ... еді. ... ... ... 20 жыл ... ... да осындай мөлшерде ластауыштар бөлінетіи болады.
Атмосфералық ластанудың антропогендік (жасанды) көздеріне өнеркәсіптік
кәсіпорындар, ... жылу ... ... ... ... ... ... және т.б. жатады. Тек ... ... ... ... әсер етіп ластауын мынадай негізгі түрлерге бөлуге болады:
шикізат, материалдар, ... ... ... ... су,
қалдықтар. Атмосфераға таралатындар: газ, бу, ауа тозаңы, энергетикалық:
шу, инфрадыбыс, ультрадыбыс, ... ... ... ... және ... сәулелендірулер және т.б. ... ... ... ... отын-энергетика ресурстарының және
өндірісте қолданылатын ... ... ... өңдейтін технологияға
байланысты болады. Атмосфераға бөлінетін 52 Гт ... ... 90%-ын ... ... газы мен су буы ... ... ... қатарына кіргізілмейді). Техногенді шығарындылардың құрамында
бірнеше мыңдаған ... ... ... ... ... ең ... ... тонналап атмосфераға шығарылатындыларға қатты бөлшектер
(шаң, түтін, күйе), ... ... ... ... азот ... ... ... сутек, аммиак, хлор, фторлы сутек жатады.
Ғалымдар, экологтар ғана емес, жүмысы мүнай кен орындарымен байланысты
көптеген ... - ... ... кезінде бөлініп шығатын газдарды пайдаға
асыру ... ... ... ... ... теория жүзінде бұл
бағыттың маңызды ... ... бері ... Тіпті алғашқы жобалардың бірін
бекітіп, мүмкіндігінше жақын арада іс жүзінде қолға алынатынын да ... ... жағу ... ... ... ... ... отыр.
Мүнан басқа бұл газ ластаушылардың бірі ... ... ... әсер ... ... ... ... Соңғы уақытқа ... ... ... ең қатты ластайтын көздерге, әсіресе, күлі
көп шығатын көмірлерді пайдаланатын жылу ... ... ... ... ... ... кезінде қалада амалсыздан көптеген
өнеркәсіп орындары тоқтап қалды. Алайда қала ... ... мен азот ... ... арту саны ... ... түскен
азтокөліктер есебінен болды.
Қазақстанның үлкен қалаларында көп тараған химиялык, ластаушы — күкіртті
газ (күкіртті ... ... өкпе ... мен ... ... ... ... байланыс бар екенін көрсетеді. Күкіртті
ангидридтің мөлшерінің көбеюі ... ... мен ... ... ... алып ... (10 кесте).
10 кесте
Ласталған атмосфера ауасының көп таралған түрлері және олардың ... ... ... ... ... ... ... ... алу жолдары |
| ... ... ... |
| ... ... | ... |Жарылыс ... және ... алу |
| ... себу ... |
| ... химиялық |қабынуын тудырады |
| ... | ... ... ... және |Бүйректі зақымдайды, |
| ... ... ... ... клеткаларының |
| | ... ... ... бөлінетін |Қандағы оттегінің ... ... ... әсер ... |
|Хлор ... ... ... ... |
| | ... мен ... |
| | |алу ... |
| | ... ... ... ... ... |Ас ... ... |
|сутек ... ... ... ... ... тазалау, |Адамның құсқысы ... ... ... ... тамақ пен |
| | ... ... ... ... ... түтіндері, |Өкпедегі жұмысына әсер етеді|
| ... жағу | ... ... ... ... өкпенің тітіркенуі |
|Күкірт диоксиді |Мүнай мен көмір жағу |Адамның құсқысы келіп кеуде |
| | ... ... басы |
| | ... ... ... қара ... ... |Көз бен тыныс алу жолдарын |
|күйе бөлшектері ... ... ... |
| ... ... | ... дамыған елдерде атмосфераны ластайтын негізгі көздер —
автокөліктер, транспорттың ... ... және ... ... ... бойынша антропогендік әсерден атмосфераға жыл сайын 25,5 млрд.
тонна көміртегі оксиді, 190 млн тонна күкірт ... 65 млн ... ... 1,4 млн тонна хлорлы және ... ... ... ... органикалық қосылыстары, сондай-ақ қатерлі ісік
ауруын ... ... ... ... таза ауа ... ... Ауылды жерлерде ауа құрамындағы шаңды қоспалар
мүхит бетімен салыстырғанда 10 есе, кішігірім ... 35 есе көп. ... ... ... қара тұманды байқауға болады. Мұнда шаңды ... ... 200 ... аса көп. Лас ауа ірі ... 1,5-2 ... дейін созылады. Бұл лас тұман жазда күн сәулесінің 20%, ал қыстың
күні онсыз да күн ... аз ... ... жібермей ұстап қалады.
Автокөліктерден бөлінетін заттар. Әрбір автокөлік жылына 4 тонна ауа ... кг ... ... 40 кг азот ... және 200 ... ... атмосфераға бөледі.
Автокөліктерден белінетін газдар - 200-дей ... ... ... толық және жартылай жанған өнімдері - көмірсутектер ... ... жай ... ... алар ... және кептелісте
тұрғанда қоршаған ортаға көмірсутектер көп бөлінеді. Осындай жағдайда отын
толық жанбайды да, лас ауа 10 есе көп ... ... ... бөлінетін газдың құрамында СО2- 2,7% болса,
жылдамдықты түсірген жағдайда СО2 - 3,9%-ға, ал жай қозғалған ... - ... ... ... IV ... СО2 ... ... салмағы ауыр жердің бетіне
жақын жиналады. Сондықтан тротуарда, бесікарбада отырған нәресте ... көп ... Адам ... ... ... бірі —
көліктерден бөлінетіц газ құрамында көп ... ... және ... ... формалары. Ауадағы қорғасын мөлшері көбейген сайын
оның мөлшері адам қанында да ... ... ... ... ... ... ... белсенділігі төмендейді. Ал бұл өз
кезегінде зат ... ... ... алып ... Сондай-ақ II
валентті СО-да ... ... ... ... ... ... қиындатады. Транспорттан бөлінген ... ... ... иісі ... ... ... ... формальдегид)
болады. Мұнан басқа бөлінген лас газдардың құрамында ... ... ... ... көмірсутектер болады. Негізінен этилен қатарына
жататын гексан мен пентан. Отынның толық жанбауы себебінен көмірсутектердің
бір ... ... ... ... бар қара ... айналады. Егер
автокөліктің моторы нашар жұмыс істейтін болса бөлінетін шайырлы заттар ... ... ... де ... көп болады. Мұндай жағдайда машинаның
артынан будақтап қара түтін шығады.
Көлік түтіні ... ... ... тетраэтил-қорғасынның жануынан
бейорганикалық қорғасын да ... 1 литр ... ... 1 ... ... ... құрамына тетраэтилқорғасынды
антидетонатор ретінде қосады. ... ... ... бөлінген
қорғасьн қосылыстары бүкіл планета атмосферасына таралады. Соңғы І00 жыл
ішінде Гренландия ... ... ... 5 есе, ал ... еріген
қосылыстарының мөлшері соңғы 20 жылда ... 10 ... ... ... ... 86% ... ... ұшақтардың қонған және ұшқан кездеріңде де ластаушы газдар
мейлінше көп ... ... ... ... ұшуы ... ... ... мөлшері бір мезетте ... 6850 ... ... ... ... ... ... қаласында атмосфераны ластаудың 20% жеке ... мен ... ... ... тисе, 80% - автокөліктердің еншсінде.
Қоршаған ортаға жанусыз ... ... мен ... ... ... өнімдердің мөлшері бензинмен жүретін ... ... ... анағұрлым көп.
Автокөліктердің қоршаған ортаға жағымсыз әсерін төмендету тұрақты қоғам
құрудың маңызды шарты. ... ... ... ... аз ... үлгілері жасалып, бензинді сұйылтылған ... ... ... мал ... ... ... өсімдік майларын пайдалану
қолға алынуда.
Өнеркәсіптік ластану. Қара металлургия. Шойын ... оны ... ... ... де ... лас ... көп бөлінеді. 1 тонна шойынды
балқыту ... 4,5 кг шаң 2,7 кг ... газ, 0,5-0,1 кг ... ... қоса қоршаған ортаға біраз мөлшерде мышьяк, фосфор,
сурьма, қорғасын қосылыстары, сынап парлары, шайырлы ... ... ... атмосфераны шаңмен, газбен ластау көзі болып табылады.
Түсті металлургиядан атмосфералық ауаға шаңды заттар, мышьяк, қорғасын және
т.б. ... ... ... ... алюминий алу кезінде де
электролиздік ... ... ... және ... фтор ... 1 тонна алюминий алу үшін эдектролиздердің түрі мен ... 33-47 кг фтор ... оның 65% ... ... тарайды.
Қазақстан территориясында түсті металлургия үш аймақта -Орталық, Шығыс және
Оңтүстік Қазақстанда орналасқан. Оңтүстік Қазақстанда кен ... ... мен ... ... ... ... ... орындарында
Менделеев таблицасындағы элементтерінің 74 түрі ... ... ... ... мөлшердегі энергияны қажет етеді. Сондықтан мүндай
өндіріс ... ... ... көзіне жақын салынады.
Көмір өнеркәсібінде ластаушы көзі больщ терриконниктер -бос ... ... ұзақ ... бойы ... мен ... ... жүреді.
Нәтижесінде күкіртті газ, көміртегі оксиді, шайырлы заттардың қосылыстары
бөлінеді.
Мұнай өндіру, өңдеу, ... ... ... ... ... ... ... және басқа да иісі жағымсыз заттар бөледі.
Синтетикалык, ... ... ... - ... ... ... ацетон,
изопрен және т.б, бөліиеді. 90-шы ... ... ... зерттеулер
бойынша Қазақстанның Каспий өңіріндегі тек мүнай өндіретін орындарынан
жылына атмосфераға 184 000 тонна ... ... ... ... Ал ... ... өндіретін кен орындарының саны да, өндіретін мүнайдың мөлшері
де ол кездегіден көбейе түсті. АҚШ-та қоршаған ... ... үшін ... ... ... айып пұл төлейтін болса, ... ... айып пұл ... одан ... есе аз. ... да инвесторлар
сүзгілерді орнату, ... және ... ... ... ... орнына, оған қарағанда айып пұл төлеуді жөн санайды.
Құрылыс материалдары өнеркәсібінде цемент және құрылыс материалдарын ... де ... ... ... шаңдар бөлінеді. Мұндай шаңдар негізгі
технологиялық процестер - жартылай дайын өнімдерді, шикізаттарды майдалау,
температуралық өңдеу кезінде ... ... ... ... ... тұрмыстьқ химия
заттары және т.б.). Бүл өнеркәсіп саласынан бөлінетін зиянды заттар ... үшін ... ... Химиялық өнеркәсіптерден қоршаған ортаға
IV валентті көміртегі оксиді, IV валентті азот ... ... ... күкіртгі сутек, хлорлы, фторлы қосылыстар және т.б. бөлінеді.
Ірі күкірт қышқылды ... ... мен ... мыс балқыту
комбинаттарында, Өскеменнің қорғасын-мырыш комбинатында, Ақтөбе және ... ... ... күкіртті газдар ұзақ сақталмайды. Ауа райы құрғақ ... ... ... және ... ... болған жағдайда бірнеше сағаттарға
дейін сақталады. Атмосферадағы ылғалмен әрекеттесіп - ... ... ... ... Н25О4 ... ... бұл ... қауіптілігі арта түседі. ... ... ... ... жел ... ... ... формаларға ауысады. Олардың
көшуі желдің жылдамдығы 10 м/сек жағдайда 750-1500 м ... ... ... таралуы 300-400 км қашықтыққа дейін жетеді.
Күкіртті қосылыстар адамдар мен жануарлардың тыныс алу жолдарына әсер ... ... ... ... ... ... әсер ... фотосинтез процесі нашар ... өсу ... ... ... ... ауыл ... дақылдарының өнімі азаяды.
Атмосфералық ауа құрамында күкірттің көп ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп
бұйымдарының сапасын төмендетеді. Өнеркәсіпті аудандарда, ауылды ... ... 20 есе, ... 100 есе тез ... ... ... ... салаларының - транспорттың, коммуналды және
ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... ететін негізгі қозғаушы күш. Отын-энергетикалық
кешен - жанармайларды барлау және ... ... ... ... тұратын салааралық жүйе. Бұлардың құрамына отын өнеркәсібі
(мүнай, газғ көмір) және ... ... ... ... тығыз
байланысты электроэнергетика кіреді.
Қазақстанның экономикасы мен ... ... ... ... ... ... болып отыр. Мысалы, Қарағанды көмір ... қоры 51 млрд ... ... ... облысындағы қоры бай темір
рудалары және Теміртау ... ... ... ... ... маңызы арта түсті.
Сонымен қатар энергетиканың қоршаған ортаны отынның органикалық түрлерінің
өнімдерімен, ондағы зиянды ... ... жылу ... да ... көп. ... пайдаланатын энергоресурстардың 25% электр
энергиясының үлесіне тиеді. ... ... (75%) ... ... ... ... ... процестер үлесіне тиеді. Жыл сайын
дүние жүзінде 25 млрд тоннадан аса ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Қатты отынды жаққанда атмосфералық ауаға ... ... ... ... ... ... ... азот оксиді, фторлы қосылыстардың
кейбір қоспалары бөлінеді. Кейбір жағдайларда отын ... ... ... улы ... қоспалары кездеседі. Мысалы, Донецк антрациттерінің құрамында
біраз мөлшерінде мышьяк кездессе, Екібастүз көмірі күлінде - бос
кремний ... ... - ... ең көп ... қазбалы отын. Кейбір мамандарлың айтуы
бойынша көмірдің қоры 400-500 жылға ... ... ... тағы ... ол дүние жүзі бойынша біркелкі таралған және мүнайға қарағанда
арзан. Бұрынгы КСРО кезінде ірі жылу-энергетикалық кешендер елдің ... ... ... ... кен ... Ашық ... бүкіл көмірдің төрттен бір бөлігі ... кен ... ... ... ... қоры ... 9 млрд ... деп саналады.
Алайда бұл кеп орнынан алынатын көмірден күл көп шығады (50% дейін).
Торф (шымтезек). Энергетикалық ... ... ... ... ... ортаға тигізетіп жағымсыз жақтары көп. Біріншіден, су
экожүйелерінің режимі бұзылады, сол жердің топырақ жабыны мен ... алып ... ... ... тұщы су ... және ауа
бассейнінің сапасын ... ол ... ... ... ... де ... ... Сондай-ақ оны сақтау және тасымалдау кезінде де
экологиялық мәселелер туындайды.
Сұйық отындарды (мазут) жаққанда атмосфералық ауаға күкіртті ... ... ... ... ... отын ... ... қосылыстары, натрий
тұздары бөлінеді. Сүйық отын көмірге қарағанда ... ... ... көп ... алып ... жел ... ... бірге таралатын күл-
қоқыстар бөлмейді. Алайда сүйық отын ... ... ... тиімсіз. Д.И.Менделеев айтқандай, мұнай жағу — пеште (ошақта)
ассигнацияларды ... ... газ. ... ... ... ауыстыру еңбек өнімділігін арттырып,
шығын ... ... ... ... ... ... ... Ең
негізгісі қаланың экологиялық ахуалын жақсартады. Сондықтан соңғы кезде
көмір мен ... ... ... табиғи газ көп пайдаланылуда. Егер көмір
жаққан кезде атмосфераның ... 1 ... деп ... ... — 0,6, табиғи газды пайдаланғанда - 0,2-ге тең. ... ... ... ... ... Н,О3 ... оксиді) бөлінеді, бірақ
көмірмен салыстырғанда мөлшері 20%-ға төмен.
Электроэнергетиканың ... жылу ... ... ... ... ... жалпы энергияның 70% келеді. Жылу станциялары жалпы
өнеркәсіптен бөлінетін зиянды ... 29%-ын ... Олар ... жердің айналасына, биосфераға айтарлықтай әсер етеді. Әсіресе,
сапасы төмен отындармен жұмыс жасайтын электр станциялары аса ... 1 ... ... 1060 тоннасы жағылған Донецкі көмірінен
қазандықтардан 34,5 т ... ... 99%-ға ... ... 193,5 т күл, ал ... арқылы атмосфераға 10 млн/м3
түтінді газдар бөлінеді. Жылу ... ... ... ... ... ... суының құрамындағы ванадий, никель фтор, ... ... ... су ... ... ... сапасына, су организмдерінің
тіршілігіне әсер ... ... ... алып ... Қандай да бір
заттардың концентрацияларының көбеюі нәтижесінде судың ... ... ол өз ... ... мен су ... ... құрамы
мен санына және су айдындарының өздігінен тазару ... ... ... ... алып ... ... электр станциялары қызған пармен қозғалысқа ... ... ... ... ... ... ... салқындатып отыру керек.
Сондықтан жылу станцияларынан су айдынына, әдетте 8°С-12°С-қа жылынған су
бөлінеді. Ал ірі жылу ... мен ... ... ... мөлшерін қажет
етеді. Олар 80-90 ... жылы ... ... ... Су ... ... олардың табиғи гидротермиялық режимі бұзылып
судың «гүлдеуіне» алып келеді. Суда ... еру ... ... ... қасиеті өзгеріп ондағы барлық химиялық және биологиялық
процестер жылдам жүреді. Судың түнықтығы ... ... ... ... заттардың ыдырау жылдамдығы артады және фотосинтез
процесінің жүруі төмендейді.
Кен байытатын, ... ... ... және ... ... ... қалдығы аз немесе қалдықсыз технологияға көшіру, автокөліктерден,
ұшақтардан, жылу қазандықтарынан бөлінетін ... ауа ... ... ... және т.б. ... ... шекті мелшерден асып кетпеуін
бақылау атмосфераны қорғаудың негізгі шаралары болып табылады.
8.4 Топырақ жамылғысын қорғау және оны тиімді ... ... оған ... ... ... ... ... агенттердің болуын немесе ол
агенттердің қа^ ... ж ... ... асып ... ... ... мі/. Топырақ ластануының мынадай түрлері бар: ... ... ... улы ... жоні ... ... радиоактивті заттсцмі ластану. Топыраңтың ластануы қоршаған ортаға
қауіиті, өйткв улы заттар ... ... ... ... ... ... ... адам организміне түседі.
Қалыпты табиғи жағдайда топырақта болып жатқшдағы топырақ қүрамында көп ... және ... ... ... ... пжырақтар
темірмен, мыспеғі, мырышпен, марганецпен, иикелмен, алюминимен және ... ... ... ... жерлерде олардың концентрацихсы пгекті
мөлшерден оидаған есе асып түседі.
Радиоактивті элементтер топыраққа атомдық >нергияны іісійдалануға қатысы
бар ғылыми-зерттеу үйымдары мен АЭС, (ігомдық ... ... ... ... жоне ... ... кетіру кезінде түсуі мүмкін.
Топырақтың химиялық қүрамына - тыңайтқыштар мен ■.иянкестерге, арам
шөптерге, ... ... ... ... ... қолданылатын ауыл
шаруашылығы да әсер етеді. Қазіргі ксзде ауыл шаруашылығы процесіндегі зат
айналымға түсетін затгардың мөлшері өнеркәсіп орындарынан бөлінетін
заттардан кем ... Айта ... ... мен улы химикаттарды
қолдану жылдан-жылға артып келеді. Ал юпырақтың қүнарлылығы алынған өнім
мен ... ... ... түрлік қүрамына байланысты.
Қазіргі кездегі топырақты ластаушыларының негізгі көздері мына.\ар:
- пестицидтер:
- минералдық тыңайтқыштар;
- ... және ауыл ... ... ... ... ... бөлінетін газды-түтінді заттар;
- мүнай және ... ... ... әсер ету оның деградацияға үшырауына (эрозия,
ластану, түздану және батпақтану, шөлейттену) алып келеді.
Сондықтан топырақ ластануын болдырмау үшін ... ... ... ... ... қорғайтын заңдарды бүлжытпай орындау;
- қоршаған ортаның сапасына бақылау жүргізетін ... ... ... ... ... ... ... жылжу тәртібін, топырақ
процестеріне қатысуын зерттеу;
- зиянды заттардың шекті мөлшерлерін нормалау;
167
- ... ... ... ... ... түрлераиің
қолд.інылуыншектеу;
- ауыл шаруашылығында зиянкестермен, арам шөптермси күікчу үіііім химиялық
әдістердің орнына биологиялық әдістерлі қолдсіну ... ... ... және ... ... ластаушылар және олардың классификациясы.
Ластаушы - қоршаған ортаға әсер ету ... ... ... і ... ... ... ... зат, биологиялық түр). Ластану кез-
келген агентпен болуы мүмкін. Тіпті ең таза агент те ... ... ... ... ... ... өз тепе-теңдігінен шығуына алып келетін
фактор.
Жоғарыда айтылғандай, шығу тегі бойынша ластану табиғи және ... ... ... ... ... ластану - табиғи, әдетте үлкен
апаттар, зілзалалар (жанартау атқылауы, жер сілкіну) нәтижесінде пайда
болады.
Өкінішке орай, өнеркәсіптің дамуына байланысты қоршаған ортаның ... ... ... ... ... өз ... ... және
ғаламдық деп бөлуге болады. Жергілікті ластану өнеркэсіп аймақтарында
немесе қала төңірегінде болуы мүмкін. Галамдық ластану үлкен қашықтықтарға
тарап ... ... ... әсер ... Антропогендік ластану адам
қатысуымен, олардың тікелей немесе жанама әсер етуінен пайда болады.
Атмосфералық ауаны ластаушылар - механикалық, химиялық, физикалық, және
биологияльщ болып ... ... — шаң, ... Олар органикалық отынды жаққанда және
қүр^тлыс материалдарын дайындау процестері кезінде пайда ... ... ... ең ... диаметрі 0,005 мм-ге дейінгі бөлшектер.
Көптеген аурулар ауаның шаң болуымен байланысты: өкпе қүрт ... ... ... ... және т.б.; ... ... концентрациясы мүрынның шырышты қабығының жүмысын нашарлатады,
мүрыннан қан кетеді.
Американдық ғалымдар халқының саны 1 млн-нан асатын ... ... ... мен тыныс алу жолдарының қатерлі ісік (рак) ауруының
жиілігі арасында
168
тікелей байланыс бар екенін анықтады. Көз ауруы, созылмалы коньюнктивит
көбіне ... ... ... ... ... ... ... бетіне түсетін ультракүлгін сәулелердің мөлшерін де азайтады.
Жасыл өсімдіктер ... ... ... басқа қоспалапдын осерін
төмендетеді. Мысалы, іпыршалы ағаштар ауалағ 1 ... 32 ... 36,4 т, ... - 68 т шаң жинайды.
Химиялың ластаушылар - мюжүйедегі К()|щонтрациясы нормадан жоғары немесе
басқа жақтип енген мтгар. Аүанын мейлінше ластануы өнеркөсіп ... ... жағу ... ... ... жүмысы кезінде,
түрмыстық және өндірістік қалдықтарды жағу, қайта өңдоу кезінде байқалады.
Атмосфераны қатты ластайтын улы заттарға: көміотегі қосылыстары (квхмір
қышқыл газы, ... ... ... ... ... ... ... күкірт қышқылы), азот тотықтары (N0 және НО2) жатады.
Екпе ағаштар газдар үшін механикалық бөгет және атмосфераның химиялық
ластануына қорғаныщ бола алады Күкірт ... ... ... ... жөке, қайың ағаштарын жатқызуға болады. Фенолдарды мамыргүл, аюбадам
жақсы сіңіреді. Сондықтан ... ... ... ... ... көміп
тастаған дүрыс.
Орман экожүйелері ядролық жарылыстардың зардаптарын төмендетуде үлкен роль
атқарады. Ағаштардың қылқаңдары мен ... ... ... ... ... ... жоқ ... радиоактивті түнба/іардың белсенділігі 32
есе жоғары болады.
Қоршаған орта ... ... мен ... ... ауыл ... ... сапасы төмендеп, сол арқылы
адамдардың денсаулығы зардац шегеді Әсіресе минералды тыңайтқыштар мен
зиянкестерге қодданатын пестицидтер ... ... адам ... ... ... Мерзімінен ерте піскен көкөністерде (қарбыз қауын,
картоп, пияз, сәбіз және т.б.) ... көп ... ... ... піскен көкөністерде кебіне зиянды заттардың шекті мөлшері 2-3
есеге артып түседі. ... ерте ... ... ... ... жөн.
Физикалың ластаушылар - бүл биосфераға техногенд
169
Ік
себептерден тусөтін ... ... ... Мысалы, жылу
(атмосфөраға ҚЫЗған газдардың бөлінуі); жарық (жасанлм
і.иіі.ііі өсерінен табиғи жарықтың нашарлауы); шуыл
(шуьіЛДЫҢ мүмкіп деңгейден артуы); ... ... ... ... радиоактивті (атмосфераға
радиоактивті заттардың бөлінуі); озон бүзғыш (фреондардың
атмосфераға бөлінуі).
Қала үшін ... ... бірі ... табиғаты өртурлі дыбыс
тербелісінен пайда болатын шуыл. Әдетте төменгі жиіліктегі автокөліктердің
шуылы жоғары жиіліктегі шуылға қарағанда алысқа тарайды. ... ... ... ... шуыл ... барлық жүйелеріне
(әсіресе жүрек-қан және жүйке жүйелеріне) жағымсыз әсер етеді. Адам 30-40
дБ шуылда өзін ... ... 120 ... ... шуыл ... ауыртпалық түсіреді.
Өсімдіктер шуылдан қорғауда да үлкен роль атқарады. Үй қабырғасының
жартысына дейін өсіп түрған жүзім өсімдігі пәтердегі ... екі ... ... ... ... қасиеті өсімдіктің еніне
(габитусына), қалың болуына, қүрамына, биіктігіне байланысты. Шуылдан
арнайы (бетонды, металл, әйнекті ағашты) қондырғылар ... ... ... - ... ... болмаған немесе мөлшері қалыпты
жағдайдан аспаған организмдер түрлері. Микрорганизмдермен ластануды
бактериологиялық ластану деп атайды. Әсіресе кейбір елдердің қарулы
күштерінің лабораторияларында ... ... ... ... ... микроорганизмдердің штаммдарымен атмосфераның ластануы өте
қауіпті.
Экожүйедегі өсімдіктер бөтен түрлермен өздері бөліп шығаратын фитонцидтер
деп ... ... ... ... ... ... фитонцид түрлері көп
клеткалы организмдерге қатты әсер етіп тіпті жәндіктерді өлтіріп ... Олар ... ... және ... флораға қатты әсер
етеді. Емен ағашының фитонциді қашықтан дизентерия мен паратиф
қоздырғыштарын өлтіреді. Эвкалипт ағашының жапырақтары бөлетін фитонцидтер
стрептококты, май қарағай қылқандары ... ... ... - ... ... ... ... 1 га арша тоғайы
күніне 30 кг фитонцидтер бөледі. Олар зиянды микроорганизмдерді өлтіріп
170
қана қоймай, шыбындарды және басқа да ... ... және ... классификациясы. Пестицидтер {лат. резііз-жүкдалы
ауру, сюЬ-өлтіремін) - өсімдік ... мен ... ... жүи, ... ... бүйым зиянкестеріне, жануарлар
экопаразиттеріне, адам мен жануарларға ауру тарататын органиэмдерге қарсы
қолданылатын химиялық заттар.
Химиялық табиғаты жөне ... ... ... ... ... ... өнеркәсішпік классификациясы бар.
Пестицидтер улылық дәрежелерінің әртүрлі болуымен ерекшеленеді. Улылығын
бағалау үшін тәжірибего .ілыігған жануарлардың 50% ... ... ... ... ... (АЛ50) пайдаланады. ЛД5Омөлшеріне байланысты
пестицидтерді: күшті әсер ететін улы заттар, улылығы жоғары, улылығы
орташа,және улылығы төмен деп бөледі.
Түрақтылығына байланысты пестицидтерді: ете ... ... ... 2 жылдан
кеп); түра^ты (0,5-1 жыл); салыстырмалы түрақты (1-6 ай); түрақтылығы аз (1
ай) деп бөледі.
Кебіне ... ... және ... ... қолданылады. Әсер ету обьектісіне (арамшөптер, зиянды жәндіктер, жылы
қанды жануарлар) және химиялық табиғатына байланысты пестицидтер мынадай
топтарға ... ...... ... ... ... - ... мен басқа да су есімдіктерін қүрту үшін;
3) антисептиктер - ... ... ... ... ... - ... ... ауруларымен және
бактериялармен күресу үшін;
5) зооцидтер — кемірушілермен күрес үшін;
6) инсектицидтер - зиянды жәндіктермен күресу үшін;
7) ... - ... ... күресу үшін;
8) нематоцидтер - жүмыр қүрттармен күресу үшін;
9) фунгицидтер - топырақтағы ... ... ... ... ... ... жою үшін ... -
дефолианттар, өсімдіктің артық гүлдерін
171
қүрту үшің - дефлоранттар, өсімдіктің дамуы мен өсуіи реттейтін пшиялық
ааттар, арамшөптерді жою үшін -гербицидтер, жвңдіктер, кемірушілер ... да ... ... ... ... ... ... -
репелленттер, жою үпііп сілдымен жәндіктерді еліктіретін - аттрактанттар,
жөндіктерді жыныстық стерилдеу үшін қолданатын -стерилизаторларды
жатқызады.
Пестицидтерді пайдалану ауыл шаруашылығы мен ... ... ... ... ... ... зиянды. Пестицидтердің ішінде
-дихлордифенилтрихлорэтан (ДДТ) көп қолданылады. Кезінде дүние жүзінде жыл
сайын осы пестицидтің 100 мың тонна мөлшері шығарылып ... ... АҚШ, ТМД ... Венгрияда, Швецияда, Нидерландыда және т.б.
елдерде ДДТ-ның шығарылуы тоқтатылған. Себебі ауыл шаруашылығына тигізетін
пайдасынан экологиялық түрғыдан зияндылығьі асып түскен. Жартылай ыдырау
мерзімі 50 ... ... ... ... орта ... ДДТ ... тізбек арқылы адамдар мен жануарлардың денесіне
өткен. Осы жағдайдың салдарынан әсіресе балалар өлімі, түрғындардың
арасында басқа да ауру ... ... ... ... көп ... ... ... бауырынан да табылған.
Сондықтан қоршаған ортаның пестицидтермен ластануын азайту үшін
өсімдіктерді қорғаудың ... ... ... ... керек.
Табиғатты қорғаудың басты механизмдерінің бірі гигиеналық және санитарлық-
техникалық ... ... ... ... ... ... және ауа ... су, топырақ сапасын нормалау болып табылады.
Нормалау — бүл ... ... ... мен ... ... ... ... және қоршаған орта обьектілерінде
олардың сандық көрсеткіштерін анықтау бодып табылады.
Адам организмінде қайтымсыз өзгерістер болдырмау үшін медик-гигиенистер
жағымсыз ... ... ... үшін ... мөлшерлі деңгейін
белгілейді.
Қоршаған ортаның нормалайтын факторына байланысты:
- шекті мөлшерлі деңгей (ШМД) - организмге әсері (жеке фактор өзі ңемесе
басқа факторлармен ... ... ... ... ... ... әртүрлі аурулар мен исихологиялық
өзгерістерге (интеллектуалдық жөне ... ... ... жүмысының қабілеті) алып келмейтін жағымсыз фактордың
жоғарғы мәні. ... ... ... ... ... болса,
мүндай жағдайда шекті мөлшерлі деңгей - шекті мөлшерлі
концентрация (ШМК) деп аталады.
Шекті мөлшерлі төгінді (ШМТ) - сү ... ... ету ушін ... бір ... ... су ... ақпа ... рүқсат етілген ең жоғарғы заттар
салмағы.
Пысьщтау сүраңтары:
1. Қоршағаіі ортсшың компоненпиперін қандай белгілері бойьшша ... ... ... ... ... қандай беліілері бойынша жіктеледі?
3. Қалпына келетін, қалпына келмейтін және салыстырмалы қалпына келетін
табиғи ресурстарға мысалс/ар келтір.
4. Өсімдіктер және жануарлар әлемін ... ... үшін ... ... ... дегеніміз не және оньщ қандай түрлері бар?
5. Жер ресурстарыньщ деградацияға үшырауьша альш келетін ... ... ... ... не?
7. Топырак, ластаушыларының қандай көздері бар және оиы болдырмаудың
қандай шаралары ... ... ... не және оның ... ... ... Пестицидтер, олардың түрлері және қоршаған ортаға тиғізетін әсері
қандай?
173

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Атмосфералық ауаны қорғау19 бет
Атмосфералық ауаны қорғау шаралары5 бет
Атмосфералық ауаны қорғау. Ластағыш заттектердің түрлері14 бет
Айранкөл мұнай кен орны47 бет
Арысқұм кен орнының м-іі кешенін механикалық әдіспен игеру және жабдықтарды таңдау82 бет
Арысқұм кен орнының мұнай тасымалдау құбырларын корозиядан қорғау60 бет
Арысқұм кен орнының мұнай өндіру ұңғымаларының түп аумағына әсер ету әдістерін талдау76 бет
Бектұрлы кен орны36 бет
Диплом алдындағы тәжiрибе есебі26 бет
Жалпы экология175 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь