Түркістан автономиясының құрлуы (сабақтары мен аспектілері)

Негізгі бөлім.

І-тарау. Орта Азия мен Қазақстандағы ұлттық мемлекеттік межелеу.
І.1. РКФСР-дің Түркістан отарлау саясаты.

І.2. Түркістан (Қоқан) Автономиясының құрылуы.

ІІ-тарау. Қазақстанның аумақтық тұтастығының қалыптасу жолдары.
ІІ.1. Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің қазақ жерлерін тұтастандыру жолындағы қызметі.

ІІ.2. Мемлекеттік автономия мәселесіне қазақ интеллигенция сының көзқарасы.
1-Тарау.Орта Азия мен Қазақсатандағы мемлекеттік межелеу.



І.1.РКФСР-дің Түркістан отарлау саясаты.
Өзін патшалық Ресейдің Түркістанды отарлау саясатына берік әскери қызметші, редактор ретінде танытқан А.П.Романович 1899 жылғы 19-желтоқсан күні ауыр науқастан көз жұмды.
Қарамағындағы елдер мен халықтарға басқыншылық бағыт ұстанған, Ресей патшалығының бір бөлшегі болып табылатын Түркістан генерал-губернаторлығының ресми баспасөзі ретінде «Туркестанские ведомости» газеті әртүрлі кезеңдерге саналуан жағдайларды бастан өткізді.
1870 жылы газеттің 17 саны жарық көрсе, 1871 жылдан – ол аптасына бір рет, 1893 жылдан – аптасына 2 рет, 1903 жылдың желтоқсан айынан – аптасына 3 рет, 1907 жылдан – аптасына 4 рет шығарылды, ал 1907 жылғы шілде айынан бастап күнделікті газетке айналды. 1870 жылғы 287 сәуірден (10 мамыр) 1917 жылғы 15-желтоқсанға дейінгі 48 жыл уақыт ішінде «Туркестанские ведомостидің» 6406 саны жарық көрді.
Газет алғашқы кезде 100 дана, 1901 жылдан бастап 2500 данамен тарады. Ресейдегі аты шулы Столыпин реакциясы кезінде басылымның таралым мөлшері кеміп, 1908 жылы – 967, 1909 жылы 853 дана болып басылды \62\.
«Туркестанские ведмостиге» жазылу бағасы әр дана газетке шаққанда алғашқыда 7 сом деп белгіленсе, 1888 жылы бұл қаржы 7сом 80 тиынға өсірілді. \63\.
Басылымның 1899 жылғы 29 сәуір (11 мамыр) күнгі 32 санында газеттің 30 жылдығына, 1905 жылғы 29 сәуір 12 мамыр күнгі 63-санында 15 жылдығына, 1910 жылғы 28 сәуір (11 мамыр) күнгі 93-санында 40 жылдығына, 1915 жылғы 28 сәуір (11 мамыр) күнгі 92 санында 45 жылдығына арналған мақала, хабарлар басылды. 1890 жылғы 8 мамырда газеттің 1000 номері, 1911 жылғы 30 қыркүйек (13 қазан) күнгі газеттің 2000-номері, 1907 жылғы 4 қарашада 3000 номері, 1914 жылғы 26 қараша (9 жылтоқсан) күні 5000 номері жарыққа шықты.
Сондай-ақ «Туркестанские ведомостидің» 1913 жылғы 4(17) мамыр күнгі 97 номерінде К.П.Кауфманның «Туркестанские ведомостидің» негізін қалаушы болғаны туралы мақала жарияланып, онда көптеген тарихи деректер келтірілген.
Газеттің жалпы шығарылу тарихында оған әр кезеңдерде редакторлық жасаған Н.П.Маев 1870-1892, А.П.Романович (20.11.1892 – 17.12.1899), С.А.Геппенер (22.04.1890 – 29.05.1891), Н.Г.Малицкий (05.11.1901 – 09.01.1907), Е.К.Михайловский, М.Левин, А.Петров, А.Скворцов секілді орыс журналист-ғалымдары орыс журналистикасы тарихында өз қызметіне сай орын алады.
Газет редакторларының бірі, колледж кеңесшісі Н.Малицкийге Түркістан генерал-губернаторлығының 1905 жылғы 1 қарашадағы №281 бұйрығымен 2-дәрежелі алтын жұлдызды Бұқар ордені берілді. Патша үкіметінің өзі шығарып отырған басылым мен олардың басшыларының еңбегін отырлау саясатына қосқан үлестеріне сәйкес тиісінше бағалап тұрғанының нәтижесі.
Уақыт өте келе «Туркестанские ведомости» газетінің мазмұндық түр-сипаты ерекшеленіп, өзгеріске ұшырады. Ол ғылыми мақалалар жинағы ретіндегі бағытын өзгертіп, 1909 жылдан бастап өлкелік, партиядан тыс, жалпы типті газетке айналды. Таралымы да артып, 900 данадан – 3000 данаға дейін өсті.
«Туркестанские ведомости» газетінің 1870 жылғы 28-сәуір (10 мамыр) күнгі 1-санынан 1917 жылғы 25-қаңтар (7-ақпан) күнгі 20-санына дейінгі 5645 нөмірі Түркістан генерал-губернаторлығының ресми үні болып шығарылды.
Ресейде 1917 жылы орын алған Ақпан буржуазиялық төңкерісіне байланысты бұл басылым 1917 жылғы 25-қаңтар (7-ақпан) күнінен 17 (30)-сәуірге дейінгі аралықта 4 ай бойы шықпай қалды. Соған сәйкес газет басшылары да өзгеріп тұрды. Редактор болып А.Скворцовтың орнына А.Л.Липовский, одан кейін В.Наливкин тағайындалды.
1917 жылғы 17(30)-сәуірдегі 21-нөмірінен 1917 жылғы 25-сәуір (7- мамыр) күнгі 27-нөміріне дейін «Туркестанские ведомости» газеті Ташкент атқару комитетінің органы болды.
Газет 1917 жылғы 25-сәуір (7-мамыр) күнгі 27-нөмірінен Уақытша үкіметтің Түркістан комитетінің органына айналды. Өйткені 1917 жылғы 23-сәуірде Ташкент атқару комитетінде тиісті қаржы жоқтығына орай, әрі «Туркестанские ведомости» газеті өлкелік үкіметтің органы болуына байланысты ол Уақытша үкіметтің Түркістан комитетіне берілді. Сондықтан өлкелік газеттің жаңа құрылтайшысы Түркістан өлкесін басқару жөніндегі ереженің 23-бабына сәйкес «Туркестанские ведомости» - ресми аймақтық басылым болып табылатындықтан, бұдан бұлай бұл басылым Уақытша үкімет 1917 жылғы 6-наурызда белгіленген бағдарламалық құжатқа сай үкіметтің және қоғамдық ұйымдардың қызметін көзқарастар бостандығы тұрғысынан жан-жақты көрсетіп отыруды көздейтінін мәлімдеді.
Осылайша, газет 1917 жылғы 28-қазан (10-қараша) күнгі 172-нөміріне дейін Уақытша үкіметтің Түркістан комитетінің қарамағында болып, Түркістан генерал-губернаторлығы канцеляриясының баспаханасында басылды.
Большевиктер партиясының бастамасымен 1917 жылдың Қазан айында жеңіске жеткен социалистік төңкерістің нәтижесінде билік басына келген кеңес үкіметінің саясатына сәйкес «Туркестанские ведомости» газетінің саяси бағыт-бағдары да өзгеріп отырды. Дәлірек айтқанда, газет солай етуге мәжбүр болды.
        
        Түркістан автономиясының құрлуы  (сабақтары мен аспектілері)
Негізгі бөлім.
І-тарау. Орта Азия мен ... ... ... межелеу.
І.1. РКФСР-дің Түркістан отарлау саясаты.
І.2. Түркістан (Қоқан) Автономиясының құрылуы.
ІІ-тарау. Қазақстанның аумақтық тұтастығының қалыптасу жолдары.
ІІ.1. Алаш партиясы мен ... ... ... ... тұтастандыру
жолындағы қызметі.
ІІ.2. Мемлекеттік автономия мәселесіне қазақ интеллигенция
сының көзқарасы.
1-Тарау.Орта Азия мен ... ... ... Түркістан отарлау саясаты.
Өзін патшалық Ресейдің Түркістанды отарлау саясатына берік әскери
қызметші, редактор ретінде танытқан А.П.Романович 1899 ... ... ауыр ... көз жұмды.
Қарамағындағы елдер мен халықтарға басқыншылық бағыт ұстанған, Ресей
патшалығының бір бөлшегі ... ... ... ... ресми баспасөзі ретінде «Туркестанские ведомости» газеті
әртүрлі ... ... ... ... ... жылы ... 17 саны ... көрсе, 1871 жылдан – ол аптасына бір
рет, 1893 жылдан – аптасына 2 рет, 1903 жылдың желтоқсан айынан – ... рет, 1907 ...... 4 рет ... ал 1907 ... шілде айынан
бастап күнделікті газетке айналды. 1870 ... 287 ... (10 ... ... ... ... 48 жыл уақыт ішінде «Туркестанские
ведомостидің» 6406 саны ... ... ... ... 100 ... 1901 жылдан бастап 2500 данамен тарады.
Ресейдегі аты шулы Столыпин реакциясы ... ... ... ... 1908 жылы – 967, 1909 жылы 853 дана ... басылды \62\.
«Туркестанские ведмостиге» жазылу бағасы әр дана газетке шаққанда
алғашқыда 7 сом деп ... 1888 жылы бұл ... 7сом 80 ... ... 1899 ... 29 сәуір (11 мамыр) күнгі 32 санында газеттің
30 жылдығына, 1905 жылғы 29 ... 12 ... ... 63-санында 15 жылдығына,
1910 жылғы 28 ... (11 ... ... ... 40 ... 1915 жылғы 28
сәуір (11 мамыр) күнгі 92 санында 45 жылдығына арналған мақала, ... 1890 ... 8 ... газеттің 1000 номері, 1911 жылғы 30 қыркүйек
(13 қазан) күнгі газеттің 2000-номері, 1907 ... 4 ... 3000 ... ... 26 ... (9 ... күні 5000 номері жарыққа шықты.
Сондай-ақ «Туркестанские ведомостидің» 1913 жылғы 4(17) мамыр күнгі
97 номерінде ... ... ... ... қалаушы
болғаны туралы мақала жарияланып, онда ... ... ... ... ... тарихында оған әр кезеңдерде редакторлық
жасаған Н.П.Маев 1870-1892, А.П.Романович ...... ...... Н.Г.Малицкий (05.11.1901 –
09.01.1907), Е.К.Михайловский, М.Левин, А.Петров, А.Скворцов секілді ... орыс ... ... өз ... сай орын
алады.
Газет редакторларының бірі, колледж кеңесшісі ... ... 1905 ... 1 ... №281 ... ... жұлдызды Бұқар ордені берілді. Патша үкіметінің ... ... ... мен ... ... ... отырлау саясатына
қосқан үлестеріне сәйкес тиісінше бағалап тұрғанының нәтижесі.
Уақыт өте келе «Туркестанские ведомости» газетінің ... ... ... ... ұшырады. Ол ғылыми мақалалар жинағы ретіндегі
бағытын өзгертіп, 1909 жылдан бастап өлкелік, партиядан тыс, жалпы типті
газетке ... ... да ... 900 ... – 3000 ... ... өсті.
«Туркестанские ведомости» газетінің 1870 жылғы 28-сәуір (10 мамыр)
күнгі 1-санынан 1917 жылғы 25-қаңтар (7-ақпан) күнгі 20-санына ... ... ... ... ... үні ... шығарылды.
Ресейде 1917 жылы орын алған Ақпан ... ... бұл ... 1917 ... 25-қаңтар (7-ақпан) күнінен 17 ... ... ... 4 ай бойы ... ... ... ... ... да өзгеріп тұрды. Редактор болып А.Скворцовтың ... одан ... ... ... ... ... ... 1917 жылғы 25-сәуір (7-
мамыр) ... ... ... ... ... газеті Ташкент
атқару комитетінің органы болды.
Газет 1917 жылғы 25-сәуір (7-мамыр) күнгі 27-нөмірінен ... ... ... ... ... ... 1917 жылғы 23-
сәуірде Ташкент атқару комитетінде тиісті қаржы жоқтығына ... ... ... ... ... ... ... болуына
байланысты ол Уақытша үкіметтің Түркістан комитетіне берілді. Сондықтан
өлкелік газеттің жаңа ... ... ... ... ... ... ... «Туркестанские ведомости» - ресми аймақтық
басылым болып табылатындықтан, бұдан ... бұл ... ... үкімет 1917
жылғы 6-наурызда белгіленген ... ... сай ... және
қоғамдық ұйымдардың қызметін көзқарастар бостандығы тұрғысынан ... ... ... мәлімдеді.
Осылайша, газет 1917 жылғы 28-қазан (10-қараша) күнгі 172-нөміріне
дейін Уақытша ... ... ... ... ... ... ... баспаханасында басылды.
Большевиктер партиясының бастамасымен 1917 жылдың Қазан айында
жеңіске жеткен социалистік төңкерістің ... ... ... келген
кеңес үкіметінің саясатына сәйкес «Туркестанские ведомости» газетінің саяси
бағыт-бағдары да өзгеріп отырды. Дәлірек айтқанда, ... ... ... мәжбүр
болды.
Бірақ, ол кеңес үкіметінің ұстанған жолын бірден қолдай жөнелген жоқ.
Мысалы, газет 1917 жылғы 9(20)-қарашадағы 173-нөмірінен ... ... ... Комитетінің органына айналғанымен (бұл кезде редактор үшін
А.Подпалов қол қойды), өз көзқарасын тайсалмай, тікелей білдіріп отырды.
Кез-келген ... ... ... «Туркестанские ведомости»
газетінің де өсіп-өркендеу, ... ... ... дағдарысқа ұшыраған
уақыттар да кездеседі. Ол 1870 жылдан 1909 жылдың екінші жартысына дейін
бұлтартпас, ... ... бай ... ... жиі ... өлкесінің халқын, олардың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын,
тілі мен ... діні мен ... ... ... ... ... білуге, қазақ жерінің, тау-тастарының, ... ... ... ... ден ... ... ... – Ресейден қоныс
аударушыларды орналастыруға ыңғайлы орындар іздестіру, жергілікті халықты
орыстандыру, жерді игеріп, өлкені ... ... ... ... ... екінші жартысынан бастап газет мазмұндық және безендірілу
сипатын ... ... ... ... ... ... Материалдар ғылыми тұжырымдық сипатынан айрылып,
жеңіл-желпі ақпараттық ағынға түсе бастады. Қоғамдық-саяси оқиғаларға баға
беру, екшеп, ... ... жай ... қоя салу сарыны алмастырды. Мұны
ХХ ғасырдың басында Ресейдегі капиталистік ... ... ... ... жөн секілді.
Жарты ғасырға жуық уақыт бойы шығарылып келген, қазақ даласын отарлау
дәуірі мен кеңестік орыстандыру кезеңін жалғастырып жатқан, өткен ... ... бірі – ... ... ... ... бодандық қамытын кигізіп, бостандықты армандаған жергілікті
халықтардың санасын ... ... ... ... ... ... өкіметінің Түркістан өлкесінде тұратын жергілікті ... ... ... ... басылымы «Түркістан уалаятының газеті»
деп аталды.
«Түркістоан уалаятының газетінің» тұңғыш нөмірі 1870 жылғы 28-сәуір
(жаңаша 10-мамыр) күні «Туркестанские ... ... ... ретінде
жарық көрді. Бұл газет – тек қазақ және ... ... ... ... емес, сол кездегі Ресей патшалығының қол астында болған түркі
халықтарының тілдеріндегі ... ... ... ... осы ... ... ... кейбір зерттеушілердің «1869
жылы алғашқы өзбек газеті – ... ... ... ... газета») жарық көрді», - деп мүлдем қате ... ... ... ... ... Х.Бекхожин «Түркістан уалаятының газеті» секілді мерзімді
басылымдар «...қазақ халқының қамын ойлап, оның әлеуметтік-шаруашылық және
мәдени-ағарту тілектерін ... ... жоқ, ... ... ... күшейте түсу, оның ... ... ана ... ... ... отындаттыру, сондай-ақ, оның ресми
көзқарастарын халық арасына кең таратып, қол астындағыларды ... ... ... ... - деп баса ... ... филология ғылымдарының докторы, профессор Т.Қожакеев
те «Түркістан ... ... жеке ... ... ... ... шығарылған газет емес, патша өкіметінің
күшімен шығып тұрды, - дейді.
Филология ғылымдардың докторы, ... ... ... ... ... уалаятының газеті» қазақ баспасөзінің
қарлығаштары аталып келеді. Оған дау жоқ, ол екі басылымның ... ... ... ... бұл екі басылым да патша әкімшіліктерінің ресми
органы болды, таза ... ... ... ... жоқ және сол Ресей
әкімшіліктерінің органы болғандықтан да кеңестік қаракүйе ... ... орыс ... ... ... ... ауыз бармайтын болды
ма, кім білсін, - деген пікірін қазақ халқының өмірі мен ... ... ... ... ... дұрыс бағдар деп есептейміз.
Патшалық Ресейдің миссионер ғалымдарының елеулі мән ... бірі – ... ... ... ... ... үшін арнаулы зерттеу жинақтарын, газет, журналдар, аударма
кітаптар шығарумен ... рас ... ... ... газеті» де
осындай мақсатпен шығарылғаны анық.
Сонымен бірге, бұл басылымға тек қана орыс ... ... деп қана ... біржақты болареді. «Түркістан уалаятының газеті» орыс
тілімен қатар, ана тілімізде де тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... лайықты орын алады.
Ресейдің қол астындағы басқа түркі халықтары тарапынан өздерінің ана
тілдерінде ... ... ... ... бұрынырақта да қозғалып жүрді. Бірақ
патша өкіметі оған рұқсат бере қоймады. Мәселен, жергілікті татар зиялылары
1809 жылдан бастап татар ... ... ... мәселесін 6-7 рет көтерді.
Соған қарамастан, татар тіліндегі алғашқы ... ... тек 1905 ... ... ... Ал, әзірбайжан тілінде 1875 жылы, қырым татарлары тілінде
1883 жылы ғана газет шығарылды.
«Түркістан уалаятының газетінің» алғашқы нөмірінде ... ... ... «Түркістан генерал-губернаторларының бұйрығы бойыншаүшбу
айдан басталып Түркістан газеті шығады. Осы газеттерде жұртқа мәлім болмақ
үшін генерал-губернатордың әртүрлі ... ... және ... уа өзге
шаһарларда болған әртүрлі сөздер, уа хабарлар жазылар. Бұл газет орысшадан
басқа орташа қазақтарға керектісі қазақша болып ... - ... ... ... «Туркестанские ведомости» газетіне қосымша,
соның аудармасы ретінде шығарылды ... ... ... ... көп ... жеке ... басылым ретінде жарық көріп тұрды.
Аталған қосымша «Туркестанские ... ... ... ... ... ... ... болмағанға ұқсайды. Осы жағдайда ол 13 жыл
бойы. 1883 жылға дейін шығарылып тұрды.
Генерал-губернатордың бұйрығымен газетті қазақ және ... ... ... кезде генерал-губернатордың тілмашы Шахмардан Мирясұлы
Ибрагимовқа тапсырылып, ол үшін ... 150 сом ... ... Ал, кейін
газетке генерал-губернатордың кеңсесінің тілмашы Жанышев редакторлық ... ... төрт рет, екі ... ... ... екі ... ... шығарып тұру жоспарланды. Бұл тәртіп негізінен сақталды. Дегенмен
газеттің жарық көру реті ... ... ... ... 1870 жылы ... ... ... оның бесеуі өзбек тілінде, үшеуі ... ... ... ... ... ... көрді. Ал 1875-1877 жылдары қазақша 24 нөмірдің
орнына 33 нөмірден шығарылды. Әдетте өзбекшесінің төменгі жағына ... ... деп ... ... ... әр кезде әр ... ... ... 1877 ... алтыгша
нөмірінде газеттің өзбек тіліндегі нұсқасын 440 адам, қазақ тіліндегі
нұсқасын 240 адам ... ... ... ... ... ... газетінің 1992 жылғы 9 мамырдағы нөмірінде жарияланған ... ... атты ... ... ... газетінің» тарихи мән-
маңызы мен тындырған іс-қызметін былайша саралайды:
Біріншіден, ол қазақ топырағында туып, қазақ сахарысына алғаш ... ... ... ... ... ... болып-ақ, соның ниет-тілегін
орындап отырып-ақ бұл газет үлкен прогрессивтік рөл атқарған. Бұдан ... ... ... ... не ... ... ... болып жатқан
жаңалықтарды жеткізуді, өнер-білім, хабар-ошар ... оның ... ... ұғынды, сол ресми газеттің әсерімен-ақ оның көзі ... ояна ... ... озық ойлы ... ішкі ... ... ... бағдарламаға құлшылық қылып қалған жоқ, ... ... ... ғана шектелген жоқ. Олар газетте бейресми
бөлім ашып, онда ... ... ... да ... алуан тақырыпты
материалдар жариялап отырған.
Төртіншіден, бұл газет тек ... ... ... тар ... Ол ... сахарасының барлық өңіріне жаткен.
Бесіншіден, газет дәл осы күнгі ақпарат құралдарының ... ... ... ... ішкі-сыртқы қажетті хабарлармен
қамтамасыз етіп тұрған.
Алтыншыдан, бұл газет қазақтың сол тұстағы тұралап тұрған шаруашылығын
ғылыми негізде ... ... бұл ... ... кенже қалған қазақ елін оқыту,
ағарту жөнінде пайдалы пікірлер қозғаған.
Сегізіншіден, қазақ әдебиетінің алғашқы насихатшысы ... да ... ... ... ... тіл ... насихаттаған.
Тоғызыншыдан, қазақ тарихында алғаш рет баспасөз мәселелерін ... ... ... бұқаралық жұмыстар жүргізіліп, ... ... ... ... ... ... де осы газет
қалыптастырды. Баспасөзге шолу, рецензия, сапарнама, заметка, мақала,
әңгіме, ... ... ... ... ... уалаятының газеті» туралы толық дерек-мәліметтер ғылымның
қазақ баспасөзінің тарихы саласының көтерілісшілердің 3-еуіне өлім ... ... ... 27 адам ... каторгаға айдалды.
Дегенмен халықтың жаппай ашу ызасынан сескенген ... ... ... ... қара ... алу мерзімін 15-қыркүйекке дейін
кейінге қалдыруға мәжбүр болды. ... ... ... ... саны ... ... мың, ... облысынан-
32-мың 407, жалпы Түркістан өлкесінен 220мың адам болып белгіленді. ... ... мен ... ... ... бабындағы адамдары,
«түземдік» төменгі полиция қызметкерлері имамдар, ... ... ... ... және ... жоғары және ... ... ... ... ... мекемелерде жұмыс істейтін
дәрежелі «түземдіктер», дворяндар мен танымал ататектерден ... ... ... босатылды.
Халық арасында жиі айтылатын, жұрт жадында жатталып қалған
Өстемір Әжібек ұлының 1916 ылғы ... ... ... ... ... аз ... ... ұлы 1885жылы Түркістан ... ... ... ... ... ... Ұзынқұдық деген
жерде (қазіргі Өзбекстанның Жызақ облысы, Фарыш ... ... ... дүниеге келіпті. Ол үш жасқа ... ... ... хат ... 1899жылы он төрт жасқа келгенде,
жастығынан ... ... ... аймағында өткен сайлауға
қатысып, би атанады. Келесі жылы он бес жасында сол ... ... ... ... бойы ел билеген Нұран деген кісімен бірге балама сайлауға қатысып,
болыстыққа сайланады. ... ... ... бес рет болыс қызметін
атқарады. Сол тұста Көктөбе-Пістелітауды ... ... ... ... Өстемір
болыс үлкен беделге ие болған.
Жызақ уезінің жиырма болысында тұратын халықтың патшалық Ресейдің
езгісіне қарсы ... бір айға жуық ... бойы ... өз ... ... ... ... даласын кеңінен қамтығанын, алайда, орыс-
казак жауынгерлерінен ... орыс ... ... ... ... ... ... халықтың еңсе көтеріп, қарсы шыққаны
жүрегіне шаншудай қадалған ... ... ... елді ... олардың ешқайсыда қазақтарға тиіспеген көрінеді. ... ... ... ... бәрібір күшпен жаншылып тасталатынын,
патшаны жеңу ... қиын ... ... ала ... ... Болыс
Әжібек ұлы Жыззақ қаласындағы уез ... ... орыс ... ... ... ... ... бір апта бойы жасырып қалады.
Өстемір болыстың болжамы ... ... ... ... ... ... деген ауылдағы уез өкілін атып
өлтіргені үшін Жызақ ... ... ... тұратын өзбектерді
қанға бояйды. Алайда Өстемір болыстың ... ... уез ... өкім ... ... ... ... жасамауын
бұйырғандықтан бәрі де аманқалады. Әрине, ... ... ... ісі орыс ... жандайшаптарына жаны ашығандықтан ... ... ... жазықсыз құрбан болып кетуіне жол ... ... ... ... әрекеттен тұрғаннын мойындау керек.
Қазақ даласында болып өткен тарихи ... ... ... та, жер ... ... ... емес. Билік ... ... мен ... қарсы, өз құқықтарын қорғау жолында ... ... ... ... ... тұтанып тұрған «кейде
ашық, ... ... ... түп ... ... көзі осы
жер мәселесі еді». Өйткені адам ... ... ... ... көзі – осы ... екі жақ та өте ... ... ... Мырзашөл аймағын игеру және ... ... ... ... ... соншалықты мүдделі
болуы осыған байланысты. 1917-жылғы мамыр ... ... ... ... бой ... үлгерді. Ал, сол жылғы ... есеп ... ... уезі мен ... өңіріндегі
шаруашылықтардың саны екі мыңнан асты.
Дегенмен дәл бұл кезеңде аймақты ... ... ... ... ... еді. 1917 жыл ... өлкесі үшін
қуаңшылық әкелген, аптап ыстық дәнді дақылдарды ... ... ... ... салыстырғанда астықтың бағасы елу есеге
дейін ... ... ... жайлап зобалаңға үшыраған халық тамақ
іздеп, жер-ерді ... , ... ... ... біірбөлігі Мырзашөлге
қоныстанды. Өзбеттерінше егіс ... жан ... ... ... ... салдарынан мұнда мақта дақылын өндіру мүлдем дерлік
тоқтап, ... ... ... ... қоса, 1917 ... ... ... ... ... жеңіске жетіп, мұндағы
негізгі басқару ісі ... ... ... ... саяси
оқиғалар Сыр бойындағы ... ауыр ... ... әсер ... 2-5 ... ... Ташкент қаласында Түркістан ... ... ... ... Оған ... ... ... арнайы шақырылмағандарда қатысты. Жиынның құрметті
төрағалығына ... ... М. ... А. ... ... ... ... хатшылыққа Зұлқарнайын
Сейдалин, Шаймердин Көпсаламов және Сұлатндек Қожанов сайланды.
Бұл ... 18 ... ... ... ... және ... орыстар туралы» №3 қаулыда:
«Қазына арықтары, су швғатын, су яки су ... ... ... ... ... Осы ... ... мұсылман жұрты
Мырзашөлдегі су шығып абад ... ... жер алып ... ... ... еді. ... ... жиналысы мұндай
әділетсіздік жолды тоқтаусыз жоғалтуды керек деп ... ... ... ... өз ... жер иелену жағынан орыстармен тең құқықта болсын хам
мұннан былай су ... абад ... ... осы ... ... ... ... болсын, - деп шешілді.
Түркістан аймағы қазақтарының бұл тұжырымдары «қазақ жер ... ... алып ... ... ... ауған мұжық келмей, бұрын
алынған жерлердің мұжыөқ отырмағандары ... ... ... тиетін жер
сыбағасын комитеттер кесу» қажеттігін талап еткен ... ... ... ... тауып жатты.
Сол жылғы 26-қарашада Қоқан қаласында мұсылмандардың төтенше IV съезі
ашылып, 28 ... күні ... ... өз ... ... автономия деп
жарияланды. Арнайы ... ... ... ... ... ... ... мен Түркістан халық билігіне өтетін болып белгіленді.
1917 жылғы 5-3 ... ... ... қаласында қазақ-қырғыз
съезі шақырылды. Оған Сырдария облысынан - ... ... ... Иманберді Ержігітов, Серқұл Алдабергенов және Мәулемқұл
Байзақов, ал ... ... Есет ... ... ... ... ... кеңінен талқыланды. Делегаттардың назарын ерекше
аударған оқиғалардың арасында мына сипаттағы мәселе де бар ... ... ... уезінде ереуіл орын алады. Жызақ ... ... ... ... ... Түркістан автономиясының
бөлінгілері келетінін, қазақ ... ... ... ... қосылуды
қалайтындықтарын мәлімдейді.
Расында да, 1914 жылы жарық көрген Түркістан генерал-губернаторлығының
арнайы экспедициясының деректері бойынша ... ... ... ... №3 әкімшілік ауылында он ауыл тобықты руының қазақтары, барлығы
1239 адам тұрды. Олардың 195 жылқысы, 1527 ... 13мың 681 ... ... ... Оған қосы осы ... ... №4 әкімшілік ауылында ... ... ... ... ... 1558 адам ... ... Бұл ауыл
арғындары 254 жылқы, 2190 түйе, 18 мың 179 қой, 4248 ешкі ұстады.
Міне, сол 1914 жылғы санақта 2797 ... ... ... ... арада 3 жыл өткенде Алаш автономиясына қосылуды ойлады. Жоғарыда
аты-жөні айтылған, 1917 жылғы 5 және 13 желтоқсанда ... ... ... ... Самарқан облысынан делегат болып қатысқан Есет
Ақжолов – Қызылқұм болысының №4 әкімшілік ауылына ... ... ел ... ... оның ... ... 1914 жылы 63 адам
тұрды.
Сөйтіп, съезд Түркістан автономиясы үкіметінен Жызақ ... ... ... ... шара ... ... ... Қазақ
автономиясына қосылуға деген ынтасын қолдау және осы ... ... ... ... ... ... тиісті байланыс жасауды тапсыру
жөнінде қаулы қабылдады.
Осы съездің ... ... ... Алаш ... ... Сырдария облысымен бірге Самарқан облысының Жызақ уезінің қазақтары
тұратын аймақ та ... ... ... ... құруға талпыныс жасаған Қоқан
автономиясы мен Алаш автономиясының тағдыры қалай болғаны ... ... ... ... ... ... аймағына тікелей
қатысы бар. Өйткені 1917 жылғы Ақпан ... ... ... ... ... ... ақ таң ретінде қабылдаған Әлихан Бөкейханов бастаған
Алашорда үкіметі де, ... ... ... ... Түркістан үкіметіде ең
алдымен жер мәселесін ұлттық мүдде тұрғысынан ... күш ... ...... қазақтардың отырықшылыққа бейімделіп, егіншілікпен
айналысуына өте ... жер беті ... ... ... Мал ... ... түгел көбейтуге де ыңғайлы еді.
Қолымыздағы осы санымен «Яш Түрксітан» сегіз жасын ... ... ... ... пайдаланып шығарып келе жатқан осы ... ... ... ... Түркістанымызда шығаруымыз керек
еді. Онда біз өзімізді қазіргіден әлдеқайда ... ... ... ... біз бұл ... өзімізге қаны мен жаны бір елдердің бірінде
шығарғанымызда ғаріптік пен ... ... ... ... ма едік,
қайтер едік. Өкінішке орай, тағдыр бізді басқаша ортаға душар ... Біз ... ... ... бола ... осы үшеуінің біреуі де жоқ Еуропадан
ғана пана ... ... ... бұл арада тәптіштеп түсіндіріп жатпаймыз. Олай
еткенде жаңсақ ұғымдар мен күмәнді ... ... ... жыл егер «Яш ... ... ... өз ... шыға
бастағанда, юіздің қуанышымызда шек болмас еді. Амал не , тағдыр оған
ұзақ ... бойы шет ... ... ... ... осындай тағдырына
қарамастан, ол өз оқырмандарымен ... жүз ... келе ... ... мың да бір шүкір дейміз.
Түркістан мұғажырлары басқа өлке ... ... Біз ... бір саяси ұйымы болмай тұрып мұғаырлық халге
түсіп қалдық. ... ... не ... ... не ... ... не бір саяси топтарымыз болған жоқ. Еуропа бізді
танымайтын және ... ... да ... Біз үміт ... ... бізге көмектесуі былай тұрсын, бізді тыңдағысы да ... ... ... өзін ... ... Түркістан мәселесі өзіне жол
таба алды. Бұл жол ... ... ... адам ... ... ... Осындай жағдайда кең ... ... ... ... бір ... ... себепті, бір мезгіл тамыр-таныстардың
ара ағайындығын пайдалануымызға тура ... ... ... ... ... бола бізді жазғырады, кінәлайды, аяғымыздан шалады. Тәңірім
ондайлардан сақтасын!
«Яш Түркістан» Түркістан мұғажырлығы саяси түс алып, саяси ұйымға ... ... ... ... соң шыға ... «Яш ... тағы бір аса маңызды фактордың ықпалы аз болған жоқ. Еуропада бұл
кезде шынымен-ақ «яштүркістаншыл ұлттық кадр» ... ... еді. ... 1922 ... ... аса қиын ... ... болған Кеңес үкіметі халықтың
орыс пролетариат диктатурасына деген наразылығын жұмсарту мақсатымен
Алманияға оқуға ... бір топ ... ... ... ... ... ... комитетінің бірінші хатшылығына тағайындалған Ғұсман
Юсупұлы «Правда востоканың» 1937 жылғы 30 қыркүйектегі ... ... ... ең соңына дейін жою керек» атты ... ... ... ... ... ... орыс ... диктатурасына адал қызмет етіп
келген, Ленин-Сталиннің төл шәкірті Файзолла Қожа мен Камал Акрамдарды ... ... ... ... ... санап, олардың аталмыш қылмыстарын
көзінен тізген Юсупұлы Ғұсман сондай ... бір ... ... ... ... ... жіберілуін атап көрсетеді. Юсупұлы
Ғұсман былай дейді: «Керітөңкерісшілдер күш ... кадр ... ... ... Осы ... олар Еуропа елдеріне буржуазиялық
ұлтшылдықпен уланған жастарды оқуға жіберіп, ... оқу ... ... ... ... ... бұл ... «фашист шпиондары» болып
шықты».
Файзолла Қожа, Камал Акрам және Түркістанның сол тұстағы ... ... ... бір топ ... ... оқуға жіберуіне
қандай себептер итермелегенін тағы бірде егей-тегжейлі жазатын боламыз. Бұл
жолы біз Юсупұлы Ғұсманның осы ... ... ... ... дегеніне тоқтала кеткіміз келеді. Бұл ... ... ... ... сөзі көбіне-көп орыс пролетариаты диктатурасының бітіспес
жауларына, ұлт-азаттық күреске шынайы берілген ... ... ... ... «фашист», «шпион» сөздерң сол
адамдардың ... ... ... ... сол ... ... келе ... көрсетеді. Бұл орайда Юсуп ... ... ... ... ... ... шынында
Түркістан ұлт-азаттық күресінің алдыңғы сапынан ... ... ... және Туркиядағы жастарға арқа ... ... Осы ... ... ... арқас ында ол ... ... ... келеді. «Яш Түркістанды» ұлт-азаттық ... ете ... осы күш. ... осы күш «Яш ... ... ... мұғажырлардың өзара байланыс құралы
ғана емес, шетелдердегі ... ... ... ... ... ... ... Юсупұлы Ғұсман мұны ... ... Оның ... да мұны жақсы біліп, сезіп отыр. «Яш
Түркістанның» атамекенімізбен ... үзу ... ... мен Файзолла
Қоалардың қолынан ... ... Юсуп ұлы ... ... емес.
Түркістандағы большевиктік басылымдардың «Яш Түркістанға»
толассыз ... ... орыс ... ... пен Браниндердің
Мәскеуде оқыған түркітсандық жастарды»Мұстафа Шоқайдың пгентттері» деп
айыптаулары (бұл ... осы ... ... ... ... ... Ғұсманның мұғажырияттағы жастарымызға «фашист»,
«шпион»түркістандықтарды Аяз ... ... ... ... ... Аяз ... орыс мұғажыр саясатын жанын
сала ... ... ... ... ... үшін ... Түркістаннан басқа ... ... оны ... ... кезінде Мәскеуде шақырылған «Ресей мұсылмандарының
құрылтайында» Расулзада Мәметимин бектің бастауымен ... ... ... ... ... ... үшін ... оқып жүрген түркістандық жастар Аяз әпендінің «Тұран
қоғамы» ішінде істегендерін ... ... ... ... біліп жүрсемде , Еділ бойы және Орал таулары
түріктерінің ... ... Аяз ... ... ғана ... ең ... ... саяси бірлігін түзуді ойлап
кездей соқ болса да осы істің басында көрініп ... ... ... ... бұл ... ... де мен едім.
Егер Аяз әпенді «жоқтан өзгені» қоя тұрып ... ... ... ... және ... ... көріне білгенде,
арамызда айтыс та ... ... ... Түркістанның түпкілікті тұрғырндары: қазақ, ... ... ... ... ... және ... басқа халықтар
сияқты өзіміздің көне әрі бай ... ... ... ... ... ниетіміз әзірше ... ... ... ... ... ... ... теріс айналдырылып жазылған».
Кеңес үкіметі атабабаларымыз ... ... бойы ... ... ... үлкен мәдени мұрамыздан айырды ... ... жат емле ... ... ... ... зор зиян ... Мәскеудің қалауынша жазылды. Тіпті ... ... және ... ... ... мемлекеттік төңкерісі кезінде
Түркістанда болған оқиғалар өрескел бұрмаланды әрі сол ... ... сол ... ... ... ... әсіресе жас ұрпақтарымыз 1917 жылы
Түркістанда болып өткен саяси, әскери және ... ... ... ... ... Бұл ниет ... ... Тарихшы жас өзбек ақыны
айтқандай: «Тарих тағылымын білген адам ғана ... ... ... ... ... Біз осы ... еске ала ... сол қатерлі жыл
оқиғаларының бел ортасында болған саяси басшы, ... ... ... жыл ... ... деген туындысын кириллица әліпбиімен
түпнұақысының ерекшеліктерін мұқият сақтай отырып, ... ... ... ... жөн ... О ... ... шығармасын араб әліпбиінің
алып тасталғанына 60 жыл, ал кириллица әліпбиінің ... 49 ... ... ... ... ... ... жастарымыз араб
әліпбиімен жазылған шығармалар мен құжаттарды оқуы екіталай. Осы жайды
ескере отырып, әрі ... ... ... сусап отырған жастарымыздың
тілегіне орай «1917 жыл естеліктерінен үзінділерді» кириллицамен басуға
тура келді.
Естеліктер алғаш «Ёш ... ... 1936 ... ... ... 1937 жылғы 90-ыншы санына дейін қысқа-қысқа үзінді түрінде
жарияланды және 1937 ... ... ... ... болып басылды.
«1917 жыл естеліктерінен үзінділердің» түрікшесін ... ... ... 1988 жылы ... бастырып шығарды. Атақты түрікші
(тюрколог) профессор Саадат ханым Мұстафа Шоқайұлының ... ... ... профессор Таһир Шәкір Шағатайдың зайыбы және Мұстафа Шоқайұлының
осы құнды туындысын түрік тілінде шығарып, зор ілтипатпен еске ... ... Сол үшін ... ханымға мәңгілік ризамын.
Мұстафа Шоқайұлының шығармашылығымен танысуға Кеңес өкіметі ... ... біз осы ... ... ... ... ... таныстыруды жөн көрдік.
Мұстафа Шоқай
Ата тегі орта жүздегі ... ... ... ... ... ... ... Шоқайдың үйінде Ақмешіт үйезінде ... ...... ... ескі аты, оны ... ... Перовск атаған.
Мұстафаның анасы Хиуа хандары ... ... ... ... ауыл
мектебінде, орта білімді Ташкенттегі орыс ... ... да, ... ... ... ... оқып, оны үздік бітірді.
Сөйтіп, Еуропа мен Шығыс дәстүрінде тағылым алды. ... ... ... ... және ... ... жетік білген.
Петербургта Шоқайұлы қазақ және Түркістан басшыларынан Мемлекеттік
дума мүшесі Әлихан Бөкейхан және Махмуд Қожа Беһбуди, ... ... ... ... ... ... жақын дос болды. Әлихан Бөкейханұлының
ұсынысымен Мұстафа Шоқай думадағы мұсылман тобының ... ... ... ... ... тағайындалды және бұл қызметін 1917
жылғы ... ... яғни ... ... ... атқарды.
Ақпан революциясы басталғанда Түркістандағы саяси жағдай шиеленісіп
жатқан-ды. Орыстар ... ... ... орыс ... ... ... ... саясатын жүргізгендіктен, жергілікті зиялылар арасында
орыстарға жаппай өшпенділік өрши түсті.
Ташкентте ... ... ... 1906 ... 19 ... санында:
«Біз, Түркістан мұсылмандары, ... ... ... ... пен
мешеулікке душар еткен орыс бюрократиясынан мейірім күтпейміз», - деп
жазған ... ... ... зор ... ... ... ... зиялылар Александр Керенский ... ... ... мәселелерімізді ойдағыдай шешуге көмектеседі
деп алданып қалды. Осы кезде Ташкент қалалық ... ... ... елге ... ... ... күш – солшыл социалистер еді. Бұлардың басты
мақсаты – мұсылмандарды әкімшілік маңына жолатпау болатын.
Бұған қарсы мұсылмандар екі ... ... - ... ... ... мен ... «Шораи исламия» ұйымдарын құрумен жауап берді. Осы
екі ұйым бірлесіп, 1917 ... ... ... ... ... ... ... және Ұлттық орталық – Түркістан
мұсылмандарының кеңесін сайлады. Ұлттық ортылқ құрамына Орта Азияның ... ... ... ... ... ... ұлттық
қозғалысының танымал қайраткерлерінен Махмуд Беһбуди ... ... ... ... ... Төре (Ферғана), Мұхамеджан Тынышбай (Жетісу),
Ораз Сардар (Түрікменстан) бар еді. Мұстафа ... ... ... ... Шоқай мұсылман қауымының саяси санасын ... ... ... Ол ... ... ... пантуранщылдық, тәуелсіздіктен гөрі
автономия құру жолын дұрыс деп ... Оның ... ...... басын қосу еді.
М.Шоқай 1917 жылғы сәуірде Орта ... ең ... ... ... ... ... алқасының құрамына өтті. Бұл ... ... ... ... ... әрі ... ... мүдделерін көздейді. «Үлкен Түркістан» газетінің редакторы
1917 ... 30 ... ... Шоқайұлының идеясын қолдап: «Татарлар,
сарттар мен қақазқтар жойылсын, түрікшілдік пен ... ... деп ... ... ... Мұстафа Шоқай Алашорда партиясының бір топ
мүшелері және түркістандықтармен (Міржақып Дулат, Сұлтанбек ... ... ... ... тура ... әрі ... ... туы» газетін
шығарды. Оның бас редакторы Мұстафа Шоқай еді.
Қазан ... ... мен ... ... ... қарым-
қатынасын бұрынғыдан бетер шиеленістірді. Кеңес үкіметі күтпеген жерден
жергілікті орыс қауымынан шыққан мемлекет қызметкерлерінің, ... мен бай ... ... ... ... ... ... коммунизмге дұшпан болып шығатын орыстардың осы ... ... ... ... 1917 ... 16 қарашада
ұйымдастырылған Түркістан ... ... ... 15 ... ... мен европалықтар еді. Халық комиссарлары кеңесінің бірінші ... оның ... ... ... органдарға, яғни революция
әкімшілігіне ... ... ... ... ... ... ... белгісіз әрі олардың ешқандай пролетарлық ұйымы жоқ», ... ... ... 22 ... бүкіл мұсылман ұйымдарының өкілдері бұрынғы хан
ордасы Қоқанда бас қосып, ... ... ... ... ... ... ... деп аталған Түркістан автономиялы өкіметін құрды.
Оның бірінші төрағасы Мұхамеджан Тынышпай еді. ... ... ... Мұстафа Шоқай төрағалыққа сайланды.
1918 жылы қаңтарда Ташкент кеңесі мұсылман өкіметін жою ... ... ... (қызыл жұмысшылар бригадасы, армяндардың
Дашнакцутун партиясының қарулы милиция күштері мен ... ... ... ... ... ... мұсылман өкіметінің
орталығына 5 ақпанда жетіп, ертеңіне таң алдында шабуылға шықты. Қоқанды
қорғап тұрған аз ғана ... ... ... ... тойтарылды,
қала қанға бөкті. Үш күнге жалғасқан жаппай қырғын мен ... ... ... ... ... ... Байырғы мұсылман тұқымдарынан
қырылғандар саны белгісіз, әйтеуір олардың өте көп екені анық. ... ... 1987 жылы 120 000 адам ... 1926 жылы 69 300 адам ... ... ... қырғыннан әрең аман қалды. Ол ... ... ... ... ... ... ... арасында,
1919 жылы тәуелсіз Гүржістанда (Грузида) бас ... ... ... мұсылмандары қоғамының саяси істеріне белсене қатысты
және орыс ... ... ... ... «На рубеже», түрікше
басылтын «Йени дүния» газеттеріне Солтүстік Кавказ тау ... ... ... ... ... ... Армия шабуыл жасап, ... ... соң ... ... және ... ... келді, ақыры Париж
маңындағы Ногент- Сбр- Маринда орналасты. Шет елде ... ... ... (эмиграттарының) ең беделді басшысы ретінде
танылды. Ол маңызды екі ... ... ... ... ... ... ... қажетті
материал дайындап, ұсынуды тапсырды. Бұл жұмыста оған ... ... ... ... Қожа және мен ... көрсеттім. Түркістан
автономиясын құру үшін жергілікті орыс ... де ... ... ... ... ... ... жолында бізге бірігетін орыс
өкілдері қайда Ташкенттегі бүкіл орыс ... ... ... еді. ... ... ... тобы мен солшыл социалистерден кейбір кісілер
(мәселен, В.П. ... ... ... ... ... ... тек ... автономиялық басқару мекемесінің ашылуына
қарсы болып қоймастан, барлық ... ... ... тең
болуына да қарсы еді. Бұл жайында социал-демократ Балыков пен Фетерман,
бұрынғы қызметкер Молиукий, Эфремов және ... бір ... ... ... Вадим Чайкин маңызды рөл атқарып, Ферғана
жұмысшысы және ... ... ... Түркістанның талаптарын қатты
қолдады. Шілденің аяғы, тамыздың басында Петербургта болған ... ... ... ... ... ... бірнеше мәрте әңгімелестім.
Ашық айтқанда, кездескен кісілерім автономия құқығын мойындағаны өз ... ... ... оны ... уәде ... ... ... Ресей революциясы солға қарай ойыса берді. Әсіресе 7-
қарашада ... мен ... ... ... ... қалды. Ал
большевиктерден: «Құрылтай ... ... пе? Әлде ... ... па?» - деген сұрақтар түсті. Жан-жаққа жолдаған сұрақтарымызға:
«Түркістанның Ресейден ... ... ... тым ... ... жариялау керек» - деген жауаптар алдық. Сырдария, ... ... ... ... ... өлкелік құырлтай шақыруды ұсынды.
Жетісу мен ... ... ... ... ... осындай талап қойылған еді. Сол тұста біз орыс ұйымдарымен
пікір алыстық. ... ... бір ... шаруа ұйымдарының
делегаттары, жұмысшылардың бір бөлігі, мекеме қызметкерлерінің бәрі дерлік,
танктер, өнеркәсіп ... бәрі ... ... еді.
Төтенше құрылтай 1917 жылғы 7-желтоқсанда, яғни Ресейде ... ... ... ... бір ... соң ... жиналды. Бұл құрылтай
шын мағынасында Түркістанның ұлттық ... ... ... ... бөлшектеп, құрылтай жиынына қарсы қойған
әрекетінен түк шықпады. Сондықтан большевиктер ... ... ... ... етіп жіберуге мәжбүр болды. Большевиктердің
өкілі бақылаушы ғана болып қоймай, құрылтай өкілдерімен ... ... ... ... Комиссарлар Кеңесі» атынан құрылтайды құттықтап
сөз сөйледі.
Поторацкий: «Біз де Түркістан автономиясын қолдаймыз», - ... ... ... ... ... оның ... ... құрылтайды
құттықтап сөз сөйлеген сөзінен Түркістанда Кеңес өкіметінің ұлттық негізі
жоқ екені айқын көрінді.
Әттең! Баяғы сол ... ... ... ... халық арасында саяси түсініктің жетіспеуі тағы да алдымыздан
шықты. Бізге бұл бақытсыздықты саны аз ... ... ... ... ... алып ... ... екі ай ғана өмір сүрді де, мықты
қаруланған дұшпаннан жеңілді.
Осы күресіміздің кейбір оқиғаларын қысқаша еске ... ... ... оқ жауа бастаған. Жан-жақта мылтық атылғаны, жасанды бомбалардың
жарылғаны, алыстан зеңбіректердің зіркілі естіліп ... ... ... ... мені ... ... революциялық комитетіне тапсыруды
талап етті. Большевиктердің делегаттарын Қоқандағы өкімет мүшелерінің
қатысуымен ... ... ... ... өзім ... ... қалаға оқ атқанын дереу тоқтатса және бейбіт
халыққа күш көрсетпеуге уәде ... ... ... ... ... өзімізді қоқан әскери революциялық ... ... ... ... дайынмын», - дедім. Большевиктердің өкілдері
шығып кетті де, ... ... ... ... ... ... алынған еді.
Самарқан, Ташкент және Ферғанадан большевиктердің әскерлері келді... Сондай-
ақ жан-жақтан біздің адамдар да ... ... ... араласа бастауы
Мұстафа студенттік жылдарында да, саяси қызметке араласқан жылдарында
да, ешбір ... мүше емес еді. ... ... қоспасы жоқ демократ
болатын. Өз Отаны мен халқын жанындай жақсы көретін және халқының ... ... үшін еш ... ... ... соғысты
жақтайтындар да, бейбітшілікті жақтайтындарбар. Мұстафа Шоқай ... ... ... саясаткер еді.
Оның мінезі өте жұмсақ және нәзік болатын. Ол көпшілікті басқару ... ... тез ... келе ... қатал мінезді болуы керектігін
білетін. ... өз ... ... және ... ... ... Ол ... таң қалатын, биік санайтын. Түркістан үшін осындай реформашы болса
деп тілейтін. Оның ... ... ... ұлт ... ... дұшпандық
ойы болмаушы еді. Түрлі саяси көзқарастағы ... және ... ... ... Өте сабырлы болып, қарсыласының ... ... Ең ... ... – оның сенгіштігі еді, осы ... ... ... ... да ... Адамдардың
азғантай адамгершілікке жатпайтын әрекеттеріне ренжіп қалатын. Алайда
қателіктерді ... ... тез ... ... ... де ... ... оны байқамай қалды деп ойлайтын. Саясатта да ол намысқой әрі ... ... ... ... ... жол табатын. Пікір таласта қызуқанды
болушы еді. Өз ... ... ... ... ... ... ... көкжиегі кең болғандықтан, өзінің ойын еркін жеткізетін
және айтқан пікірінің тыңдаушыға ... мән ... ... ... ұлтшылдықтың дұшпаны еді. Ол бүкіл Түркістан ұлттарының бірігуі
жолындағы күрескер еді. ... да оны ... ... Орыс ұлтшылдары орыс
империясының ішінде Түркісатн мен өзге орыс емес ... ... Орыс ... бұл ... ... намысына тиетін
еді. Осы себепті ол 1923 жылы орыс демократиясынан ... ... ... ... де қол ... студент бола жүріп, 1914 жылы соғыс басталған соң мемлекеттік
думаға хатшы болып ... ... ... ... ... оны ... хан орналастырды. Осы жерде Мұстафа тұңғыш рет ... ... ... ... ... Еділ татарлары, қырым
татарлары, кавказ халықтары, орал башқұрттары оған ... ... ... ... бұл ... өте ақсы орындап шығатын (1917 ... ... ... ... ... ... ... еді.
Түркістанның думаға өкіл жіберуге рұқсаты жоқ болғандықтан, Мұстафаны Уфа
уәлаятының өкілі ету ойластырылған болатын. Уфа ... ... ... бірі ... оған өз ... ... ... дума
мүшелігіне кондидатурасын осы өлкеден ұсынуға келісім береді. ... ... ... ... жылы ... ... адам ... қарысы жергілікті халықтың
төңкерілісі болды. Бұл көтеріліс ... ... ... ... жер бетінен
жойылып кетті. Қалада әйел, бала-шаға, кәрі және тағы басқаларын ... ... ... адам өлтірілді. Түркістанның жергілікті халқы әскери
қызметті өтеуге ... емес ... ... ... ... адам ... ... соң, Петербургтағылар Түркістанда қажетті дәрежеде адам ... ... ... ... де, бұл күшті қалай да пайдалану жағын
қарастырады. Егіс ... ... ... ... 18-45 ... ... ... алу туралы жарлық шығарылды. ... ... ... жай ... әсер ... барша халық қарсы көтеріледі.
Алайда бұл қарсылық генерал Иванов-Ринов ... ... ... басып
тасталады. Осы мәселеге байланысты мемлекеттік думаға өтініш жазылады.
1.11.Түркістан (Қоқан) ... ... ... аяғы мен ... басында өзінің басқару жүйесін Орта
Азияға жаябастаған ... ... ... башқұрт елдерін
бағындыруға қолданған ... ... енді жаңа ... бағындуруға
да қолдана бастады. Негізгі тіршілік көзі ... ата ... ... ... ... енді осы елдерге де ... ... ... ... отаршылдығы сияқты мемлекеттік деңгейде
ұйымдасқан дүлей күшке қарсы тура алу үшін ... ... ... және ... күш ... еді. ... күш бәрі ... Ресей
империализмінің тәуелділігіндегі түркі ... ... ... ... арқылы қалыптастыру мүмкін болатын. Тарихтың ... ... ... осы ... ... Түркістан («Ұлы Түркістан»)
идеясын қайта жаңғырту арқылы Мұстафа ... ... ... ... ... «Түркістан автономиясы дүниеге келді. Ол ... ... ойын ... ... ... айырылмас бір өлке.
Халқының ханы бір, тілі бір, діні бір, ... бір. ... ... ... ... ... ... Біздің мақсатымыз-
алғыз Түркістанның ғана емес, бүтін ... ... ... ... дос болып , өзара бірлік- пірадарлықпен жасап, сырқы ... ... ... ... ... білдіріп қою...
М. Шоқай ХХ ғасырдың басындағы ұлт –азаттық әне ... ... үшін ... ... күш ... бірі болды.
Ол басқа түркістандық зиялылар ... ... ... ... ынта мен қолдап, уақытша үкімет тұсындағы Түркістанда ... ... ... қызу ... ... ... Ташкент қаласында Түркістан аймағы
мұсылмандарының «Шуро-и-Ислам» (Ислам ... ... ... ... жағдайдың шиеленісуіне алаңдаған уақытша үкіметі
7-сәуір күні ... ... ... ... елде ... шешуде дәрменсіздік білдірді. Түрккомитетке ... ... ... құру ... ... ... 7-15 ші сәуір күндері
Ташкентте ... ... және ... ... ... ... өлкелік бірінші съезі өтті. Съезд Түркістан өлкелік
Орталық ... ... ... оның төрағасы етіп Мұстафа Шоқайұлын
сайлады. Ал 16-21-ші ... ... ... ... ... ... мұсылмандарының алғашқы съезі өткізіліп, оған ... ... ... ... ... аса өкілдер
қатысты.Съезд Уақытша үкіметке ... ... , ... ... өзін-өзі басқару қажеттігі жөнінде шешім ... ... ... ... жөнінде «Шуро-и-Ислам» ұйымында ымырашылдық ... ... ... ) бөлініп шықты.Төрағасы Сералы Лапин
болды. ... бұл ... ... туралы: «Улемажамияти» мәселеге басқа
келіп ... сот» ... ... мәжіліс құрып, Ресей парламенті
тарпынан Түркістанға ... ... ... жоғарыда аталған заң
мекемесі тарапынан бекітілуін талап еткен болатын» деп ... ... ... ... үшін бір ... ... ... ол
кезде ондай талаптың жүзеге асу мүмкін емес еді. 1917жылы 8-11 қыркүйекте
Ташкентте ... ... ... 11 ... ... Съезд
«автономия» міселесі бойынша түркістанды ... ... ... деп тану ... ... ... қалдырды.
Түрккомитетінң төрағасы Шепкин отставкаға-кетіп, оның ... ... жаңа ... жергілікті саяси ... ... ... ... Түрккомитетінің төрағасы болып
11мемлекеттік Думаның депутаты В. П.т ... ... Ал М. ... ... ... тағайындалды. Осыдан толғағы жеткен ұлттық
мәселелер Уақытша үкіметтің алдында батыл түрде ... ... ... ... ... ... мен ... алғашқы жартысында Петроград
пен Мәскеуде облыстық ... ... мен ... ... ... ... мүшелерімен кездесті.
Сөйтіп Түркістандағы оқиғалар ағымына түбегейлі өзгеріс енгізген
1917 жылы ... ... өз ... аяқтаған 111 Түркістан
өлкелік кеңестер съезі болды. ... ... ... ... Ол жерде негізгі қаралған мәселе саяси билік ... ... ... ... ... ... ... соның қолына өтетіндігін мәлімдеді. 14 ... ... ... ... ... елдерінен бірде бір өкіл жоқ еді. Бұл іс
жүзінде жергілікті ... ... ... ... ... және
орнаған билік басшыларының ұлы державалық ... қкөз ... ... ... ... ... орнаған кеңес
өкіметінің сипаты жөнінде Г. ... ... ... ... ... ... ... –ақ авантюристік, кпрьеристердің және
қылмыстық ... ... ... Сондықтан мұндағы пролетариат
диктатурасы алғашқы қадамынан –ақ нағыз орталық сипат алды»
1917 жылы екі ... ... ... пен оның нәтижесінде
туындаған азамат соғысы елдің экономикасын толық ... ... ... ... Олар орыс ... ... ... ұйымдастырып, оларды
мұсылмандарға қарсы қойды. Бұл жағдай М. Шоқай төрағалық ... ... ... ... ... жауап әрекеттерге көшуге
итермеледі. 1917 жылы 26 қарашада ... 1V ... ... ... өз ... ... Съезге 200 ден астам делегат қатынасты.
Облыстардан келген ... ... ... ... Уламо» , мұсылман тау кен ... ... ... ... ... ... одағы және осындай қоғамдық
ұйымдардан көптеген өлкелер ... ... ... қатынасқан
дардың арасында орыс патшасы өмірлік парыз еткен ескі орыс ... де көп еді. ... ... ... ... ... ... бірақ туған халқының тағдыры толғантқан
азаматтар болатын.
Қоқан ... бұл ... 50мың адам ... . ... ... 40 ... 6 мың ... дін қызметкерлері, 11 банк жұмыскерлері.
6 желтоқсан Ташкент халқы митингіге шығып Түркістан ... ... ... ... ... ... да, шыққан тегеінің ортақтығыда біріктіре алмаған халқының
басын бірсәтке ауызбірлікке ... ... ... Г. Сафаров
былай дейді: «Тарих доңғалағының жүрісі Түркістанда мекендеген әртүрлі
халықтардың арасындағы ... әлде ... ... ... ... ... тұрғысынан басы піспейтін элементтерді исламның
беделіне, ортақ шығу тегіне ... ... ... болған мұсылман
зиялыларының әрекетінен түк ... тек ғана ... ... ... осы ... ... жеткізе алды. Түркістан
халықтарынң саяси, экономикалық және ... ... ... ... ... ... құрамында қазан төңкерісі
қарсаңында 2972725 ... өмір ... Бұл ... ... ... еді. ... осы ... көрсеткіштің өзіақ Түркістан өлкесінде
болып өткен оқиғалардың жалпы қазақ қоғамындағы ... ... ... ... 1918 ... 11 ... большевиктер күшпен Түркістан
автономиясын ... ... Бұл ... ... ... хандығын қалпына келтіруге тырысқан ергілікті ұлттық буржуазияның
қуыршшақ ... ... жай бір ... ... ... Түркістан
халқының өзін-өзі билей алу құқығын мойындамай ескі империялық түсінік
шеңберде ... ... ... ... ... ... ... өмірге келген жаопы түркістандық құбылыс ... ... М. ... «Ол ... автономияны былайша түсінуші
едік. Түркістанның өзіне тиесілі басқарушы және ... ... заң ... парламент пен істі жүргізетін ... ... ... ... жол ... ... ... Федерациялық
Үкіметтің қарауында Оқу –ағарту, ішкі ... ... сот және ... бәрі ... ... ... шаруасы болуға
тиіс.» Әрине, автономия өзін мемлекеттік ... ... ... жоқ, оған ... билігі мүмкіндік бермеді. Ол жөнінде де М.
Шоқай: ... ... ... ... ... ... ... негіз», деп баға берді. М. ... ... ... ... тәуелсіздігі олардың мемлекеттік ... ... ойда ... Осы ... ... ... ... өтті. ОЛ, Қазақ автономиясы жеке емес, ... бір ... деп ... М. Шоқайдың осы пікірі жөнінде М. ... ... ... ... ... Мұстафа келді. Шоқайұлы ... өз ... жеке ... -деп ... ... М.Шоқай
айға жетер етпас мезгілде Алаш орда үкіметінң өмірге ... ... оны ... ... келерін білген жоқ, оны ойлауға уақыт ағымы да
мрсат бермеді. «Қазақ» ... 1917 ... ... ... ... ... « ... үндеуінде М. Шоқай осы жай жөнінде
: ... түрі ... ... бара ... соң Алаш ... ... ... автономия иғлан етуі қашан болатынына көз ... ... ... ... автономиясына қосылды деп иғлан етіліп ... ... өз ... ... тегін Алаш баласының басы
қосылатын кезі осы, бүгін ...Сырдария қазағы ... Алаш ... ... ... ... -деп ... тастады. Болашақта Түркістан
автономисы мен Алаш ... одақ құру ... ... ... қаңтарда өткен Сырдария қазақтарының съезі ... ... ... ... ... ұлт-азазттық қозғалысына соққв
болуы мен әрекетке мақсаттылық теориялық негіз беру алаш ... тұс ... Алаш ... халқымыздың өз зиялылары ... ... ... туралы тұңғыш рет саналы түрде мәселе
қойып, сол үшін мақсатты ... еді. Бұл, ... ... ... ... қазақ сияқты халық үшін ХХ ғасырда
жаңа сападағы мәдениетке бет түзеген ... ... ... ... ... ... ... Бұл ұмтылыс қазақ жұртының дұрыс табиғи
даму тұрғандығын көрсетті. ... ... бұл ... ... жете алмады, партиялық өктемдіктің құрбаны болып, ... ... мен ... ... ... ... ... , қоқанға өтті.
Ұлттық орталық мүшелерінің Қоқандағы алғашқы ... ... ... ... саяси жағдайды талқылап, жаңа саясат
белгілеуге бағытталды. Большевик билігінң ... ... ... ... автономия жөніндегі үміттердің де әлі де болса
жойылмағандығын ... еді. ... ... ... ... Ресей құрушы Мәжілісі ... ... ... ... жалғасты. Сол себепті Түркістанда Құрушы
Мәжіліс сайлауына ... ... ... ... ... ... күні ... үкімет қабылдаған шешім бойынша, жалпы Ресейде
Құрушы Мәжіліс сайлауы өткізілетін күн 12 ... деп ... ... ... ... ... Мәжіліс жұмыстарын қолдаған большевиктер осы күнді
өзгертпеді. Уақытша үкіметтің сайлау заңы бойынша, Құрушы Мәжіліс сайлауы
үшін Түркістан бес ... ... Бұл ... ... 32 ... тиіс ... ... Жетісу аймағынан басқа Түркістанның ешбір
аймағында депутат ... ... емес еді. Сол ... орыс ... ... орыс ... үшін ... округіне айналдыруға ұсыныс жасады.
Ұлттық орталықтың наразылығына ... бұл ... ... ... ... ... ... Құрушы Мәжілісте орыстардан да депутаттар
болуын жақтады. Сондықтан ... орыс ... ... ... ... кандидат етіп көрсетуге шешім қабылдады. Осылайша
Сырдариядан бір орыс мұжығы мен Ферғанадан әскер партиясынан Вадим ... ... екі орыс ... ... ... ... кандидат
ретінде сайлауға қарастырылды.
Түркістандағы сайлауда Ұлттық орталық табысты болды. Бірақ большевик
төңкерісі әкелген анархияға байланысты ортада, сайлау тек екі ... ... ... мен Ферғанада ғана өткізілді. Екі ... ... ... халқы екі тізім жасады. Олардың бірі «Шураи исламие», екіншісі
«Шураи улема» мүшелерінің тіңзімі еді. ... ... ... ... қарағанда айтарлықтай үлкен жеңіске қол жеткізді. ... он ... ... ... исламиенің» қалған екеуін «Шураи
улеманың» кандидаттары жеңіп алды. «Шураи исламиенің» сайлауда жеңіп ... ... ... ... ... ... Юрали және Вадим
Чайкин бар еді. «Шураи улеманың» жеңімпаздарының бірі болған Насырхан Төре
барлық мәселеде ... ... ... бір пікірде болған қайраткер
еді. Ол кейіннен құрылатын Қоқан автономиясы өкіметінде де қызмет атқарады.
Жетісу аймағында да ... ... ... ... ... ... алты орынның бесеуіне Ұлттық орталық ... ... ... ... бір ... ... сайланды. «Шураи улеманың»
кандидаттарының ешбірі сайлана алмады. Халықтың басым ... ... ... ... ... ... улеманың» Құрушы Мәжіліс
сайлауында «Шураи исламие» алдында жеңіліске ... ... ... ... саекілді көкейтесті мәселеде әлемдегі ... ... ... ... ... ... ... аударды.
Құрушы мәжіліс сайлауынан кейін ... ... ... жаңа
басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жұмыстарға айрықша көңіл бөлді.
Бұл арада ... ... ... ... 20 ... ... үндеуі
Ресейде ұлттық билік орындарының ... ... ... ... ... мен ... халықтарына қаратқан
үндеулерінде Ресей ... Еділ бойы мен ... ... ... мен Түркістанның қырғыздары (қазақтары- А.Қ.)
мен сарттары, түркі халықтары мен ... ... ... ... татарлары, шешендер және Кавказдың тау ... ... бір ... ... ... екендіктері айтылады. Сонымен
Түркістанның саяси ... ... ... келіп жеткен еді.
Осыған орай Түркістан мұсылмандарының 1V Төтенше Құрылтайын ... ... ... ... өткізілетіні жария етілді. Онда
конгрестің 25 ... күні ... ... ... ... мүшелері
қалған бірнеше күнді конгресс бағдарламасы мен ... да ... ... ... ... ... ... жергілікті
ұйымдардың өкілдері ... ... , ... ... ... ... Түркістан мемлекетінің ... ашық ... ... . Шоқай мен Убейдуллах Хожадан ... ... ... де ... ... еді. ... мен ... болса, Тәуелсіздікті жариялауға әлі ерте ... ойда ... ... ... әскері мен қаруы жоқ түркістандықтар үшін
тәуелсіздік қәзір ... ... ... шара ед. Ұзақ ... ... мен ... Хожа ... орталық мүшелері мен
өкілдерін автономия жариялауға ... ... ... ... қандай жағдайда болмасын бірлеспеуге шешім қабылданды.
Құрылтайда жарияланатын автономияның ... ... ... ... ... Оған бұл міндетті жүзеге асыруда Шоқай,
Бехбуди және Убейдуллах ... ... ... орталықтың Түркістан автономиясы стратегиясының омыртқасын
орыстар мен ... ... ... ... ... Сол
үшін орыс демократтарының дк қолдауын алып, ... ... ... ... ... және діни емес , ... орыс ... да қамтитын жалпыға бірдей ... ... ... Ұлттық тізе қоса саяси жұмыстар ... ... ... ... ... ... кейбір демократ
орыстарды айтпағанда, Ташкенттегі барлық орыс ... ... ... ... болатын Түркістан автономиясын
қаламады. Олардың ойынша, мұсылмандардың ... тең ... ие ... ... ... себепті олар автономияға қолдау көрсетуден ... ... ... ... көрсеткен орсыстардың саны өте ... ... ... ... және ... өкілдер кеңесінің маңызды
қайраткерлерінен Вадим Чайкин мен ... ... ... ... ... ... ... тсу үшін Орыс жұмысшы ... ... ... ... ... ... пайдалану ағына ойысты. Ұлттық орталық төрағасы Шоқайдың
большевиктер құлп\атқан, ... ... ... ... ... мүшесі болуы большевиктерге қарсы орыстардың автономияға
қолдауын ... ... ... ... ... ақтастарын
большевиктерге қарсы ... ... ... ... ... ... ... болуын пайдаланды. Сөйтіп, Орыс жұмысшысы және
солдат депутаттарының большевиктерге маңызды қолдауға қол ... ... ... ... ... ең маңызды
жетістіктерінің бірі ... ... ... ... ... «Шурай
улема» төрағасы Серәлі Лапинге жаңа ... ... ... ... беру ұйғарылды.
Қоқанда ұлттық орталықтың ... ... іс ... ... ... ... большевиктер автономия жақтастарының
күн ... ... ... ... ... Олар ... Комитеті
мүшесі ретінде белсенді жұмыс ... ... ... ... ... жасады. Осы ... ... ... ... ... оны ... ... жатқан
кеңес өкіметіне қосылуға шақырып, оған жаңа ... ... ... ... Ташкентке келіп, өз қатарларына ... ... ... ... ... ... түсетінен
және Түркістан Комитеті мүшесі Шоқаймен бірге Уақытша үкіметі жақтасты
орыстардың да кеңес өкіметін ... ... үміт ... ... ... ... басшысы болу ұсынысын қабылдамады. Сөйтіп
большевиктердің ... ... ... ... ... бір ... әрекеті сәтсіздікке ұшырады.
Конгресс өтетін күнге қарай жергілікті делегаттардың Қоқанға ... ... бір ... ... ... ... ... Ұлттық
орталық мүшелері келген делегаттардың басым ... ... ... ... жайында зор үмітте ... еді. ... ... ... ... үшін ... қажет болды.
Екінші жақтан құрылтайда Түркістанның жаңа басқару жүйесінің ... ... ... да бар еді. Олар ... ... ... ... тобы еді. Бұл топ Түркиядағы Осман
ханзадаларынң біреуін алып келіп, хан ... ... ... ... ... ішінде Түркістанның жергілікті бір хан ... ... да ... ... ... көзқарастарына мән ... қоса ... ... да әлі ... үлгерілмеген еді.
Түркістан мұсылмандарының 1V Төтенше Құрылтайы 1917 жылы 26 ... ... ... Хан ... ... сөз ... ... большевиктердің құрылтайды болдырмау үшін ... ... ... ... еді. ... болтшевиктер де құрылтайды
мойындап, комиссар Полтарацкийді өкіл ... ... ... ... ... Халық Комитетін атынан да сөз
сөйлеген Полтарайкий Түркістан автономиясын қолдайтындықтарын атап ... оның ... ... ... ... ... ұялатпады.
Шоқай Полтарацкийдің сөздерінің адалдығына күмән келтіргенімен, ... ... ... ... сөз сөйлеуінің саяси ... ... ... ... Бұл жағдай Түркістанда Кеңес өкіметінің
ұлттық негізінің жоқтығының айқын белгісі еді.
Құрылтайға қатысушылық жоғары ... ... 203 ... ... ... ... 150 ... қатысушылардың көпшілігін құрады.
Самарқан аймағынан 21, ... 22, ... 4, ... ... ... ... Үш күнге созылған құрылтай жұмыстары кезінде қатысушылардың
саны 250-ге дейін көбейген еді.
Құрылтайға қатысқан делегаттар арасында қала ... мен ... ... және ... еврейлерінің ұйымы «Палеолей Сиондан»
келген өкілдер сияқты жергілікті мұсылмандардан басқалар да бар еді. ... ... 1917 ... 8 ... ... ... Құрылтайға
байланысты оны Мұсылман Құрылтайы деп емес, Түркістан Халықтары Құрылтайы
деп атаудың ... ... атап ... ... ... ... және әскерлері Кеңесінің баспасөз органы «Ишни
дүниясы» журналы болса, Құрылтайға Түркістандағы әр түрлі топтардан ... ... 10 ... мұсылман халқының барлығының
мүдделерін көздеп, шешім қабылдау құқына ие екендігін айтады.
Үш күнге жалғасқан құрылтай кезінде ... ... ... ... ... ... болуы керектігі жөніндегі пікірлерін
ортаға салды. Мұның нәтижесінде 27 ... ... ... кеш ... ... ... бір ... қаулы қабылданды. Бұл
қаулыда: «Жасасын Түркістан автономиясы! Түркістан Мұсылмандары ІV ... ... ... өмір ... жатқан халықтардың талап-тілегіне
сәйкес, Ресей төңкерісі тарапынан белгіленген ережелерге сүйене отырып,
федерация ... ... ... ... ... бола отырып,
Түркістанның жерге негізделген территориялық автономиясын жариялайды»
делінді. Құрылтай сонымен ... ... ... ... да ... ... ... 28 қараша күні құрылған мемлекет «Түркістан автономиясы» деп
аталды. Құрылтайда сондай-ақ сеслекеттің Атазаңы (конституциясы) мен ... ... және ... ... ... ... дейін елді
басқаратын екі орган белгіленді. Олар: Түркістан Уақытша ... ... ... ... ... Уақытша Кеңесінің мүшелерінің саны
Ресей Құрушы Мәжілісінде Түркістан үшін белгіленген депуптат ... яғни 32 деп ... ... өзі ... ... ... сонымен қатар Ресей Құрушы Мәжілісінде қызмет атқаруының ... ... ... ... ... ... ... емес өкілдерге 18
торын бөлінді. Сонымен Халық Мәжілісінде барлық Түркістан халқының тек ... ... ... емес ... 33 ... өкіл құқы ... арқылы Түркістан автономиясының құрушылары өлкенің ... ... ... жөніндегі шешімдеріне ... ... ... ... ... ... Құрушы мәжілісі
сайланғанға дейін уақытша парламент міндетін атқаратын еді.
Түркістан Халық Мәжілісінде мұсылман емес халықтарға ... ... өкіл саны ... ... ... де ... 234 депутаттан
құралуына шешім қабылданған ... ... ... ... ... емес халықтар үшін бөлек сайлау аймақтарын белгілеу де ұйғарылды.
Құрылтай Уақытша ... ... мына ... ... ... ... ... Ташпулатбек Нарбутабеков, Садреддинхан
Шерифқожаев, ... ... ... ... ... Серәлі Лапин, Саид Жафербай Саидов, Ислам ... ... ... Юрали Агаев, Насырхан Төре Камалхантораев,
Міраділ Мырзахмедов, ... ... ... ... ... ... Корабеков, Соломон Абрамович Херзфелбд, Әбдүсамет
Әбдүсалимов, Убейдуллах Дербисалин, Мұса ... ... ... ... ... ... ... Мұхамметжан Тынышбаев, Халил Ширинский,
Талипжан Мусабаев, Камал Кази Рахманбердиев, Алихантөре Шакирхантөреев,
Сабиржан ... ... ... және тағы ... талқыланған маңызды тағы бір мәселе – Орал казактарының
лидері және ... ... ... Оңтүстік-Шығыс одағына
Түркістанның кіруі ... ... еді. ... ... аталған одаққа кіру
туралы шешім қабылдаған жағдайда большевиктерге қарсы ... ... және ... ... ... аймағына мақта, жүн,
тоқыма өнімдеріне айырбастап немесе арзан ... ... ... уәде ... Құрылтай бұл мәселе жөнінде шешім ... ... ... ... ... бұл ... ... қабылдамау барысында алға тартылған сылтаудан басқа ештеңе емес
еді.
Құрылтай жұмысы аяқталғаннан кейін ... ... ... ... үшін бас ... Шоқай мен Убейдуллах Хожа ... ... ... ... құруды ұсынды. Бұған себеп ретінде ... деп ... ... ... бар ... ... биліктерді толық
атқаруға жеткілікті емес екендігін алға ... Бұл ... ... ... орай ... мен Убейдуллах Хожа құрылатын әлсіз ... ... ... ... ... өкіметтен тыс қала отырып
қолдау көрсететіндіктерін айтты. Бірақ Уақытша Халық Кеңесі олардың ... да ... ... және ... ең жауапты орындарға сайлады.
Түркістан Уақытша Кеңесінің өз мүшелері арасынан сайлаған және 12 мүшеден
тұруы жоспарланған ... ... мына ... құралды:
Мұхаметжан Тынышбаев – Бас министр және Ішкі істер министрі.
Ислам Шахахметов – Бас министр орынбасары.
Мұстафа Шоқай – Сыртқы істер министрі.
Убейдуллах Хожаев – ... ... ... – Жер асты және жер үсті ... байлықтар министрі.
Абиджан Махмут – Азық-түлік министрі.
Абдырахман Оразаев – Ішкі істер министрінің орынбасары.
Соломон Абрамович Херзфельд – Қаржы министрі.
1917 ... 8 ... ... ... ... ... ... өкіметте төрт министрлік орын ... емес ... ... ... ... байланысты бос қалдырылды.
26-28 қараша күндері үш күнге созылған Түркістан ... ... ... ең ... ... – еш күмәнсіз Түркістан автономиясын
жариялау болып табылады. Бұл шешімді Түркістан халқы ... ... ... ... ... ... көптеген қалаларда Қоқан, Наманган,
тіпті большевиктер билігіндегі Ташкентте де халық автономияны мерекеледі. 1
желтоқсан күні ... 10 мың адам ... ... ... өткізді.
Шеруде «Жасасын Түркістан автономиясы мен үкіметі!» деген плакаттар алып
жүрді. Осындай шерулер мен ... бір апта ... ... басқа
қалаларында да жалғасты. Бұл турасында ең ... жиын 6 ... ... ... Жұма мешітінің іші мен сыртына 60 мыңдай адам жиналды.
Жиналысты Саид Ғани Махдум, Мүневвер Кари және ... ... ... халық Түркістан Уақытша үкіметінен басқа ешқандай да ... ... ... қабылдады.
Осындай ыңғайлы жағдайда өз жұмыстарын бастаған Түркістан Уақытша
үкіметі ең алдымен қарулы күштердің құрылуы, қаржылық ... бір ... ... ... ... және ... жүйесінің
реттелуі секілді мемлекеттің кезек ... ... ... ... өз ... ... Үкімет Түркістан Құрушы Мәжіліс
сайлауын 1918 жылдың 20 наурыз күні өткізуге шешім қабылдады. Ол ... ІV ... ... ... ... ... атаманы
Дутовтың Оңтүстік-Шығыс одағы мәселесін де қарады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ІІ Жалпы Қазақ Құрылтайы үшін баратын
Орынбор сапарынан қайтуынан кейінгі ... ... ... сол ... Дутов одағының саяси ... ... ... ... ... кейінгі бөлімде жан-жақты сөз болатынындай, ІІ Жалпы
Қазақ Құрылтайынан ... ... ... Одағына кірмеу жөнінде
кеңес берді. Осыған орай, Министрлер Кеңесі ... ... ... ... ... ... Уақытша үкіметі ұлттық армия жасақтау мәселесінде көптеген
қиындықтарға кездесті. Патшалық дәуірде түркістандықтар арасынан жоғары
дәрежелі ... ... ... еді. ... қол ... ... ... білетін тәрбиелі адам болмады. Сондықтан үкімет Қоқанда
өздерін қолдайтын жас және ... ... іске ... ... Екі ... және ... ... үш поляв офицерімен армияның өзегі
құрылды.
Жаңадан ... ... ... ... күші ... ... түрлі сандар алға тартылады. Кейбір ... ... ... ... атқарған әскер санының алпыс кісіден аспағандығын алға
тартса, «Улуғ Түркістан» газеті бұл санның екі мың ... ... ... газеттің 1918 жылғы 21 қаңтар күнгі санында орын ... ... ... ... ... ... ... әскер саны қаңтар
айының басында мың шамасында болды. Қаңтар айы ішінде ... ... ... ... ... ... туралы өткізілген бір митингте,
хылақты армияда қызмет атқаруға шақырып сөз сөйлеуінен кейін, армияға ... адам ... ... ... Ұлттық армиясының әскер саны қаңтар
орталарында екі мыңға жеткен еді.
Бірақ Түркістан үкіметі қолында ... ... ... әскерлер
үшін жетікілікті мөлшерде қару мен оқ дәрі жоқ еді. ... ... ... ... күші де ... Қаңтар айының соңына қарай
бұл ... ... ... ... ... ... оралып кімге бағынарын білмей, ... ... , ... ... ... бір ... ... маңаында жиналып жатты.
Олардың қолында жиырма бес мыңдай мылтық бар еді. ... ... Хожа ... ... ... ... ... үшін
Түркістан Уақытша үкіметіне тапсыруға ... ... ... Өйткені олар большевиктерге қарсы еді. Бірақ Ташкент ... ... ... ... Тоболин және Колесов олардың
алдын орап, әскерді панисламизмнің қаупі туралы ... ... ... ... ... ... әскерлері қаруларын большевиктерге ... ... ... ... Уақытша үкіметі қаруы жағынан басым
большевиктермен күш теңестірерлік бар ... ... ... Уақытша үкіметінің үлкен мән бермеген мәселелерінің
бірі- патшалық ... ... ... ... ... ... еді. Бұл орайда біршама жетістікке ол ... ... ... ... ... Түркістан Уақытша үкіметі қол астына
өтуге келісім берді. Ташкенттегі ... ... ... мен ... ... үкіметін таныды. Жалпы алғанда, Түркістан автономисын
жақтамайтын бұл ... ... ... ... ... ... ... маңызды рөл ойнады. Уақытша ... ... мән ... Оның ... сол ... дейін
басқару деңгейінде ешқандай құқық бергісі келмеген ... ... ... тануы олардың бойындағы өзін жоғары
ұстау психологиясының чыр бере ... ... бір ... ... ... ... айы ... жаңа мемлекеттік
құрылымын қалыптастыру барысында әртүрлі ... ... ... ... ... ... үшін жаңа ... заңдарын белгілеу мақсатында салық
инспекторлары ... ... ... ... ... Насырхан Төре
бастауыш мектептен басқа да жұмыстарды бір үйеге түсіру жолында ... ... ... ... ... Махмут Түркістанда кең етек
алып келе ... ... ... ... азық-түлік сатып
алку үшін Кавказға сапар шекті. Желтоқсан айының соңында жер ... ... да ... Бұл ... ... жұмытарды Ауыл
шаруашылығы министрі Хидаятбек ... ... ... ... ... ... ... мерзім ішінде мемлекеттену ... ... ... ... ... ... алғашқы қанды оқиға 13
желтоқсан күні Ташкентте ... ... Сол күні ... ... ... яғни мәуліт болуына байланысты Шейхантуар мешітіне
қалың ... ... . ... ... ... ... басқа орыс, еврей, армиян секілді ... ... да ... бар еді. ... адам ... және ... ... басталған митингте сөз алғандар өздерін ... деп ... ... ... ... ... ең толқуы сәттерінің бірінде көпшіліктің арасындағы
кейбір белсенділер ... ... бере ... Олвр ... большевиктер билігіндегі бөлігінде түрмеде отырған ... ... Т. И. ... мен басқа да тұтқындарды құтқару
және қаланың билігін қолға алуға ... Бұл ... ... ... бет ... ... бастапқыда бұл шеруге қарсы әрекет жасамады. Халық
түрме алдына келгенде ... ... ... ... ... ... ... мен басқа тұтқындарды босатты. Осыдан ... топ ... ... кері ... ... қала мен жаңа ... тұрған көпір үстіне кегенде большевик әскелері халыққа оқ
жаудырды. 16 адам қаза ... ... мен ... ... ... ... ... Түркістан Уақытша үкіметі 15 ... ... ... бұл ... ... ... ... және
халықты тыныштық сақтауцға шақырды. Ташкент большевик үкіметі де ... ... ... шар ... ... ... өкімет
басшысы Ф. Колесов Қоқанда буржуазия тарапынан ... ... ... танылмаған өкіметтің ... ... ... үшін жұмыстар жүргізіп жатқандығын және осы ... ... күні ... ... ... ... ... жөнінде нұсқау сұрады. Петербург жауап ... ... ... бұл ... сол ... ... ... және мәселені
өздерінің шешулері тиістігін көрсетті. Бұл ... 20 ... күні ... ... ... жұмысшы және еңбекшілерінің өздерін-өздері
басқару құқы бар ... ... ... ... көшкенін
байқатты. Петербург өкіметі халықтың ... ... ... ... ... ... азшылықтағы большевик өкіметін жақтауда
еді.
Бұл арада Түркістан үкіметіне тағы бір күшті ... ... ... күні ... өз ... ... мұсылман жұмысшы, солдат
және ... ... 1 ... ... ... ... мәлімдеді. Күн тәртібінің басты ... ... пен ... ... ... ... екі ... делегат қатысты.
Түркістан Әскери Кеңес төрағасы Арив ... ... ... ... ... Шахахмедов және әскер Миллер, ... ... ... ... Убайдуллин, Кавказ мұсылмандары
атынан Пири Мурселзада, ... ... және ... ... кеңесі
атынан Пономарев және Қоқан қала басқармасы ... ... ... сөз ... ... ... ... құрылған Түркістан
Уақытша үкіметін қолдауға ... ... және ... ... ... сайлады.
Сонымен қатар Петербург Кеңес өкіметін Түркістан Уақытша үкіметін
қолдауға шақырған шешім қабылданды. Өйткені олар В.И. ... ... ... көрсететіндігі және тіпті бұл ... жол ... үміт ... еді. 1917 ... ... күні конгресс атынан Ленинге ... ... ... ... ... ... ... Комиссарлары Кеңесі
жариялаған принциптер бойынша автономия ... және ... ... ... ... ... көргендігі айтылғаннан
кейін Түркістан Мұсылман жұмысшы, әскер және шаруа өкілдерінң 1 төтенше
конгресінде қабылданған ... ... ... ... ... төрағасы ретінде Түркістан Уақытша үкіметіне қолдау
көрсетуін сұрайтындықтары атап ... ... ... жеделхатта Лениннен
Түркістандағы тәртіпсіздік пен қос өкіметтілікті жою үшін Ташкент Кеңес
үкіметінң ... ... ... ... ... ғана тану да
сұралды.
Жеделхатқа жауап бір апта ішінде Петербург Кеңес өкіметінң ... ... ... ... келді. 1918 жылы 5 қаңтар күні жолданған
жеделхатында ол былый дедеі: «Ташкенттегі ... ... ... ... ... ... емес. Егер бұл өкіметті қаламасыңыз, оны
күшпен жоюыңызға болады. Ташкенттегі ... ... ... ... жоқ ... ... ... . Сондықтан аталмыш жеделхат Петербург
Кеңес үкіметінң Түркістан Уақытша үкіметі мен ... ... ... ... ... ... ... соғыс жариялаудан басқа ештеңе
де емес еді.
1918жылы қаңтар айының басындп ... ... ... қаржы
көзін табу үшін мемлекеттік банктерді тәркілеу ... ... ... Бұл дағдарыс өкімет басшысы Тынышбаевтың қызыметінен алынуымен
аяқталды. ... ... ... ... ... ... өте баяу және ... әрекет жасауда еді.Министрлер Кеңесі
жаңа жылдың басында ... ... орыс ... ... ... ... ... шешім қабылдағанымен бс ... бұл ... ... ... табандылық танытпауы
большевиктердің ертерек ... ... ... алып кетуіне
мүмкіндік берді.Большевиктер Қоқан ... 8 ... ... ... ... алып ... Осылайша большевиктер Түркістан
Уақытша Үкіметінің Қоқан мемлекеттік ... ... ... бермеді. Осы себепті Министрлер Кеңесі 1918 ... 2 ... ... ... ... оның орнына мұсылмандардың мүдделерін
табанды ... ... деп үміт ... ... ... бас ... ... тағайындалғаннан кейін Түркістан
Уақытша үкіметі белсенді жұмыс жүргізе ... ... ... жою үшін 30 ... ... сомасында мемлекеттік ... ... бұл ... ... сату үшін ... әр ... мен ... барды. Мемлекеттік банктің Самарқан және ... ... ... ... ... ... сұранысқа ие
болуы Тешкенттегі большевик ... ... ... ... ... пікірінше , бұл жағдай Қоқан үкіметнің ... ойын ... ... бір ... ... қалап келе жатқандығын көрсетті. Ал
мұның тек ... ... ғана ... Түркістандағы жалпы орыс
мүдделеріне де ... ... ... ... бұл ... ... ... пен жиналған жәрдем ақшалардың сомасы үкіметтің ... шшшу үшін ... емес ... ... ... ... Кеңесі большевиктердің Қоқан
банктеріндегі ... ... ... ... жиналыс өткізді.
Жиналыста Қоқан қорғанында ... ... ... ... қабылданды. Қорғанға орыс офицері М. Мансуров басқаруында әскер
жіберу ... ... бұл ... жүзеге асыра алмады.
Екінші жақтан Ташкент Халық Комиссарлары Кеңесі Түркістанның түрлі
аймағында ... ... ... ... ... қарқындата
түсті. Осы орайда Түркістан Уақытша үкіметінң ықпалы аз аймақ ... ... ... ... ... және түркімен әскери ... ... ... ... ... шабуыл жасауынан
қауіптене бастады. Бұқара ... ... күш ... ... ... оң жауап берілмеді. Сондай-ақ Ташкенттегі қаруларды Қоқанға
көшіруге де ... ... ... ... ... бастапқыда Қоқан
автономиясынң құлатарлықтай қарулы күші жоқ ... ... ... жылы 19 ... ... ... ... Петербург өкіметі
мен Ташкент ... ... ... ... жойылды. Бұдан
кейін ... ... ... ... ... мүмкіндік туды.
29 қаңтар күні Түркістан автономиясын ... ... ... ... бір топ ... ... ... қоршауға алды.
Қорғанның алдында күзетте тұрған әскер ... ... ... таң атқанға дейін қоршауда ұстаған ... ... ... Е. А. ... ... түсіре алмады. Таңертең
автономияшыл ... ... ... ... ... ... басқаруымен төңкерістік комитет (реаком) ... ... ... соғылып, оқ атылып. Қаладағы ... ... ... ... ... қару ... 30 қаңтар күні ... ... ... ... ... ультиматум жолдап,
үш сағат ішінде ... ... ... және ... ... ... ... талап етті. Сондай—ақ төркерістік
комитет ... ... ... Зиегель мен өкімет хатшысын
тұтқындау үшін ... ... ... Сазановты әскермен
Түркістан Уақытша үкіметі орналасқаан Хан ... ... ... ... күштері қалаға оқ ... ... ... ... ... ... Түркістан уақытша үкімет
басшысы Шоқай Сазановты қабылдады. Сазанов ... ... өзін ... қабылдап, қонақ ретінде шай беріп, күткенін баяндайды. Сазанов ... ... ... ... ... ... ... білдірді.
Шабуыл туралы естігенде Шоқайдың тірі бұзылып, ашуланып, жәрдемшісіне
: «Өкімет басшысы менмін? Менен рұқсат алмастан ... ... ... ... келіссазі кайда?-деп айқайлайды. Мұнан шоқайдың ... ... ... ... ... аңғарылады.
Сазановтың өзін тұтқынндау туралы талабына ... ... ... ... ... оқ жаудырды дереу тоқтатсын және халыққа
зорлық –зомбылық істемеуге уәде берсін. Олар ... ... ... ... сонда мен де Қоқан төңкерістік комитетіне өз
еркімен ... ... ... ... ... Осындай жауапқа байланысты
екі жақ бітімге келе алмады.
Төңкерістік комитет Түркістан Уақытша үкіметіне өз ... ... әлі ие емес еді. ... ... Жаңа Маргилан
(Скобелев), Әндижан және Наманган ... ... күш ... 30 қаңтар
күні кешке Жаңа Маргиланнан К,Осипов басқаруында қосымша күштің ... ... ... ... ... ... жанында 140
әскер, 4 зеңбірек және 4 пулемет бар еді. Төңкерістік ... ... ... ... бас ... етіп ... Ертеңіне комитет
Түркістан уақытша үкімет басшысына қайтадан ультиметум ... Және ... ... Қоқан қаласының мұсылмандар көп тұратын ескі бөлігіне
зеңбіректен оқ ... ... ... ... ... ... үшін ... қабылдады. Сазанов естеліктерінде Шоқайдың
өздерін кешегідей ... ... ... ... ... ... ... берді.
Ультиматумда мынадай талаптар бар еді:
1. Түркістан Уақытша үкіметі Кеңес өкіметін танысын;
2. ... ... ... ... бағынуға шақырған үндеу
жариялансын;
3. Халық қарусыздандырылып, жиналатын барлық үндеу ... ... ... ... ... армиясы дереу таратылсын;
Бұл кезде Шоқайдың жанында үкімет мүшелерінен Мирадил, Абдурахман
Оразаев, Хидаятбек Юрали бар еді. ... ... ... оқып берді.
Үкімет мүшелері бұған келіспеді. Үкімет ... сөз ... ... «Қазір күш сіздің қолыңызда. Ал бізде ... ... ... ... күш ... жоқ. ... сіздердің биліктеріңізді,
яғни Түркістанда Кеңес билігін танудан бас тартамыз» - деп жауап берді.
Шоқай мен Түркістан Уақытша ... ... ... ... ... ... большивиктердің үстемдігінің тұрақты
болмайтындығына нық ... ... Олар ... ... ... ... ... күреске қатысу құқығынан
айрылатындықтарын және мүмкіндікті пайдаланып, аймақта ... ... ... ... тарих алдында сынға түсетіндіктерін ойлады.
Большивик өкілдері ультиматум туралы ойлануға үш ... ... ... ... ... ... салыстырғаннан кейін шығып кетті.
Барлық большевиктер уақыттың бітуін күтпеді. 20 ... ... ... ... ... ... Бұл ... шарттарды талқылап
жатқан өкімет басшысы Шоқай мен басқа мүшелер үшін тосын жағдай боды. ... ... туы» ... ... ... бұл ... байланысты
былай деп жазды: «Большивиктердің бұл әрекеті ультиматумды өзгертіп қойған
шарттарға қайшы еді. Олар ... ... ... үшін үш
сағат уақыт берді. Бұл сағат екіден жиырма минут өткенде ... тиіс ... ... өз ... өздері бұзып, бітімге келу жолдарын
жауып тастады.»
Большевиктердің қарулы шабуылының ... ... ... ... ... ... ... қашып кетуге мәжбүр болды. Шоқай
бұдан кейін үкімет ... ... бас ... айтады. Осы кезде
халық та қолдарына шоқпар, күрек, балта секілді қару ретінде қолында ларлық
құралдарды алып, ... шыға ... ... большивик шабуылына дейінгі
«бітімге келу жолдарын қарастырудамыз, большивиктерге қарсы қарулы шабуылға
шықпаңдар» деген ескертулеріне енді ... ... ... ... ... қош ... Ойткені большивиктердің уақыт бітуін күтпеген бір жақты
шабуылға шығуы тек Қоқан ... ғана ... ... ... бағытталған
дұшпадық әрекеті еді. Сөйтіп әркім өзін қорғау ... ... ... ... ... ... ... бұл жағдайда үкіметтің қолынан
еш нәрсе келмейтін еді.
Үкімет тарап кеткеннен кейін Қоқан қаласын ... өз ... ... ... Кіші ... ... ... Бірақ қаруы үстем
және жаттыққан әскері бар большивик армиясына қарсы Ергештің басқаруындағы
тәртіпсіз және қолдарында балта, шоқпар, ... ... ... ... оқ ... ... ... ұзаққа берілген кезде Қоқан қаласының
көрінісі адам ... еді. ... ... ... ... ... жатты.
Қаланың кем дегенде үштен бір бөлігі адам тұра алмас жағдайда еді. ... 10 мың адам ... ... ... ... тонап, талан
–таражға салды. Большивиктерге мойынсұнбаған кейбір топ тауға бой тасалап,
кеңес билігіне ... ... бір ... ... ... ... ... көтеру тарихта «басмашы қозғалысы» деген атпен қалды.
Сөйтіп, Қоқан автомониясы большивиктер тарапынан ... ... ... ... ... екі айдай ғана өмір сүре ... ... өзі ... ... ... нені ... алды?» деген
сауал қойады әне бұған өзі былай деп жауап береді: « Ол бір ... аз, ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қарағанда аз; бірақ
ол дәуірде Түркістаның ғылыми, саяси және ... ... ... ... ... ... ... іс атқарғанын айта аламыз.
Шоқай Түркістандағы Ұлттық саяси қозғалыстарды бағалағанда төңкеріс
әкелген ... ... ... ... ... Мұның себептерін былай деп түсіндіреді: «ұзақ уақыт қараңғыда
қалған адамның бірден жарыққа шыққан ... көзі ... аша ... ... ұзақ ... ... ресейдің отарлық саясатының
қараңғылығында жер бауырлап еңбектеген Түркістандықтар да төңкеріс әкелген
азаттық жарығына шығысымен ... ... ... көре алмай қалған еді.
Шағылысқан көздердіғң адасуларын ... өз ... ... әрі арттыра түскен еді».
Қоқан және Алашорда үкіметтері арасындағы байланыстар
Қоқан автономиясы тарихының ең ... және күні ... ... мәселерінің бірі – оның өзінен шамамен екі апта кейінгі
құрылған Алашорда ... ... ... болып табылады. Осы қарым-
қатынастар бел ортасында қайраткер Шоқайдың болуына байланыста ... жеке бір ... ... жан-жақты талдауды жөн көрдік.
Қоқан автономиясымен Алашорда Қазақ үкіметіне байланысты зерттеулер
Өзбекстан мен Қазақстанның 1991 ылы Тәуелсіздіктерін алынан кейін ... ... ... және Қазақ зерттеушілерінің идеологиялық қысымынан
ада, бейтарап зерттеулері Шоқайдың Қоқан және Алашорда ... ... ... ... ... рөлін ашып көрсетуісізге мүмкіндік
беруде. ... ... ... ... ... бірге
атқарған жұмыстары мен 1917 жылы сәуір айында қазақтардың алғашқы ... ... ... ... облыстық құрылтайына қатысқандығын бұдан
бұрынғы бөлімдерде әңгімелеген еді.
ІІ-тарау . ... ... ... ... Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің Қазақ жерлерін
тұтастандыру жолындағы қызметі.
Орта Азия мен Қазақстанды ... ... ... ... ... ұлт ... ... теориясы Ресей коммунистік
(большивиктер) партиясының ұлттық бағдарламасы және ... ... ... ... В.И.Лениннің ұлт мәселесі жөнінде
үлкен ... ... ... ұлт ... ... ілім деп те ... ... партиясының ұлттық бағдарламасы саясатының
негізінде кеңестік ұлттық мемлекеттік құрылыс саясаты ... ... ... ұлттық, мемлекеттік құрылыстың құрамдас бөліктері болып: Кеңестік
Федорация; Кеңестік Автономия; Одақтас республика; Ұлттық ... ... ... пен ... ... ... мен ... өзара байланыстары т.б. табылады.
Бұл кеңестік дәуірде ең ... де ... ... ... ... күні бұл ... ... құқықтық терминге айналды деуге болады. Бұл
ұғымдардың кейбірінің қазіргі кезде де практинкалық мәні жоғала қоймағаны
мен, өзара ... ... үшін ғана ... ... ... ... партиясының ұлт саясатының теориялық жақтарының және
олардың ұлттық мемлекеттік құрылысқа қатыстылығын қарастырып көрелік.
Большивиктер партиясы ең ... ... ... үшін ... Олар ... тек социялистік революция арқылы қол жеткізуге болатындығын жақсы
білді. Сол үшін де ВИ.Ленин социолистік ... ... ... ... ... ... болған соң, большивиктер партиясы ұлт мәселесін айналып
өте алмады. В.И.Ленин ұлт мәселесінің де ... ... ... тәуелде мәселе ретінде қарады. Ұлттық қозғалыстарды социолистік
ревалюцияның резерві деп ... ... ... ұлттардың бостандығын
жариялай отырып, большивиктер партиясв оны тек социолистік революция шешеді
деп ... ... ... бір ... ... бостандығын,
тәелсіздігін өз мемлекетін бере отырып екінші қолымен ол ... ... ... ... та ... ... автономиялы
республиканы содан кейін одақтас республиканы ... ... ... билеуін аяқталған формасы немесе егемендігінің үлгісі
ретінде барынша дәріптеді. ... ... ... жылдарында кеңестік,
ұлттық мемлекеттік құрылыс шамамен ... ... ... ... ... оның ... және ... ұлттық республикалармен
облыстаордан тұратын субъектілері құрылды.
Марксизм ұлт мәселесі жөніндегі теориясының негізін қалаушылар ... ... ... ... ... ұлт ... ... таптар күресінде жатқандығын негіздеп берген еді. Олар ... ... ... ... бір ... ... ұлтты қанауы
жойылады деген тұжырым жасады.
К.Маркс пен Ф.Энгельс бұл ... ... ұлт ... ... ... бірі ... Ресей большивиктері де бұл
тұжырымнан еш ... ... ... пен ... «барлық елдердің
пролетарлары, бірігіңдер!» деген жауынгерлік ұраны да ... ... ... ... Ұлт ... осы ... ... қала
берді.
Көп ұлтты Ресейде (кейінірек КСРО-да ) ұлт мәселесінің теориясы мен
практикасы, ... ... ... негіздері В.И.Лениннің,
И.Сталиннің т.б. большевиктер ... ... мен ... және ... ... ... конференцияларының
қаулылары мен қарарларында дамытып отырды. Бұл ... ... ... ... ... та, ... соң да үнемі өзгерістерге, эволюцияға
ұшырап отырғандығын көруге болады.
1903 жылы РСДЖП-ның ... ... ... ... партияның алғашқы бағдарламасында «Мемлекеттік құрамына кіретін
ұлттардың ... ... ... ... ... ... Бұл бағдарламада
ұлттардың тек «өзін-өзі билеуі» туралы ғана айтылғанына назар аударған жөн.
Бұл «өзін -өзі ... ... сол ... құрамына қатысты айтылады. Немесе
«өзін-өзі билеу» сол мемлекет ішінде ғана болады. Бұл, ... әлі ... ... еді.
Бірінші дүниежүзілік соғыстың қарсаңында және соғыс жылдарында
В.И.Лениннің ұлт мәселесімен ... ... оның ... ... жасады. Ұлт мәселесі жөніндегі теория байытты. «Ұлт мәселесі
жөніндегі сын заметкалар (1913 ж) «Ұлттардың ... ... ... ... ... ж) ... мен көптеген мақалаларын жазды. Жалпы ұлт мәселесіне
қатысты 100 ден аса еңбектер жазған.
В.И.Ленин: «Біз ұлттық бағдарламаны ... ... ... деп жазып, ұлт мәселесінің тап күресіне тәуелді екендігін тағы
да бір шегелеп береді.
«Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы туралы, ... ... және ... ... ... ... біз ерекше айтамыз»,- деп жазды В.И.Ленин 1913
жылы. Бұл «өзін -өзі ... ... ... ... мемлкет құруға» көтеріліп
отыр, бұл ұлттық теориядағы үлкен алға басушылық еді. ... ... ... ... ... ... өзі ... екенін жақсы білді және терең түсінді. Сондықтан да бұл ... ... ... ... ұлттық қоғалысының дербес, тәуелсіз ... алып ... ... өзінің ұлттардың дамуы туралы екі
тенденция туралы қағидасында да дәлелдеп ... ... ... ... ... ... екі тарихи тенденцияны біледі.
Біріншісі: ұлттық өмір мен ... ... ... ұлттық езгінің
барлық түрлеріне қарсы күрес, ұлттық мемлекеттің құрылуы. Екіншісі: Ұлттар
арасындағы барлық қатынастардың ... және ... ... ... ... ... ... өмірдің, саясаттың, ғылымның және
т.б. интерноционалдық бірлігінің жасалуы».
В.И.Лениннің осы сөздерінде ұлттардың пайда ... ... ... ... құруға дейінгі жолы дәл және нақты көрсетілген. Бұл ... ұлт ... ... ... ірі ... ... ... аударып отырған нәрсеміз ... ... ... ... ... екендігінде. Большевиктер партиясы өздерінің ... ... ... ... ... ... ... дейінгі
өзін-өзі билеу құқығы осы бірінші тенденциядан шығарып ... ... ... ... ... ... бере ... большевиктер
Ресейдегі ұлттық қозғалысты революциялық қозғалыс мақсатына ... ... ... бұл ... ұлт қозғалысының мүддесіне дәл сәйкес
келеді. Екіншіден большевиктер ұлттардың ... ... ... ... үшін де ... ... билеу үшін ұлттардың дербес мемлекет
болып бөлініп ... ... де ... ... да ... ... Дұрысы, большевиктер бұл талапты мойындаған және де ... ... ... ... Бұл ... ... ... асса, көп ұлтты
Ресейде орыстардан өзге ешқандай ұлттар қалмаған ... еді. ... ... ... Осы бірінші тенденция бойынша және одан туындаған дербес
ұлттық мемлекет болып өзін-өзі билеу құқығы негізінде Ресейден алдымен ... ... ... соң алдымен Финляндия мен Польша, сонан соң Литва,
Латвия, Эстония 1940 жылдарға дейін бөлініп ... ... ... ... ... ыдырап кетуі де осы ... ... ... жылы Ресей империясының құрамындағы ұлттар мен халықтарда өзін-
өзі билеу ... ие болу ... ... ... ... ... ... мен Финляндияның тәуелсіздігін мойындады. Бұл екі ... алуы ... ... да әсер ... ... Украина,
Беларусия, Повольже, Закавказия, Қазақстан, Орта Азия, Қиыр ... ... ... ... ... ... ... жағдайдан
туындаған объективтік заңды құбылым еді.
Эстония мен Латвияда октябрь революциясынан соң бірден ақ ... ... ... ... ... 1918 ... көктемгі окуавциясы
бұл екі республикадағы ... ... 1918 жылы ... мен ... ... ұлттық үкімет құрылды. 1919 жылдың
басында Англияның әскери теңіз күшінің жәрдемімен бұл екі ... ... ... ... ... және тамызда Кеңес өкіметі
Эстония және ... мен ... ... қол қойды.
Литвада 1918жылы ақпанда тәуелсіз Литва Республикасы ... ылы ... ... ... үкіметі куылып билік кеңестерге
өтті. 1919 жылы Польшаның әскерінің уіруіне орай ... ... ... ... ... ... орнады. 1920жылы жазда кеңес
үкіметі буржуазиялық ... ... ... қол ... ... ... ... билігі біржолата құлап,
буржувзиялық билік орнады. ... ... ... тәуелсіз
республикалар өмір сүрді.
Украйна мен Белоруссиядв толық ... ... ... ... ... ... ... Рада құрылды. 1917жылы
мвусымда Рада Украйнаның автономисын ариялады және үкіметтің ... Бвс ... ... ... ... моң Рада Украйн
Халық Респубикасының құрылғвнын мәлімдеді.
Екінші жағыннан Украйнада кеңестік ... ... , ... және
шарув депутаттарынңсъезі шақырылды. Бұл кезде Украйн большевиктері
еңіске ете алмай ... ... онда жаңа ... ... Онда
Украйн Орталық Атқару комитетін құрып, барлықбилікті қолға алғанын
жариялады. ... ... ... ... ... ... ақпанда кеңес әскері ... ... ... Орталық Рада
құлады. Украинада кеңес ... ... ... ... ... ... алып, Орталық Раданың билігін қайта ... ... ... 1919 жылыдың ақпанына дейін созылды. 1919 жылы ... ... ... ... ... ... Украйнаның тәуелсіздгі осылай кеңестік үлгідегі тәуелсіздік
болды. РКФСР-ның Украйнаны өзіне қосып ... ... еді. ... ... ... жағдай және большевиктердің ұлттардың өзін-өзі
жеке мемлекет болып бөлініп шыққанға дейін билеу құқығын ... ... ... ... әрекетін тоқтатты.
Белорусиядағы жағдй да бсқа өлкелердгідей болды. 1917 жылы тамызда
Белрусь ... ... ... ... ... нәрсе Украйнанада да,
Белорусияда да Ұлттық Радалар кеңес ... ... ... ... ұлттардың тәуелсіздікке ұмтылысының заңды көрінісі еді. 1917 жылы
Радасы большевиктердің күшңмен ... ... жылы ... әскерлерінң көмегімен Белорусь Радасы қайта билікке ... ... ... ... ... Кеңестік Социалистік Республика құрылды.
Ұзамай оның Конституциясы қабылданды. Белорусия КСР-ы, Украйна ... ... ... ... ... ... республикаларының РКФСР мен
терезесі тең ... ... ... болуы большевиктер үшін
ұлттардың кеңестік түрде ... ... ... ... ... еді. Украина ікелей басшылығмен жұмыс істеді.Сесебі большевиктер
партиясыныңбіріңғай ұйым болатын . Осы тұрғыдан ... ... ... мен ... кеңестікреспубликаларының тәуелсіздігін
формальді түрде ... ... де ... ... ... ұмтылысын көреміз.
Закавказьедегі жағдай күрделі және қайшылықты болды. Мұнда да кеңестік
бағыттағы ... мен ... ... ... ... ... революциясынан кейін бірден-ақ Тифлисте құрылтай жиналысына
сайланған делегаттардың негізінде Закавказье Комиссариаты құрылды. ... ... және ... ... мен ... кірді.
Комиссариат Кеңес үкіметін мойындамады, большевиктердің ... қуып ... ... деп ... жылы сәуірде ... ... ... ... ... ... ... бұл федерация ұзақ өмір
сүрмеді. 1918жылы ... ... ... ... ... ... өмір ... деп жариялайды. Оның ... ... , ... және ... ... құрылғаны
жарияланды.
Ұзамай Армения мен Әзірбайжанды ... ... ... ... ... ... ... Бакуді және Закавказьенің
негізгі қалаларын басып ... ... ... ... ... қарулы көтерілістің
нәтижесінде Бакуде ... ... ... ... мусаватистік
буржуазиялық үкімет құлап Әзірбайан Кеңестік Республикасы ... ... ... үкіметі 1920ж күзде Түркияның
әскери ... ... ... Кеңестік Республикасының уақытша әскери
революциялық комитеті билікті алған соң920жылы 29 ... В. И. ... ... ... ... сұрады.
1920жылы қызыл Армия Арменияға кірді. ... ... ... ... В.И. Ленин 1920 жылы желтоқсанда ... ... ... жеделхатын жолдады.
1921 жылы Грузияда кеңестік Социалистік Республика құрылды. Қызыл
Армия грузин ... ... ... Қиыр ... ... ... ... Осыдан соң бұл ... ... ... ... ... ... ... анықталды. Бұл
республиканың буржуазиялық демократиялық сипаттағы өз ... ... ... ... ... соң, ... ... Республикасынң құрылтай жиналысы оны жойылды деп жариялап,
бұл ... ... ... жылы Омбыда Батыс билеген адмирал Колчак басқарған сібір
үкіметі орнады. Бұл ... ... ... ... ... ... империясы құлағаннан соң оның ауағында болған ұлттық
күрестерді. ... ... ... ... құрылып
онан соңғықұлау процестерін қысқаша шолу асауымыздың ... ... ... қажеттілігінен туған ды.
В.И. Ленин және ... ... ... ... ... жол ... үшңн интернационализм идеясын ... ... ... ... мәні ... деп ... ұлтшылдық және пролетарлық интернационалиизм міне
бітіспес - жау ... деп ... В.И. ... ... немесе екінші тенднция... ұлттардың тек жақындасуығана
емес, олардың бірігіп-кіріоіп ... ... ... ... ... ... ... келіп шығады.
Интернационализмнің мәні патша заманында ... ... ... жауы ... мен капитализмге бірігіп күресінен
көрінсе, социализм жағдайында алдынғы қатарлы ұлттардың артта ... ... ... ... ... буржуазияның
езгісіне түседі. Деп санады большевиктер партиясы.
Большевиктердің ұлттық бағдарламасы РСДЖ ның ... ... ... ... көрінді. Бұл конференция 1917 ... ... ... ... брудәі, өзін-
өзі билеу құқығын беру туралы естігісі келмеді. Бірақ бұл ... ... өте ... пайдаланды. Ол конференцияда «Егер Финляндия
егер Польша, Украина ... ... ... ... ... ... ... не жамандық бар? Кім осыны айтса, ол шовинист. ... ... ... Бұл ... сасатын бас тарту, бұл
ең жаман маркалы шовинизм».
Тіпті осы конференцияда В.И. Ленин ... ... ... ... ... ыдырыатып жібереді деген ... ... ... ашық ... болып «Шекараның қарасы өшсін» деген ... ... ақ ... ... ... түпкі мақсатын түсінбеген еді.
Большивиктер партиясының VII (сәуір, 1917 ) ... ... ұлт ... ... В.И Ленин ұсынған қарарды қабылдады.
Большивиктер партиясының осы кезеңдегі ұлттық мемлекеттік құрылыс
саласындағы талабы облыстық ... ... VII ... ... «партия кең облыстық автономияны, жоғарыдан бақылауды жоюды,
міндетті ... ... ... анықтауды талап етеді »...
жазылды.
Сонымен В.И.Ленин бастаған большивиктер партиясы ... ... ... өзін-өзі билеу құқығы мен олардың Ресейден бөлініп кетуін
ұран етіп ... ... ... бөлініп кетуін абсалютке айналдырмай
оладың бірігуінде жақтады. Бірақ бөліну ... ... ... ... ... ... жағдайда, олар Ресей құрамында ұлттық
облыстық автономия алуы тиіс ... ... ... тең құқықтығы
мойындалды.
Қазан төңкерісіне дейінгі большевиктер құжаттарында ұлттық ... ... мен ... ... ... сөз болмады. Себебі бұған
әлі ертерек болса керек.
Большевиктер партиясының мемлкеттік билікті қолға алған соң ... ең ... ... Ұлт ... жөніндегі халық коммиссариатын
құру болды. Оның басшысы болып И.Сталин ... жылы ... ... ... ... Кеңесі төрағасы В.И.Ленин және
ұлт істері жөніндегі халық комиссары И.Сталин қол ... ... ... » ... ... ... дербес мемлкет
болып бөлініп шыққанға дейінгі ... ... ... да ... ... ... 1917 жылы ... В.И.Ленин мен И.Сталин қол қойған «Халық
комиссарлары кеңесінің Ресейдің және шығыстың ... ... ... жарияланды. Онда «өз ұлттық өмірлеріңізді еркін және тоқтаусыз құра
беріңіздер. Сіздердің оған құқықтарыңыз бар» - деп ... ... ... ... ... мәлімделді. Бұл да ұлттардың
мемлекет болып бөлінуге дейін ... ... ... ... ... ... ... соғысы мен шет ел ... ... ... жолындағы ұлттық ұмтылыстар мен ... ... ... ... ... ... ... кіре бермеді. Польша мен ... ... алып ... ... ... ... ... Армян
дашнактарының, Әзірбайжан мусаватистерінің , орта Азия мен Қазақстанда Алаш
Орда және ... ... ... ... орнады. Осындай ұлттық
мемлекеттік құрылымдар Ресейдің басқа аймақтарында да ... ... ... ... мен және ... күштердің қысымы мен
ұлттық –демократиялық режимдер түгелге жуық құлатылғанын да сөз еттік.
Қияң ... ... мен ... ... бұл ... ... ... мемлкеттік саясатын мүлде жаңа тұрғыдан күн
тәртібіне қоюға ... ... ... ... ... сырғыды. Бірінші қатарға
РКФСР мен қатар өз бетімен құрылған тәуелсіз дербес ... ...... ... Әзірбайжан КСР-ын одақтас мамлкеттер
федерациясына біріктіру ... ... ... ... дербес кеңестік
социолисті республика түріндегі ұлттардың өзңн-өзі билеу формасын дүниеге
алып келді. Бұл егеменді ... ... ... РКП (б) – ның X және XII-і ... өтті. Олардың ұлт
мәселесі басқа тұрғыдан қарастырылады.
РКА (б)-ның X съезі 1921 жылы наурыз өтті. Бұл кезде ... ... ... ... республикалар мен облыстарды құру ісі де
негізінен аяқталған ды. ... ... ... ... құрылыс
шешімін тапқандай болатын РКФСР-ның тәуелсіз, дербес Кеңестік ... мен ... ... ... ... ... осы ... Кеңестік социолистік республикалар РКФСР, УКСР, БКСР,АЗКСР, АКСР,
ГКСР-ларын біріктіріп, бір шеңбердің ішінде байлап, матап ... ... ... ұстап отырған қуатты бір күш бар еді. Ол күш ... ... ... ... П) ... Осы дербес республикалардың
бәрін де большевиктер партиясы билік жүргізіп отырды. Бұл ... ... ... ... ... мпн, ... тұрғыдан
толығымен барлығы да РК(б)П Орталық Комитетітінң шешімдеріне міндетті
түрде ... ... ... ... қарай бөліну болмады.
Партиялық құрылыс біртұтас болды. ... ... ... ... партия ұйымдарын біртұтас РК (б)П –ның
облыстық ... ғана ... ... және партияның орталық
оргондарының шешімдерін ... ... ... ... болды. Осы жағдай
тәуелсіз кеңестік ... ... ... ... ... ... 1922 жылғы 2 ақпанда РК (б)П Саяси бюраси мемлекеттік тұрғыдан
РКФСР-ден ... ... ... ... ... ... мен ... Кеңестік республикаларының да коммунистік партияларын олардың өз
қалаулары бойынша деген себеппен РК (б) П –ның ... ... ... және ... ... ... ... бірінші сатысы
болатын. Одан соң РК (б)П ОК-ті 1922 жылғы 18-ші ... ... ... және ... ... ... ... оларды
қадағалап отыратын ерекше орган РКБП ОК-ін Орта Азия эрасын құрды. Дәлірек
айтсақ ... РК (б)П ... ... ... Орта Азия ... ... ... төңкерісінен кейінгі, әсіресе Азамат
соғысы жылдарындағы және оанан ... ... ұлт ... ... ... ... дербес мемлекет құрғанға дейінгі құқығының
сипатына қалай да ... ... ... беру ... деп ... ... болып бөлініп шыққанша өзін-өзі билеу құқығы тек оны ... ... іс ... оған жол ... ... ... ұраны тағы
да алдыңғы қатарға шықты. Кеңес Үкіметі құлағанға дейін осы бағыттағы ұлт
саясатын үргізді. Ол ... ... ... ... ... ... бағындыруды ойламады да. Дербестік жолындығы кез –келген
ұлттардың ... ... ... ... ... ... қанап аншылды.
Большевиктер партиясының ұлт саясатындағы, ұлттық мемлекеттік құрылыс
саясатындағы жаңа бағыты РК(б)П –ның X ... ... деп ... бар. РК (б) П-ның X съезінде ұлт ... ... ... И.
Сталин жасады. Осы баяндамасы И. Сталин Чичеринмен пікірталасқа ... ... ... ... қатесі оның ұлттардың өзін-өзі билеуі
туралы көп айтуында, ал шынында бұл империалистернің ... ... ... ... нәрсе. Жолдас Чичерин біздің бұл ұранмен
қоштасқанымызға екі жыл ... ... ... Бұл ... ... ... ... жоқ еді». Дедеі.
Бұл әрине Кеңес өкіметінң ұлт саясаты мен ұлттық-мемлекеттік
құрылысының ... И. ... ... ... жаңа ... еді. ... бұл ... «тым шашырыңқы» деп сынады.
И.Сталиннің осы тұжырымына ... ... ... ереше назар
уларды. Ол өзінің «Ұлттық күрес ... ... ... И. Сталиннің
бұл тұжырымын В.И. Ленинің»ұлттардың өзін-өзі билеуі» туралы қағидасын
бұрмалау болды деп санады ... сол ... ... ... ... өзі де И. ... бұл ... «бата жасап та ... деп ... ... РК (б) П Хсъезінде «ұлттардың өзін-өзі ... ... ... ... ... ... бір-біріне қарсы қойды.
Бірінші ұран күн тәртібінен ... десе ... ұран ... ... ... деп ... Тек И. ... «Халықтардың мемлекет болып
бөлініуі» ұранын Ресей халықтары үшін емес, сол ... отар ... ... Арабия, Месопотамия және т.б. ... үшін ... ұран деп ... ... партияының өздерінің ұлт мәселесі өніндегі ... ... жаңа мән ... ... И.Сталин тұжырымынша
«Кеңесреспубликалары ерікті негізде Федерацияға бірігеді, ... ... ... ... ... үшін ... билеу құқығы олардың өз
ркімен ... ... ... саяды.
Бұдан большевиктер осы съезде жаңа тұжырым жасады. Оның нақты мазмұны
бұрын шаруашылық, мәдени жағынан нақты артта ... ... ... ... ... әрдем беру, сөтіп оларды тұырым жасады.
РК (б) П-ның Х съезі И. Сталиннің баяндамасы негізінде ... ... ... ... ... деген қарар қабылдады. Осы
қарада Федерацияның әртүрінің қалыптвсқвны ... ... ... негізделегн Федерация (Қазақстан, Башкирия, ... ... ... ... ... ... олардың арсындағы сатыға негіздлген Федерация
(Түркістан, ... ... ... үш ... мысалға
келтірілген РК (б) П-ның Х съезіннің қарарында.
Осы ... ұлт ... екі ... ... міндеті қойылды.
Біріншісі , бұрын отар болған халықтардың артта қалып қойғандығын нақты
түрде ... ... ... ұлттық-мемлекеттік құрылысы, федерациялық қатынастарды одан
әрі етілдіру. Бұл бағыт ... ... ... ... ... ... құрылуымен ерекшеленеді.
Кеңес Одағы кейінгі ұлт мәселесін қараудың ... ... ... ... ... ... ... 1923жылы 17-23 сәуірде өтті. Ұлт
мәселесіі туралы баяндаманы тағыдыа ... ... И. ... ... және ... ... ... моменттер» деп
те аталды. Оның ... өзі ұлт ... ... ... ... ... ... көңіл аударылып
отырғандығын білдіреді. Бұл Х11съезде ұлт ... жаңа ... ... ... ... ұлт ... көптеген мәселелерінің
ішінен, оның ... ... ... ... тоқталайық.Себеі
оны ұлы державалық шовинизм, ... ... ұлт ... ... ұлт мәселелерінң халықаралық маңызы сияқты ... ... ... ... ... ... ацта келіп, «Бұл ... және Одақ ... ... ... деп ... «Құқықтық теңдк» туралы айта келіп Одаққа бірігуші
4республика: Закавказье, ... ... және ... ... ... пайдала отырып, Одақтық пайдасына өздерінің кейбір
тәуелсіз ... ... ... бас тартады». Мұндай бас тару
олардың тәуелсіздігін жою ... ... ... ... «схоластика» деп
санады.
И.Сталин осылай КСРО-ның ... ... ... ... И. ... ... ... республикалардың
Одақтық пайдасына өздерінң кейбір тәуелсіздік бас тартуы, ... ... ... Сбеі әр республиканың Одақтан еркін
шығу құқығы сақталып қалады деп түсіндірді И.Сталин.
Х11 съезде қойылған ... ... бірі ... ... ... нақты теңдігіне еткізу мәселесі болды. Бұл екеуі екі
нәрсе еді.
РК(б)П-ныңХ11съезінде ұлт мәселесінң Одақ ... ... ... бірі ... ... Халық Комиссарлары
Кеңесінің төрағасы Т.Рысқұлов та сөз ... өз ... ... ... пен шет ... өзара байланысын
нығайту мақсатында «Одақтық органда және ұлттарды тең дәрежеде қамтамасыз
ететін ерекше ұлттар палатасын құруды » ... Бұл ... ... ... Одақ ... және ... ... сияқты екі
палатадан тұру қажеттігін дәлелдеген алғашқы ұсыныстардығ бірі болатын.
РК (б)П XII съезі «Ұлт ... ... атты ... ... қабылдады.
Осы қарардың 8-тармағына бүгінгі күн тұрғысынан назар аударудың ... ... ... Онда ... қалдықтарының жарқын көрінісінің бірі
орталықтағы және ... ... ... ... бір тобы
Одақтық республиканы ұлттық республикалардың еркін дамуын қамтамасыз ... ... ... ... ... деп емес, керісінше осы
республикаларды жоюға арналған қадам,» «біріңғай бөлінбейтін» деп ... ... басы деп ... ... ... көзқарасты мейілінше
айыпты.
Шынында мұндай баға көп ұзамай-ақ шындыққа айналған едіү Тек ... оны ... ... ... (б)П XII ... ұлт ... ... –мемлкеттік құрылысты
теориялық және практикалық тұрғыдан қарастырған соңғы партия ... еді. ... XII ... ... баяндамасы және оның негізінде қабылдаған
қрарар партия мен кеңес өкіметі ұлт мәселесіне теорриялық та, ... ... ... ... қойды деп санауға негіз бар. Себебі партия съездері
мұнан кейін ұлт мәселесін арнайы күн тәртібіне қоюды мәңгілікке ұмытты. ... ... ... деп ... (б) П XII ... соң ұлт мәселесі саясатына біртіндеп
репрессиялық сипат беріле бастады. Партия мен ... ... ... ... ... келген ұсыныстар мен көзқарастар қуғын
–сүргінге түсті.
Оның дәлелі 1923 жылы 9-12 ... РК (б)П ... ... мен ... ... қызметкерлерімен өткізілген IV
кеңесі. Маңызы мен өзектілігі жағынан съезге тең ... осы ... мен ... ... ... ... ... үшін РКФСР
үкіметінің мүшесі аса талантты қайраткер Мирасид Сұлтан Ғалиевті терең
айыптаумен әне ... ... ... Т. ... батылдығы және
өжеттіліге арқасында өзін-өзі әреі қорғап қалды. И.Сталин мемлекеттік
саясаттың, оның ... ұлт ... да ... ... екендігін жолында
алғаш рет көрсетті деуге болады.
Дегенмен осы кеңестік ұлт өкілдері ұлттардың тең құқықтарын ... ... өте тың да ... ... ... Олар жай емес ... айтты.
Кеңес париясының XII съезінің ұлт мәселесі бойынша қарарларын жүзеге ... ... ... ... ... ... Бұл ... және оның
қарарларының тағдыры туралы біз М.Қазыбекпен бірге жариялаған ... атты ... ... ... ... қорытындылай келіп мынадай тұжырымдамалар жасауға болады.
1924 жылы жүзеге асқан Орта Азия мен Қазақстанды ... ... ... ... ұлт мәселесі жөніндегі теориясының
қағидалары, осының негізінде жасалған РК (б) ... ... ... ... РК ... ... ... туралы бағдарламасының қағидалары
1903 жылдан 1922 жылға дейін үлкен эволюция жолына өтті. Қазан төңкерісіне
дейін ... ... ... ... ... ... өзін-өзі билеу құқығын
ту қылып көтерген большивиктер партиясы, ... ... ... бұл
ұраннан өердей қорықты. Себебі бұл ұран бұдан былай большивиктер ... ... ... пара пар ... еді ... Ресейді ұлттық белгісіне
қарай ондаған ... ... ... ... еді. Бұл ... ... ... Финляндия, Литва, Латвия, Эстонияның тікелей бөлініп ... ... және ... 1920 ... ... дейін Кеңестік
Ресейден тыс тәуелсіз буржуазиялық мемлекеттер ... ... ... ... ... Қоқан (Түркістан) автономиясы мен Алашорда үкіметі т.б.
толып жатқан ұлттық –мемлекеттік құрылымдардың пайда болуы осының бәрі ... ... ... ... ... ... ... күшімен шешілуіне көштіү Азамат соғысы басталды.
Азамат соғысының себептерінің бірі төңкеріс негізінде бұрынғы қанаушы
топтардың байлығы мен билігін ... ... алу ғана ... ... ... егемендікке ұмтылуы да болды. Ұлттық мүдде, ұлттық
дербестікке және ... ... ... шет ... ... туына айналды.
Осындай ағдайда большевиктер партиясы өзінің ұлттық саясатынан
нақтыланады. Кеңес өкіметі қарауындағы ұлттардың ... ... қалу ... ... түрдегі ұлттық облыстық ... ... ... ... ... құрылымдарды дүниеге әкелді.
Ресей халықтарының орналасқан аумағына, ... ... ... өзіне лайықты облыстық автономиялық , автономиялық республика,
одақтық республика құрып берді. Мұның бәрі де ... РК (б)П ... ... ... ... КСРО ОАК –ті, ... және бүкілодақтық съездері арқылы заңдастырылып отырды. Мұның
өзі ұлттардың заң жүзінде айналған нағыз еркі деп ... ... ... ... соңғы және ең жоғары табысы 1922
жылы құрылған ... ... ... ... (КСРО) құру болып
табылады.
Бұдан бұлайғы бұл ... ... тек КСРО ... ... ... ... ... жаңа одақтық республикалар құру тек уақыт талабы
болып қалды. Енді жаңа ... ... құру тек ... ... оқиғаға айналды. КСРО біртіндеп жаңа одақтық
республикалар мен ... ... Бұл ... ... ... 1924 жылы Орта
Азиядағы ұлттық –мемлекеттік межелеу негізінде жасады. Түркістан АКСР-ын,
шын мәнінде дербес, ... ... ... ... Бұқар және
Хорезм республикаларын жою қажет болды. Олар жоғарының нұсқауы ... ... ... Орнына Өзбек КСР-ы және Түркімен КСР-ы
одақтық республика ретінде құрылып, ... да ... ... ... ... ... ... мен кеңес өкіметі Орта Азиядағы
билігін мызғымастай етіп ... әрі Орта ... ...... жаңа ... ... ... ондағы әрбір ... ... мен ... ... берді.
Орта Азия Қазақстандағы ұлттық – мемлекеттік межелеу тақырыбына
ондаған тарихшы және ... ... ... ... Бұл ... тұрғыдан сараптау осы Азия мен Қазақстандағы ... ең ... ... ... ... ... және
Хорезм республикасының , Қазақ АКСР-ның басшы мемлекет және ... ... еді. Олар осы аса ірі ... ... ... ұйымдастырушы және үзеге асырушылар болды. Сонымен қатар олар өз
еңбектерін межелеу барысын ... ... ... ... ... арқылы көпшілікке танытқан публицистер ретінде де ... ... ... ... С. ... т.б. ... межелеуді тікелей жүзеге асыруға қатысушылардың еңбектері осы
процесті терең ... ... ... ... ... ... сонда,
бұл еңбектер ұлттық-мемлекеттік межеудегі түкелей қатысып, оны ... ... ... Олар жүзеге асырған жұмыстарын кейде
алдын- ала жоспар түрінде ... ізі ... ... ... ... ... етіп ... Бұл қайраткерлердің еңбектері көбіне
түсіндіру, осы ұлттық –мемлекеттік жежелеу процесінің маңызын дәріптеу ... сол ... ... ... мен ... ... саясатын
мақтап- марапаттау бағытында жазылды. Мұның өзі олар үшін партиялық ... ... да ... Азидағы ұлттық мемлекеттік межелеуді алғаш тереңдеп зерттеушілер
осы тарихи процесті жүзеге асырушылар РК (б)П ... Орта Азия ... және ... ... Орталық Комитетінің жауапты хатшысы
И.Зеленский және И.Варейкис болды. ... жүз ... жуық ... осы ... жылы ... соңына қарай жазылып бітсе керек. Оның көпшілігін
И.Варейкистің еңбегі құрайды. Бұл ... ... ... ... ... десе ... Сондай-ақ сол кезеңде түсіндіру
мемлекеттік қызмет те атқарған. Авторлар ұлттық ... ... оны ... ... ұлт ... ... және жергілікті
халықтар үшін аса маңызды оқиға деп дәріптейді. И.Варейкис «Біз бұл ... ) ұлт ... ... ... ... көріп отырмыз», «Ұлттық
межелеу Орта Азиядағы екінші ревалюция » деп ... ... Орта ... ... ... ... ... кезде біз біртұтас ... ... ... Біз Орта ... әр ... шашылып кеткен өзбек, қазақ,
қырғыз, түркімен, тәжік т.б. еңбекшң ... ... ... ... дұрысы жинауға көмектесудеміз.
И.Варейкис пен И.Заленскийдің еңбегінде Орта Азиядағы ұлттық кеңестік
социолистік республикаларын құру ... ... ... олар бұл
тұжырымды партияның орталық комитетінің ұлттық-мемлкеттік межелеуге қатысты
құжаттарының алды.
И.Варейкис пен И.Заленский ... ... оның осы ... зерттеу ғана емес, онда осы процестің ерекшеліктерін, маңызын, ашып
насихаттауда, түсіндіруде, ең алдымен мол ... ... ... пен ... еңбегі таза партиялық, таптық ... ... ... ... тұжырымдары да осы көзқарасқа қызмет
етті.
И.Варейкис межелеудің, онан кейін құрылатын ұлттық ... ... Ол ... –мемлкеттік «КСРО деп аталатын үлкен Кеңестік
пәтердің ішкі ... ... деп ... Бұл ... ғана ... бүкіл
ұлт саясатының бағыты еді.
И.Варейкис өз еңбегінде Орта Азия федерациясын құруды жақтады, РКФСР,
ЗКФСР сияқты Орта Азия ... да ... ... ... ... ... тура қазір құруға болмайды ол Варейкистің ісі
деп, оны кейінге сырғытты. «Федерация жеке мемлкеттердің ондағы, әзірше осы
жаңа ... әлі де ... біз оны ... ... ... осы бағытын Мұстафа шоқай кезінде қатты сынға алды. Ең
алдымен М.Шоқай Орта Азиялық федерация ... ... ... ... Ол өзінің «Кеңестік Орта Азия ... ... ... ... ... ... «1924 жылы Мәскеу большевиктері
сүйікті атамекеніміздің ұлттық ... ... ... рулық
республикалар мен автономиялы аймақтар құруды ойластырып жатқанда, ... мен ... ... ... ... ... федерациясы
идеясын көтерген болатын». Түркістандық коммунистер осы федерация идеясын
Мәскеу қызыл империалистерінің «бөлшекте де билей бер» ... ... ... ... әрі ... ... ол кезде Орта азия федерациясының құрылып
қалу себебін ... ... ... ... ... Айлакер варейкис:
«Қазіргі күнде Орта Азия федерациясын құру мәселесі тек көзқарастарға ғана
емес, сонымен қатар ... да ... ... ... ... ... ... мемлкеттердің одағы. Осы одақты құрайтын еке мемлкеттер болмайынша
федерацияны ... ... ... ... ... ... ... құруымыз керек» деп шықты. Варейкистің пайымдауы негізінен
дұрыс та. ... ... ... заң ... федерация туралы
осылай түсіндіреді деп жазды М.Шоқай.
М.Шоқай Түркістанды ... ... ... ... толық қарсы
болған. Ол: «... қызыл орыс импералистері ұлы ... ... ... Орыс ... Түркістанда ұлттық тұтастық пен ұлттық
мемлкеттің құрылуынан өлердей қорқады. Сондықтан қайткен ... де ... ... ... - деп ашына жазды.
М.Шоқай: «Қалай дегенмен де, біз ... ... ... ... ... ... сенімдеміз. Біздің мұратымыз –
бөлінбейтін біртұтас Түркістан. Біз келешекте Түркістанымызды ... ... ... ... ... ... Ту қылып отырған осы
ұлттық міндеттің орындалуы әбден мүмкін, ол бізге не ... ... ... ... -деп ... ... ... ОК-нің Орта Азия бюрасы туралы пікірлері де қызық.
Оның «Орта Азия бюросының шын бет ... ашып ... «Ол ... партиясы Орталық комитеті жағынан ол жердегі «Тәуелсіз кеңес
республикалары» партия үкіметтері мен ... іс ... ... үшін ... бюроның барлық мүшелерін тек Мәскеу тағайындады. Оның
барлық жауапты орындары – мәселесін бірінше және ... ... ... ... ... ... газеттердің бас редакторлары,
экономиалық маңызды бөлімнің басшалары – Түркістанмен ешқандай байланысы
жоқ, ... бұл ... ... ... ... ұстатылды. Тек көз алдау
үшін ... ... ... шын берілетін зәулім сарай Түркістандықтарды
қосып ... деп ... ... Орта азия ... ... да қатты
сынға алды.
1925 жылы мәскеуден Сыртқы істер халық комисиясының ... ... ... ... ... ... Азии» атты 28
беттен тұратын кітапшасы ... ... ... кітапша Орта Азиядағы
ұлттық аумақтық межелеуді іс ... ... ... ... ... 1925 жылы ... ұқсайды.Себебі кітапшада ұлттық-аумақтық
межелеудің жүргізілу барысы ... ... жоқ. Оның ... ... ... ... бөлігін Орта Азияның ежелгі және орта ... мен ... ... арналған.
Орта азия мен Қазақстандағы ұлттық-аумақтық межелеудегі сол ... ... рөлі ... ... әсіресе, түркістандық
баспасөзде Орталық азиядағы межелеудің барысы ... ... ... ... ... ... де меелеуге үш қоса білді.
С.Меңдешевтің мақаласының құндылығы ең ... оны ... ... С.Меңдешев қазақ ОА –ң ... ... ... процесті қолмен жүргізуге тікелей атсалысқан қайраткерлердің бірі.
Дегенмен ... ... ... оның ... ... пікірлерінен көп өзгеше. Ол кезеңде енді-енді қалыптаса ... ... ... баспасөз бетінде еркін пікір айта беру ... ... ... ... қатысты «Туркестанская правда» газетінде де
бірнеше рет мақалалар мен басқа да пікірлер білдірді. Бұл ... ... ... ... ... ... Орта ... пайда
болатын басқа ұлттың республикалармен өзара қатынас ... ... ... туралы мәселелер көтерілді.
Сол кезеңдегі материалдары ішінен профессор Тимофеевтің «Новые области
и их экономическая связь Киргизской республикой» деп ... ... ... ... екі ... жарияланған мақала Жетісу әне ... ... ... ... ... және ... ... табиғаты, әлеуметтк-экономикалық, таптық жағдайына біршама
терең негізінде талдаулар ... Оның ... ... бірінші
дүниежүзілік соғысқа дейінгі Жетісу облысының жер көлемі 360 мың ... және ... ... көп). ... 1,2 млн ... оның 75 %-
ті қазақтар, 16% орыстар, облыста жыл сайын 300 мың ... ... ... 7 млн бас мал, оның 2 ... қой, 700 мыңы ірі қара мал, 70 ... , 70 мың орын т.б. ... алға ... облысының халқы 2 млн адам (Амудария бөлімін қосқанда, оның
1.2. млн-ы немесе 60%-ті қазақтар аз бөлігі ... 21% -ті ... 8,1 млн бас мал ... т.б. ... ... Атап ... ... профессор Тимофеевтің мақаласы баяндау сипатында азылған.
Онда авторға тән ерекше қорытындылар мен жеке ... жоқ. Ол ... ... ... немесе оның қайшылықтарын да көрсетуге
тырыспайды.
Орта азия мен Қазақстанды межелеуді ... 1924 жылы ... ... Азии» атты журналда жарияланған ... ... Бұл ... ... саны 1 1924 жылы Ташкентте жарық көрді.
ІІ-ІІ.Мемлекеттік автономия мәселесіне қазақ
интелллигенциясының ... ... ... ... ... және оның ... тарихнамалық еңбектер де жарық көрді.Бұл ... ... ... ... ... қадамдар және осыған байланысты
еңбектерді ... ... ... ... ... ... ... таптық және ашықтан-ашық комунистк
методология, ... ... ... ... белсенді үстемдігі
Қазан төңкерісінің Қазақстан мен Түркістандғы ... ... ... ... ... бере қоймады. Біздің бұл ойымыздың шынайылығын
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... бастаған еңбктердің тарихнамалық талдаулары да ... ... ... ... ... ... ... негізінен
кезінд «ұлтшыл», «алашордашыл» және «халық жаулары» атанған қазақ ұлттық
интеллегенциясының ХХ ғырдың алғашқы онылдықтарындағы ... ... және ... ... ... ... мәселедегі зерттеулер сантүрлі ... ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелерді ғана таңдап алдық:
-1917жылғы Ақпан және Қазан төңкерістерін қазақ зиялылары ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
ахуалға ұлттық интеллегенцияның көзқарасы.
Бұл мәселелерді ... ... ... ... ... қкғындпған зиялылыарның рухани көсемі ... ... ... аудартады. Ол өзінің орыс тіліде «Жизнь Революция ... атты ... ... деп ... еді: «Насколько понятна была
кргизам ... ... ... ... показалось им
октябрская (социальная революция).
1917 жылғы революияларға Түркістанда жергілікті халықтар ған ... ... ... ... ... славян халықтары да дайын
болмағанын кезінде басқа, емес , ... ... ... бірі ... Сафаров 1921жылы азған болатын. Ол өзінің
«Колониальная революция (Опыт ... аты ... ... ... «до ... 1917г. Никакой революционной идологии, связнной с
условиями Туркестана, даже ... ... ... в слабых намеках
на революционной организации ... ... ... ... ... айқынырақ бейнелейтін ... ... ... Г. ... ... кісілер де айтқан еді.
Түркістанның ... ... ... ... ... ... ... автономия» деген атпен 1920жылы
жазылған ... ... ... та ... ... ... ... байқала тұрса да Н. Төреқұлов Түркістан үшін
қазақ төңкерісінң ... ... ... және оның автономиялық
қозғалысқа жол ашқанын атап көрсетеді.
Бұқара халық тұрмақ 1917жылғы ... ... ... ... ... көзі ... ас білімді Мұстафа Шоқай тәрізді белсенді
саяси ... өзі де ... ... дар еме ... азаттығы лындағы ұлы күрескер ... ... осы ... деп ... еді: ... бізе еркіндік пен ұлттық белсенділікке
жол ... ... ... ұзақ жылдар қарңғыда отырған кісінң жарыққа
шыққанда көзі қамасатын сияқты, талай ... бері ... ... ... түншыққан біз революция алып келген ботстандықтың
арығына шыққанда көһзіміз қамасып, брден тура жол ... кете ... ... бір ... орыс револбцияшыл
демократиясына еруге мәжбүр ... ... ... ... ... ... ... дегенге сенетін әрине , мұның екеуі қате еді».
1917жылғы Ақпан төңкерісінң жргілікті ұлт интеллигенциясы көп үміт
күткен еді. Оның ең ... ... ... фдеративтік демократиялық
мемлекеті құрамында дербес автономиялық басқаруға қол ... еді. ... ... ... былай деп еске алды Мұстафа Шоқпй ұлы ... ... ... атты ... ... ... ел ... мекемелері ен атқару органдары, яғни заң
шығаратын арлменті және іс ... ... ... ... ... ... қаражат, жол әскери істер Бүкілресейлік ... ісі дп ... ... жұмыстары ергіліктіжолдар мәселесі, жергілікті мекемелер, заң
және р мәселесінің бәрі жергілікті ... ... ісі ... Біз ... жер ... ... мән беретінбіз. Әскери ер
мәселесіне де едәуір ... ... ... ... ... үшін құрылған ... ... ... ... ... ... ... құрып, Түркістанда қалдыру
біз үшін мпңызды мәселе еді.
Біздің сол кездегі басты жоспарымыз, міне, осылар.Бәріне бірден
кіріскеніміз жоқ. ... ... мән ... ... ... ... ... алғанда мұндай автономияландыру ... ... Орыс ... ... орыс ... ... ештеңе де жоқ еді. Солай бола тұрса да КСРОтарағанға дейін кезінде
автономиялвндыру қозғалысынабелсенді ... ... ... ... және ... ... ... келді.Мысалы, 1957жылы
жарық көрген «Қазақ ССр тарихының» 1томынан ... ... ... буржуазишыл ұлтшылдары Уақытша үкіметті және оның ... ... ... ... ... ... Өздері
ұйымдастырып отырған «Қазақ съзі» дейтіндерге, феодал-бай элементтер мен
реакцияшыл дін ... ... ... ... ... ұлтшылдар
Уақытша үкіметі құттықтаған қаулылар өткізіп отырды».
Ұлттық интеллигенцияның көзқарасына үстірт баға беретін ... ... ... ... шындықты бұрмалау болып
табылатыны бсқа емес, ... ... ... аталмыш кезеңдегі
пкірлерінен айқын көріні. 1917жылғы жансақтарымыз ... деп ... М. ... ... жай ғана тәй-тәй ... ... ... ... ... алмағанын сынаған сияқты.
1917ыл біздің саяси жылымыз еді. ... ... ... ... алғашқы
ұлттық саяси қадамымыз болатын.
Осындай ... ... ... ... ұсындырды. Қателіктердің ең бастысы- ... ... ... ... ... ... Бірақ 1917жыл оқиғалары
барсында « орыс революцияшыл ждемократтары билік басына келгенде сынақтан
қатты сүрінді.Олар патшалық заманында ... өзге ... ... ... ... тиген кезде оларды шеттетіп маңайына
жолатпай қойды».
Алайда мұндай сенім үшін ... ... ... ... тиіс
емесдеп ойламыз. Орыс және қазақ немесе түркістан ... ... жыл ... ... және кездейсоөқ сипат алуы күресін ... Осы ... ... еді: «Түркістан ұлттық қайраткерлері
1917жылғы ... ... ... ... ... ашып ... керек. Әрине, бұл сәтсіздгіміздің себептері көп.
Бірінші объективті себеп: ұланғайыр алып ... ... ... ғасырдан
астам билеп төстеген империализмнің отарлық саясаты еңсесін ... ... ... Біз ... ... ... ... емес,
Ресей реаолюциясы барысында туған ағдайды ... ... ... ... яғни ... себеп: ұлттық мүдде олында
күресу қажеттілігін біле тұрсада, ... ... ... ... ... ... және ... себептердің субектісін ең
қауіптісі есептейміз»
М.Шоқай ... ... басы ... ... сас ... ... ... толық түсінуге болады. ... оның өзі ... ... ... ... басы ... «ортақ ұлттық істерге залал»келтіреді.Ұлы күрескердің мұндай
тұжырымдары ол өмір ... ... ... берілген шынайы баға ғана емес,
сонымен зиялы қауымы үшін д үлкен таарихи ... ... ... ... ... 1917 жыл оқиғалардың әлі де зерттеушілреі
күтңіп атқан ... аз емес ... ... бірі 1917 ... Ақпан Қазан
төңкерістерін салыстра ... ... ... ал ... дәріптеу дер едік. Әрине, 1917жылғы Ақпан құлатып, ... ... ... ... тайдырды. Енді Ресей буржуазиялық
демократия бағытын ... ... ... Ал ... ... ... болса өзін-өзі автономиялық басқару жағын ойластыра
бастады. Алайда дәл ... ... ... ... ... басқарған
демократияшыл интеллигенциясы жоғарыда М.Шоқай айтқанда Ресейдегі ... ... ... ... ісінен шеттеті, олардың өздрінң
халықтарындың автономиялық басқару алып беруді ... игі ... ... ... ... ... ... орайда күні бүгінге дейін тарихнамамызда орын ... ... ... жөн. ... байланысты зерттеушілер А. Бисенбаев пен
Кенжебаевтың төмендегі пікрлері назар ... ... годы ... настойчво создавала картину процеветания ... ... ... ... ... ... оправдывая
«историческмй выбор», которыйсделали кахахи в ... ... ... ... ... в той или иной ... в ... как объект воздействия политических процессоа., происходящих в
быашей Российской империи, на наш ... не имел ... ... ... исторической перспективы».
Әрине авторлардың мұндай көзқарасымен ... да ... ... ... ... бар ... даусыз. Жалпы алғанда 1917 жылғы Ақпан
төңкерісінен асыра бағалаудан шынында да ... жөн. ... ... Ақпан төңкерісі «Қазақ ұлтының қалыптасу ... ... ... ... кезеңді бастап берген оқиғатын.» Бұл ... ... ... ... ... жүрген тарихшы М. Қ. Қойгелдиевтің ... тап ... ... да ... алайда оны қазақ
интеллигенциясынң пайдалана алағанын және оның ... де ... деі. ... ... құрлымының өмірге келуі-шын мәнәнде
Ақпан төңкерісі барысында автономияға дербестікке қол жеткіуге бағытталған
нақты әрекеті ... орай ... ... ... ... ... туындаған « деген көзқарас әлі дейін
орын алып ... Бұл ... ... ... ... (Мадияр) жариялаған «Алаш ... атты ... ... ... Орынорда , деген олдары оқимыз одан, -21-26 ... алпы ... ... ... ... ... тексергенде, қазақ-
қырғыз облсытары автономиялы ... деп ... ... ... ... ... айы сөз болғп оқ. Үйтені ол кезде мемлекет
құрылтайы тез ... ... ... ... күшті еді. ... ... ... ... ... ... көріп отырмыз қазақ зиялылыры автономияны
жариялауда Қаан ... көп ... күн ... ... ... ... ... «қазақ ұлтының қалыптасу процесінің
аяқталуына жеру үшін қажет негізгі алғышарт» ... ... ... ... ... ... ... мойындауды қает етеді.
Большевиктерге Алашорда емес, керісінше большевиктер Алашордаға кедергі
асады. ... ... ... М.Дулатов былай деп
жазады:»Бекабьр съезінде ... ... ... ... ... ... билеуге Алашорда сайлванды. Алаш орданың уақытша
тұратын орны ... ... ... ... ... ... ... алады». Міне нақты тарихи жағдай осындай.
1917жылғы ... ... ... ... ... ... Біздің ойымызша , «Октябрь қазақ ауылын ... ... ... жоқ» ... ... қате жән ... ... Қазан төңкерісі өқазақ ауылында қасірет болып көрінді.
Ақаңның бұ пікірін «Қазақ» газетнде жариялаған пікірлер де ... ... ... ... жолдарды оқимыз одвн, жұрт
жылады. Тал түсет таланды. Азаматы өлді, әйел зорланды, дүниесі бүлінді.
Осындай қиямет ... ... ... ... ... да ... ... қосатаоаған, азаматтарымыздың үтңнен шағым ... ... , оққа ... ... ... ... ... оындай озбырлықтары
қазақ зиялыарынң оларға деген теріс көзқарасын туғызуы ... еді. ... ... ... ... ... под ... царких
чиновников безответственно угнетала и ... над ... ... кучка тех такую же ... ... на ... ... ... төңкерісінің жеңуі туралы ащы
шындық осындай! Ал бұл ... ... ... ұзақ ... ... белгілі. Оның үстіне тарихи шындықтың көпе кеөрену бұрмаланғанын
қайда қоямыз. ... ... ... ... ... ағаттықтарын
20-30жылдардағы ұлт зиялылыарынң өздерінң көзқарастары нгізінде нақты,
талдау және ақиқатқа қол ... ... ... бірі ... айтар болсақ, жоғарыда айтылғандардан
төмендегідей тұырымдар туындайды:
Қвзвқ ұлттық ... 1917 ... ... ... ... ... ерден тап болғанарын өздерінң
еңбектерінде ашып айтты.
Солай бола тұрса да олар ... ... ... ... ... атап көрсетті;
-Ал 1917жылғы Қазан төңкерісінен ұлттық интеллигенция
саяси қасірет ретінде қабылдаы;
-Ұлттық ... ... ... төңкерісі берген
мүмкіндіктерді толық ппайдалана алады. Бұған объективті әне ... ... ... ауыр ... ... ... өкілдері 1917ылғы қазан төңкерісіне байланысты ергілікті
ерлерегі большевиктердің озбырлықтарын әшкерлей алды. Ал мұның бүгінгі
қайта ... ... ... ... ... үшін зор ... ұлттық интеллигенциясының автономия
мәселесіндегі тарихи көзқарстары арнайы тарихнамалық ... ... ... ... ... ... ... бағыттар айқын
көрініс береді:
Кеңестік үйеде ұлттық автономиялық ... ... ... ... ... ... ... автономия мәселсіндегі ұлт зиялыларыкөзқарстрын ... ... ... ... ... байлвнысты қазақ ұлттық
демократиялық ... ... ... ... ... ... ... айқындау.
Мұндай мәселелерді тарихнамалық тұрғыданталдаудың өзінік
қиыншылықтары д аз емес. Бұл үшін ... ... ... қозғалытарға тарихына бса мән ... тура ... ... ... ... ... үлкен бір саяси қорытындылры және биік ... ... ... ... құрылымы мен Түркістан автономиясына
байланысты (Кеңестік* әдебиеттрде-Қоқан автономиясы) отандық ... ... аса ... ... ... Сондықтанда бұл туралы
толық мағұлматтар бретін ... ... ... ... осы екі ... ... құрылым туралы көзқарастарда
кейбір өзгерістер бола тұрса бірнәрсе даусыз: ол-т ... ... брік ... соң ... ... мен ... ... ... ... Қазақстан
тәуклсіздік алғанғадейін оан қарсы дацу айтудың мүмкін болмағандығы. Көп
томдық ... ... ... аталмыш автономияға берілген
бағаларды кеңстңк таптық көзқарастың нақтылығынан , ... ... ... ... ... Слндықтан осынау
энцклопедиялық түсініктемелермен қайтадан толығырақ ткнсқанымыз жөн
сияқты. Алаш орда ... ... ... ... ... ... ... оқимыз: «Алашорда қазақтың бурж. Автономисы;
байлар мен феодалдардың және буржуазияшыл ұлтшылдардың 1917ж 5-13 ... ... ... ... «бүкілқырғыздық»(бүкілқазақтық) 2-съезінде
арияланды. Съезде құрлған А. «үкіметі» (басшылары- Ә. ... ... М. ... және ... ... мен сол ... бастаған қазақ буржуазиясының таптық мүдделерні қорғады, қазақ
халқын революцияшыл Россиядан , орыс пролетариатын бөлініп ... ... Бұл үшін ... ... ... шшім ... А. «дербес автономия»
дегенді желеу ... оны ... Сов. ... ... ... ... айналдырылды.Буржуазияшыл ұлтшылдар өздерінң контрреволюциялық
әркетінін бүркемелеу үшін ... ... ... ұлт ... діни демагогияға сүйенеді»
Міне осылай кете барады.
Жалпы ... және ... ... ... (Қоқан)
автономиясымен байланыстыру да осы кезеңдегі ... ... ... ... ... «Алаш» партиясы» деп аталатын ... ... ... ... ... ... ... партиясы
Сов. өкметін мойындайтынын сөз жүзінде жариялағанымен іс жүзінде ... ішкі ... ... ... ... ... өкімет орындарын
танымады. «А» п. Орал ... ... ... құрды,
контрреволюцияшыл Қоқан автономисымен, башқұрт ... ... ... ... алғанға дейін де, тіптен кейін де осы
көзқарсты берік ... ған ... ... ... ... тарихи
шындықты бұрмала түсіндірушілер де аз болмады. Мысалы, Тұрар Рысқұловтың
өмірі мен ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... Қазақстанда 1996жылы жарық ... ... ... ... ... атты ... ... стали
создаваться иоранизайии по признакам отдельных националостей. «Алаш» под
названием «Бирлик туы» ,-деп ... ... ... ... ... саяси
партияның бөлімшесі емес, Алаш қозғалысы ... бірі ... қает ... енді ... ... ... ... тығыз
байланысты болғанына келер болсақ, бұл ... ... ... ... Оған ... жату сондықтан да қажет бола ... ... ... тарихи әдебиеттер сипатттағандай бұл байланыс
ортақ көзқарсқа- ... ... ... қол ... ... ... жүзеге асыруға негізделегн еді.
Өкіншке орай кейбір тарихшылардың мұны түсінгілері кедмеді. ... ... ... қарсаңында да Алашорданы ... ғана ... әр ... ... атамандар орнатқан
қайдағы бір қанішер үкіметі ретінде көрсетуге күш салды.
Әрине, қалыптсқан ауыр да ... ... ... ... ... ол және амал ... ... қарсы
әртүрлі саяси және әскери күштермен , уақытша үкіметтерімен ... және ... күш ... рас. ... ... ... де ... қойғанықтан Алашорда осыған барды. Мұны біздің ойымызша
, Алашорданың архив қорларында сақталған ... ... ... ... ... ... жатпай келген
еңбектерінен айқын көруге болды.
Кеңестік тарихшылар ... ... ... ... да ... жан ... ... Совет энцклопедиясының» 6-
томынан мынадвй жолдарды оқимыз: «Қоқан автономиясы»-Түркістан ... ... ... ... ... ... ... Түркістанды Соа.
Россиядан бөліп алып, Түркияның басшылығымен мұсылман қауымын бір ... ... ... ... ... ... қолдауына сүйенген «Қ. А» Бұхар әмірімен, атаман А. И.
Дутовпен, Хиуа ... ... ... ... ... ... қолбасшысы болған полковник И.М. Зайцевпен тығыз ... ... ... Сов. ... ... ... ... отырып қимыл
жасауға уәделесті. Бұл ... ... ... ... ... , «Қ а» ... бастаған қарулы отрядтар құрды, 1918ж
январдың аяғында қарулы күреске шықты».
Қазақстандағфы және Түркістанжағы ... ... ... қозғалыс туралы мұндай тар өрісті таптық және біржақты ұнамсыз
пікірлер өздерінің бастауларын Алаш қозғалысы ... ... ... ... саяси балама ... ... ... ... ... қиын ... Солардың бірі, кейінірек қазақ
соает әдебиетінің классигіне айналған Сәкен ... ... ... жол ... ... ... ... сипаттама берген еді;-
«Алашорда» деген не? «Алашорда» деген осы төңкеріс заманында ... ... ... міген хандықты қайта орнатудың ... ... ... ... ... пе? ... керек емес. Хандардың қылығын
қазақ халқы көріп ... ... «хан ... ... ... ... ... бұқарасына ,қалың кедейне кепегі жоқ.
Николайдан ... ... ... желкесіне тағы енді. «хан тақсырды» мінгізе
алмайды. Хан кімге керек? Хан байға керек, хан ... ... ... жүз жыл ... ... Роман ұлының тұымын жойған Руссияның ... ... ... ... ... ... ... қйып
отырмайды. «Хан болм» деушілердің , «төре болам ... бұл ... ... ... ... ... ... керек».
С.Сейфуллиннің Алашорда туралы бұл пікірінің қате екендігін «Алаш»
партиясы ... ... ... кез ... адам ... ... қозғалысы басшыларының, оның ішінде өзі ... ... ... да ... ... ... ... аңсай қоймағаны бесенеден
белгілі. Көзқарасы жағынан нағыз демократ болып табылатын ол, ... жеке ... ... ... қарсы болды. Алашорданы
ұйымдастыра алдында ғана , 1917 жылдың 1 ... ол ... ... ... ... ... және ... арналған
ескертпесінде былай деген еді: « Правителей мы видели при царе Николас.
Болшевистский ... ... как ... ... Ульянов-Лнин, как Николай, считает народ за бессловесное
животное...
Демократия ... ... она ... ... ... ... ... арода считают «буржуазным предрассудком».
Өзінің Алаш партиясын құру жұмысын неліктен қолға алғанын да Әлихан
Бөкейханов өзінің жеке ... ... ... Ол ... ... ... кадет партиясынан неге шықтым?» - деген мақаласында «Кадет ... ... ... ... ... жөн дейді. Бәіздің қазақ жерді меншікті
қылып алса, башқұрдша көрші мұжыққа ... ... ылда ... шығв келеді! Кадет партиясы Ұлт ... ... Біз ... жұрт ... Ұлт ... ... болдық.
Француз, орыс һәм өзге жұрттың тарихынан көрінеді, ... ақша ... ... ... ... іс аяқ асты ... ... молдалар хүкіметке жетекшіл болып, еріп кетеді. Біздің
қазақ-қырғыз діни ісін ... ... ... бөліп қойған оң
болады. Орысша оны «отделение ... от ... ... ... ... бұл ... өзгеше қарайды.
Осы үш ол айырылғаны биыл жазда ашыққа ... . Мен ... соң ... Алаш ... ... ... Мең мұны ... жалпы қазақ
съезінде айтқвн едім»-деп атап көрсеткен еді.
Алайда таптық ... ... С. ... ... Алаш ... ... ілік ... Алашорданың милицияға
адамдар жинауын және үкімет қажетіне қаражат ізденістіруін ... ... ... орай ... орын алды. «Бұқара халық бұлардың
далбасына ермеуі керек. Қазақстан ақша жинамақ. Ақшаны ... ... ... ... ... Милиция кімді хандығын қорғамақ. Кімнен
қорғамақ? Хандарға ... ... ... ... тарихи шындықты бұрмаланған тұжырым ... ... ғана ... ... ... ... тұтас ұрпағын адастырып,
қайтаркерлері туралы жалған түсініктер қалыптастырды.
Шын мәнінде Алаш ... ... ... ... газетінің
бетінде қазаққа милицияның не үшін қажеттігін, қаражат инау ... ... ... ... еді. ... М. ... «Қайтсек
жұрт боламыз» деген мақалсында» Милиция неге керек?-деген сауал қойып оған
өзі төмендгідей дәлелді жауап ... ... ... ... ... ... ... бұзақылары бізгетимеу үшін керек.
Ішкі губерниялардан күні ертең ... ... ... ... астында қалмау үшін керек.
-Ана жылғыдай оп-оңай алдына салып аалдына салып айдан кетушілер
болмау үшін ... ... оңай олжа ... ... ... қара ... керек.
Автономиялы жұрт екенімізді жателдерге көрсету үшін керек...
Сөз байлаулы сол, әскеіміз ... ... ... ... ала алмаймыз. Автономия ала алмасақ жұрт ... ... ... дегенді ойласақ , жауап ... ... ... ғана жұрт
боламыз».
Бүгігі тәуелсіз Қазақстанның ... ... күру және ... ... ... Алаш ... ... көзқарасының
дұрыстығын дәлелдеп қана ... ... ... ... ... ұрынып, «Қазақ» газеті ... ... ... ... бұлтарғандар аз болған жоқ.
Сөз байлаулысол, әскеіміз болмаса,қазынамызболмаса, біз автономия
ала алмасақ, ... ... ... ғана жұрт ... тәулсіз Қазқстанның ұлттық әскер құру жәнеелдің экономикасын
көтеру саясаты Алаш қазғалысы ... ... ... қана ... ... , ... де ... өмір сүргенауыр тарихи кезеңде саяси адасуларға ... ... ... ... ... ... ... бұлтағандар
аз болған жоқ.
Олар туралы М. Дулатов былай деп ... . ... жаны ... ... жүрт ... көре ... ... ертең не
болатынға көзі жетпейтін надандар, ізгі ниет, ілгілері тілегімізге қарсы
болып, жұрттың ... ... ... да ... ... ... ... да табылатын шығар, бірақ халыө ойлану керек. Бүгіншісін
емес, келер күнін ойлану керек».
М.Дулатовтың ойынша Алашорданың оғарыдағыдай мгі ... ... екі ... ... олардың алғашқылары – «қаны қарайған, ұлт намысы
дегеннен бейхабар, жамандықты кәсіп қылып қалған антұрғандар... Екінші түрі
– ел ішіндегі ... ... ... ... ... жұртқа зиянды
екенін ойламай, партия қуғынын, «баққа таласып жүрміз» деп адасып ... Егер ... ... ... ... тым ... ... қоя
тұрып бірлік- береке қылатын болса, Алаш аты бәйгеден келмей қалмас еді».
Ел басына күн туған, қазақ ұлты ... бола ма, жоқ әлде етек ... ... ... ел бола ма? – ... ... ... күн тәртібінде
тұрғанда С.Сейфулин тәрізді «партия қуғындар», яғни Реселік , яғни Ресейлік
большевизмге ілескендер қараңғы халықты одан ары ... ел ... ... ... барлық ұлттарды тең қылмақ, -деп азды ол, - Біздің
қазақ бұқара халқына одан артық не ... ... ... ... деген мырзалар үшін тек қана төгуге қазақ
халқының күші тасып, қаны тасып бара жатқан жоқ. ... ... ... ... ... ... ел ... ермеу керек. Қазақстан ақша
да, солдат та бермеуіміз керек! – дедік.
Жұрт біздікін қостады... «Алашордаға» ешетеңе бермейтін ... ... ... ... ... ... талап тарқадық...»
Осылайша большевиктерге деген үлкен сенім қазақ халқының ұлттық ауыз
бірлігінен жоғары қойылды.
С.Сейфулин де оның жақтастары да Алаш ... 1917 ... ... ... ... ... ... қолдағанын халыққа
шынайы түсіндіргілері келмеді және өздерінің негізсіз сасыси айыптауларында
тіптен ... ... ... Алаш зиялыларының абзал армандарын аттап,
оларды ... ескі ... ... аңсаушылар ретінде жағымсыз
бейнелеуге күш салды.
Шын мәнінде аса күрделі де қиын ... тап ... Алаш ... ... ... қол ... үшін әр түрлі әдістер мен
амалдарға барды. Осыған байланысты тарихшы М.Қойгелдиевтің ... ... ... ... ... ... мемлекеттігінің мазмұнына
қатысты, - деген еді ол, - ... да ... ... ... ... өзгеріп отырды. Мәселен, ол 1917 жылдың күзінде
қазақ елінің ... ... ... қабылдап Сібір» автономиялық
мемлекетіне қосылғанын қалады. Ал 1918 жылы күзде Уфа қаласында ол башқұрт
басшыларымен ... ... ... –қазақ тұтас мемлекетін» құру жөнінде
келісімге тоқтайды. ... ... өз ... ... ... Түркістан
(Қоқан) автономиясы құрамында болғанын жақтады. Қорыта айтқанда қазақ ... ... ... ... жұрттарының зиялыларымен бірге ... ... ... ... ... ... бұл ... нақты тарихи деректерге сүйенген. Мұны біз
«Жалпы сібір съезі» деген атпен ... ... «Қыр ... - ... да ... ... Онда ... жолдар бар: «... ... ... ... ... екі ... соң біз, 9 өкіл,
кеңесіп, ... ... ... ... сібір автономия болсын, біздің қазақ
ұлты уақытша сібірге ... ... бұл ... аз бұратандар да
–бурят, якут қосылды. Сонымен Сібір автономиясының негізгі законіне өз алды
бір баб ... ... ұлты һәм өзге ... ... ... ... жұрт Сібір
автономиясына уақытша қосылды. Өздері, біз енді бөлініп өз ... ... ... күні ... автономия болады деп» .
Ал енді осындайда Алаш қозғалысының саяси көсемі Ә.Бөкейханов неліктен
сібір автономиясына қосылуды жақтады және бұл ... неге ... ... ... ... заңды сауалдар туындайды. Қалыптасқан жағдайда ол былай
түсіндіреді: «...Биыл жаздай болған комитет ... ... ... өзін-
өзі билегенде істеген істері көрсетіп тұр: іс атқаратын азаматтың аздығын,
жалпы жұрттың қараңғылығын біз ойладық, әуелі сібірге ... ... ... ... жіп ... зор ... көрнеуінен құтылып-ап,
отау болып соңынан бөлінелік деп».
Көріп ... ... ... ... Ол сол ... және оның ... ... мемлекет құруға әлі де дайын
емес екендігін жақсы түсінеді. Оның үстіне С.Сейфулин тәрізді жан ... ... ... ... ... ... ... жетегіне көз
жұма ілесіп отырғаны анау. Ә.Бөкейхановты ... ... ... ... ... ... да қатты ойландырды. Өз ұлтының мүддесін
әрқашан да ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов сонымен бірге
отарлау саясатының нәтижесінде қазақ елінің ... ... де ... ... ... ... байланысты ол былай деп
жазды: «... Қазақ болып автономия боламыз десек, алдымызда шешуі қиын ... бар. ... ... Ақмола, Семейде көп мұжық бізбен қоныстас; бұл
облыстарда мұжық пен қазақ қым-қиғыш ... ... пен ... ... алғы ... болып шығамыз десек, қазақ орыста қылады, қазақты бұл
жерден көшіріп аламыз десек, бұл ... ата ... ... ... ... ... жерінің ең жақсысы осы мұжықпен аралас отырған ер.
Түбінде қазақ ұлты бар ... бола ... ... ... ала ... ... үміт. Біздің қазақ ұлтының патономиясы енді тұрмыс халда туысқан
автономиясы болар ... ... ... ... ... ... ... қазақтың автономиялық мемлекетін құру
туралы мәселелер толғандырғанда ол, әсіресе Батыстағы Бөкей жеріндегі және
Түркістандағы ... ... ... ойластырды. «Бөкейлік,- деп атап
көрсетті ол, - Олардың қазақ-орысының (яғни «казак» ) ар ... ... атты ... Орал ... ... ... ... казаққа
қосылмаса, аттап өтіп өзге қазаққа қосылатын жол жоқ. ... өз ... ... жөн».
Бөкей облысының өзіндік ерекшеліктерін ескерген Ә.Бөкейханов
Түркістанға тән өзгешеліктерді де назардан тыс ... ... ... жазды ол,- өз алдына автономия ... ... ... ... оң ... ... де бар. Біз Түркістанмен діндес, ... ... - өз ... мемлекет болған. Мемлкет болып іс атқару оңай
емес. Біздің қазақ іс атқаратын азаматқа жұтап отырған болса, біздің ... ... ... ... ... ... ... шебер адамы жоқтың
бізден он есе артық. Қазақ Түркістанмен бір ... ... ... түйе мен ... пар ... ... Бұл ... мініп біз қайда
барамыз?»
Осылайша, Ә.Бөкейханов түпкі мақсат – қазақ ... ... ... ... қол ... болып саналатынын нақты атап
көрсете отырып, алайда оған жететін әр ... ... ... ... де аз болған жоқ. Олар туралы М.Шоқайдың ... ... «... ... ... екі ... ... ... Бұлардың бірі
– ұлттық қозғалысымыздың басты дұшпандары болса, екіншісі - өзіміздің
қоршауға ... және елді ... ... ... – тап осы ... ... ... осындай күрделілігі Ә.Бөкейхоновтың қазақ пен
Түркістан халықтары одағын неліктен түйе мен ... ... ... еді. Оның үстіне М.Шоқайдың түсіндірмелері де Ә.Бөкейхановтың сол
тұста бұл мәселеде аса көреген ... ... ... ... ... ... ... сол тұстағы жағдайын төмендегідей сипаттаған
еді: «... Рулық ұйымдар негізінде құрылған ұлттық ұйымдар көбінесе ... ... орыс ... және ... ... кеңестерінің
Түркістанға қарсы әрекеттерін қолдайды.
Түркістан қалалары, әсіресе ауылдық ұйымдар әлі жұмысшы және ... ... ... ... түсе ... Әрі бұларда қым
–қиғыш жәдитшілік, қадимшілік шайқасы жүріп жатты. ... ... ... ... ... ... бұл шайқас орыс үкіметі ... ... ... ... осы ... ... ... сипаты қазақ, қырғыз
арасындағы да ... еді. Әрі ... ... ... ... ... ... ұлттық орталығына өкілдерін жібермеді....»
Мұстафа Шоқайдың осы айтқандары жағдайдың аса ... ... ... Түркістанда қазақ интеллегенциясы өкілдерінің саяси
және рухани жағынан едәуір биік деңгейінен көрінген және ... шын ... ... бола ... ... ... жақсы білген Нәзір Төреқұлов, сәл ... ... ... ... соң ... еңбегінде бұл туралы былай дейді:
«... Общий ход истории оказался гораздо ... чем тот ... ... ... ... ... народностями Туркестана.
Киргизская (казахская – Ш.О.) ... ... из той ... ... ... на ... ... и торгово –
ремесленное население городов как на ... ... ... ... на ... к ... ... Попытки, которые делались
мусульманской интелегенцией для ... ... ... ... ... на ... обьединяющих всех ислама, на общее
происхождение тюрских народкостей, кончались ... ... и ... ... на один ... ... все же ... эти элементы.
Нужно полагат, что если автономное движение давало надежду городской
туземной ... ... свой ... с ... ... то с другой
обезземеленные и пролетаризованные массы кочевников или ... ... ... дать ... ... ... опираясь на
автономное движение. Только этим и, объясняется то странное ... ... ... ... ... ... по существу были
противоположны интересам кочевников, нашла в ... ... ... ... своих представителей и верных
руководитель...».
Осы кездің өзінде –ақ ... ... түсе ... бұл ... дегенмен де келісуге болады деп ойлаймыз.
Мұнда шындық айтылған ... бар. ... ... ... қазақ интелегенциясы тұрғаны тарихтан белгілі. Оның себептері
әрине әр түрлі. Солардың кейбірін Нәзір атап ... ... ... ұлт ... ... алу ... ... М.Шоқайдың ерекше роль атқарғаны
белгілі. Бұл туралы Н.Төреқұлов та атап көрсетеді.
М.Шоқай 1917 жылы ... ... ... ... ... ... ... кеңесінің төрағалығына сайланды. Осы оқиғаға
байланысты өзінің көңіл-күйін ол кезінде төмендегідей білдірген еді: ... ... ... болу ... ... орталық кеңес
мүшелері ішіндегі жас ... ең кіші бола ... ... ... ... ... бұл ... менің жеке басымның беделін емес,
зиялы азаматтарымыздың аздығын, соларға зәрулігімізді көрсететін...
Өз басым Түркістан ұлттық қозғалысының құрылысына ең ... ... ... ... ... ... да, өзімді асқан бақыттымын деп есептер
едім. Бірақ тағдыр мені ұлттық қозғалысымымыздың, ұлттық құрылысымыздың ... де ... ... ... ... ... басына әкеліп қойды».
Алаш қозғалысына қатысушыларды «хандықты аңсаушылар » немесе байшылдар
етіп әлеуметтік тұрғыдан олардың жан ... ... де ... ... ... ... немесе кеңестік авторлардың таптық
біржақты көзқарастарының негізсіздігі осы М.Шоқайдың жан ... ... тұр ... ... Өз ... ... ұлттық қозғалысына жан
–тәнімен белсенді қызмет еті – Мұстафаның ғана ... ... ... сол ... ... азаматтардың басты мақсаты болды және олар бұл
істе мансапқорлықпен бойларын аулақ ұстады деп айта аламыз.
Осының нақты мысалы «Алаштың Әлихан» ... ... 1917 ... ... ... автордың сипаттамасы дер едік. ... ... ... үшін ... ... ... бүрге, қандалаға қанын берген,
Ұрыдай сасық ауа, темірлі үйде
Алаш үшін зарығып бейнет ... ... ... бір басы үшін ... алаш ... ... ... ойды өмірінде малданбаған,
Ғалихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов еді».
Феодалдық аристократияны шектеуге бағытталған ... ... ... Ұлттық бостандық пен бірлік үшін ... ... ... күн ... ... өзі де сөзсіз қазақ қоғамын бөлініп-жарылуға
ұрындырмай қоймайтын еді. Сондықтан да қазақ зиялылары сол тарихи кезеңдегі
қазақ ... ... ... ... ... ... саналы түрде
барған жоқ деп айтуға толық негіз бар», -деп атап ... ... ... ... ... үшін ... ... қатарда тұрғанын ескерер болса,
зерттеушінің бір пікірімен толық келісуге ... Осы ... тағы ... ... ... ... ... зиялыларының капиталистік
қоғам немесе таза ұлттық мемлекет орнату сияқты мүдделерді өздеріне ... ... олар үшін ... кезекте ұлттық саяси дербестік пен
экономикалық - әлеуметтік дему ... түсу ... ... ... ... бәрі Алаш ... ... қазақ
интеллигенциясының мемлекет құрылысы ... және ... ... ... ... ... түседі дер
едік.
Қазақ интеллигенциясының Ресейден бөлек ұлттық автономия құру ұранын
күн тәртібіне ашық қоюына мүмкіндік ... ... ... ... ... болмайды. Бұлардың ішіндегі ең бастылары – ... ... ... ... ... ... және ... әлеуметтік-
саяси, экономикалық міндеттерін шешуге негіз болатын білімді мамандардың
жоқтығы еді. Бұл ... ... ... деп атап ... ... ... бергеніміз ұлттық кадрлар мәселесі еді. Көкейдегі принциптерді көпке
жариялауға борлады. Қалағаныңды кадр болмаса, қажетті адам күші мен ... ... осы игі ... мәні бос сөз ... ... тұста жұмыс жүргізілген санаулы ұлттық кадрларысыз өмір ... келе ... ... еді. ... ... ... өмір ... саяси өмірімізге Ресей ... ... ... ... біз ... Түркістан үшін Бұқара және ... ішкі ... және ... ... риза ... әрі ... ... қаласақ, әрине, кадр жөніндегі қиындық өзінен өзі жойыллар
еді. Әттең, жағдай ... ... ... ... бас ... түбінде
Ресейге бағынышты болғандықтан, шындықты ашып айта алмадық. Сонымен ... бір ... ... еске ... Сол ... Түркістанда Ресейден
біржола бөлініп кету жөніндегі пікірді мақұлдай қоятын психология, ... жоқ еді ... ... мен ... ... автономиясының қарым-
қатынасы мәселесінде қазақ интеллигенциясының көзқарасынан ... ... ... зерттеушілер де жоқ емес. Мысалы, әйгілі ... ... деп ... ... ... ... Алашорда үкіметімен бірігуге немесе
тығыз ынтымақтастық жасауға талаптанды. Осы ... 1918 ... ... ... ... екі үкімет ... ... ... 1917 ... 18-26 желтоқсандағы
конгресінде алашордшылар арасында ... ... ... ... ... екі ... ... болған еді. Соңғы пікірді Бөкейхан
ақтады. Ол түркістантандықтармен, сібірлікктермен, башқұрттармен ... ... ... еп ... ... ... ... болды. Байтұрсын басқарған екінші қанат ... ... ... Бұл көзқарас Алашорданың түрік жалықтарынң бірден-бір ұлтты ... ... ... сөзсіз және толық бірігуіне негізделді.
Бұл жерде Баймырза қайттың ... ... ... ... ... ... екіөкімет өкілдерінің конференциясы ... ... ... ... ... ... ... екінші жалпы қазақ-қырғыз съезінің бүкіл Алаш ... өз ... ... қылу туралы қаулысына сәйкес ... Алаш ... ... ... қаралды. Қабылданған
қаулының алғашқы бабында шешім айтлды:
«Сырдрия облысы қазіргі уақыттатегіс Түркістан ... ... ... ... ... ... келесі бабы Алаш өзбетінше автономия болған жағдайда
және Түркістан автономиясымен одақ құрған ... ... ... Алаш ... ... айтты. Сонымен қатар қаулының
бесінші бабы ... ... ... ... ... -деп ... ... һайт тарихи шындықтан біраз ауытқыған. Қазақ
съездерін ... әне ... деп атап ... ... Ең ... сол, ... туралы пікір айтып Түркістан
автономиясымен Алашорданың жақындасуының болмай қалуына, ... ... ... кетуіне Ә. Бөкейхановты орынсыз кіналайды. Олоғарыда пікірін
төмендегіше жалғастырады: «Осы екі көөзқарастың арасындағы алауыздықтың
себебі ... ... өзі өте ... ... адам ... оның ... мен діни ... шін қауіпті деп
санады.Бөкейхан мен оның ... орыс ... ... ... ... Оның үстіне ол «қазақшылық» идеясын ұлттық мәселені
нағыз ... ... ... ... өзінің іс әрекетінң негізіне
айналдырды. Консевативті Түркістан рзиденті икемді ... ... пді, ол ... ... ... ішкі стер ... ... де
иемдене алатын еді. Бөкейхан Түркістан жеріндегі халықтың нақты күштерінен
гөрі Ресейдің ... ... ... ... оның ... ... ... қатысты қатаң көзқарсты кейініректе, екі
үкіметтің де жойылуына әкелді.Оңтүстікке ... ... ... және ... ... ... онымен және құру орнына
Бөкейхан солтүстікке (орыс ... мен ... ақ ... ... де ... ... ... айтылғандардың тарихи шындықты бұрмалау екенін Ә.Бөкейхановтың
және М.Шоқайдың шығармаларымен таныс адамдар бірден түсінер еді. ... ... бір ... ... ... ... автономия болуын қолдағаны рас. Ұның ... ... ... ... ... ... әне саяси тұрғыдан
кене қалуы еді. Оның үстіне Ә. Бөкейханов Түркістанға ... ... ... ... ... ... жоқ, қайта бауырлас өлке
ретінде оған әрқашан тілектес болды. Сондай-ақ, екі ... ... Ә. ... ... да ... деп ... мен ... атономиясының бірігуі немсе брік одағы сол ... ... ... ... тіптен оның өзі миүмкін блғанда ... күші ... ... ... төтеп беру мүмкін еместігін
Баймырза һайт білуі керек еді.
Баймырзаның екі ... ... күш ... М. Тынышбаевты
ерекшелеуі де дәлелсіз. Мұстафва Шоқай кезінде ол туралы былай деп ... «Бұл ... де ... ... ... едәуір жақын болатын. Оны
жақсы ... ... ... ... ... зор ... бола ... жоқ. Петербург иненерлер институтын бітірулен ... ... ... бұл ... Түркістан тұрғындары зор үміт
күткен еді!».
Аталмыш ... бір ... ... һайт ... ... ... ... ұйымдастырудағы оның өзінің рөлінде
рөлінде мүлде мән бермейді, тіптен бұл еңбекте оның ... ... ... ... ... таптық тұрғыдан бола тұрса да
шынай мәліметті Назір Төреқұлов 1920 жылғыы ... ... ... ... арналған жинақтағы жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... ... бар:
«Начало автономии былоположено на том чрезвычвйном съезде ... ... ... которого и вдохновителем ... ... ... во ... с. М. ... и др.. ... была
объявлена 27-го 1917-го года в торжественной обстановке в ... ... ... . было ... автоном-ное
правительство Туркестана с соответствующими ... ... ... и ... ... при нем, ... законодателным
органом. Неоходимио констатировать, что автономное движение захватило
только наиболее ... ... ... ... ... ... и не ... пустить корни в низах.Таким образом Временное
Правительство Автономного Туркестана, на которое ... ... и ... ... ... ... ... опиралось только на 50-
60 добровольцев, набранных в ... ... ... в ... но ... было как ... быстрее и во что бы то ни стало организовать
себе военную ... и не имея ... ... оно ... ... за помощью к бандитской шайке Иргаша...»
Сонымен мемлекеттік автономия мәселесіне байланысты ... ... ... ... болсақ төмендегідей тұжырымдарды
бөліп көрсетер едік:
--Кезінде ұлттық ... ... ... және ... ... ... ... кеңестік
тоталитарлық жүйе тұсында негізсіз қараланды.Ал бұл шынайы тарихты көпе-
көрнеу бұрмалауға жол ... орай Алаш ... және оны ... ... ... ... айыптауға бәрінен бұрын сол ... ... және ... ұстанымды белсенділікпен қабылдаған
алғашқы қазақ большевиктерінің өздері негіз жасап береді:
-Қазақ большевиктерінің ... ...... ... деген
сенімді, қазақ халқының ауыз бірлігінен, мемлекеттік, ұлттық ... ... ... ... ... мемлекеттік автономия
мәселесіне көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... Алайда олар ұлттық мемлекеттік автономияға
қол ... ұлт ... қол ... мүмкін еместігін де жақсы
түсініп, осы үшін белсенді күресті:Ұлттық ... ... ... ... ... ... өмір сүрген заман тәрізді
аса күрделі.Олардың шынайы мазмұнын ... ... ... ... ... ұлттық интеллигенция өкілдерінің өздерінің
түпнұсқа еңбектерін ... және ... ... керек.
Отан тарихындағы ұлт азаттық қозғалыс мәселесіне байланысты тың
көзқарас ... ... ... ... ... ... шеңбері.
Ал ол, біздің пікірімізше, осы уақытқа дейін кеңестік ... ... ... ... кең.Яғни ұлт азаттық
қозғалысы, кеңестік ғылыми ... ... ... ... ... ... 16- жылғы көтерілістің өзі де
жүйелі мақсаттықтан ... ... ... осы ... ... көш ... ұлт зиялыларының еркінен тыс өрбіген тарихи
құбылыс болатын..
Қазақ жерінде патшалық империяға ... шын ... ... ... біріктірген саяси қозғалыс 1917-жылғы ақпан төңкерісінен
кейінгі кезеңде ... Осы ... ... Алаш партиясының, ал
соңына қарай ... ... ... ал оның ... ... ... ... құрылуы бұл қозғалыстың нақты нәтижелері
болатын.Аталған құрылымдар 1918-1919- ... ... ... тарапынан
зорлықпен таратылғанымен, азаттық идеясын ұстанушылар саяси ... ... кете ... ... ... ұлт ... үшін
күресін мүлдем жаңа ... ... яғни ... тұтқынға алынып,
сотталған 20-жылдардың соңына дейінгі кезеңде де жалғастырды. Солай болуы
да толық негізді еді. Оған ... ... ... ... ... жер мәселесінде анық көрінді.Қазақ шаруалары
түгелдей ... ... ... ... қоныс аударушылықты
тоқтату үшін Алаш қайраткерлері ... ... ... ... ... ... өз ... тапты, сондай-ақ жаңа саяси жағдайда да бұл ... ... ... ескі алаштық интеллигенция болды. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... алдымен байырғы халық, әсіресе олардың отырықшыланып жатқандары жөнінде
міндет қойылатын болсын» деп ... ... ... ... ... ... ішкі ... Қазақстанға өз бетінше қоныс аударушылар
легін шектейтін ... ... Бұл іс ... Алаш ... «қазақ жер сыбағасын отырған жерінен алып орналасқанынша, ... ... ... ... деген пікірді қабыл алу еді. V1-Өлкелік партия
конференциясы ... ер ... ... ... ... интеллигенцияның ықпалы нәтижесінде өмірге келген құжат
есебінде ... ... ... ... ... бітіспес күрестің
шырқау шегі қазақ бұқарасына ... жер ... ... ... ... жартысында жүрген бұл ... ... Алаш ... ... мүшелері, сол
тұстағы Жер Комиссариатының басшы қызметкерлері Мырзағазы Есболов, Тел
Жаманмұрынов, Сәлімгерей ... ... ... ... ... отырықшылыққа көшпек қазақ ... ... ... ... ... КСРО Ғылым академиясы жанынан ... ... ... ... ... идеясының авторы
болуымен бірге, өзі де ... ... ... зерттеу жұмысына
атсалысты.ОГПУ тыңшылары ... ... ... ... ... қаласында тұтқынға алып, жедел түрде кейін қайтарды (1926). Соған
қарамастан ... ... ... экспедициясы ұсынған жер
нормасына байланысты пікірді қолдай және кеңес билігінің жер ... ... ... жоспарлау комитетінің коллегиясында эксперт
есебінде сөз сөйледі (1927). Ал ... ... ... ... ... жауабында: «Менің жер саясатына қатысты ... ... жер ... ... ... ... аударушы) мен
қазақтарды теңгеруге болмайды, өйткені орыстар мәдениеттірек, ... олар ... ... ... көрсетіп, қазақтарды кіріптар
етеді.Жер мәселесінде менің «ұлтшылдығым ... ... ... ... интеллигенция күн ... ...... мәселелер, кеңестік партиялық қайраткерлердің (
Т.Рысқұлұлы, С.Сәдуақасұлы, С.Қожанұлы, Ж. ... т.б.) ... ... көрінісін тауып жатты. Егер алдымен патшалық ... ... ... ... ... ... ... «сеператистер», «буржуазиялық
ұлтшылдар» атнса, отаршылдықтың жаңа кеңестік ... ... ... ... ... жаңа жас ... яғни кеңестік – партиялық
қайраткерлер ... ... деп ... ... ... ол кезде
«буржуазиялық ұлтшылдықтың» да, «ұлтшыл уклонизмнің» де тууына алып келген
ортақ себепті түстеп айту әрине, мүмкін ... ... ... ... ... ықылассыз еді.
Өлкелік партия комитетінің 1926-жылғы қараша ... ... Ф. ... ... екі ... ... мынадай сипаттама береді: «алашордалықтар ... ... ... ... ... екі түрі бар- ескі ... мен
алашордалықтардың жаңа буыны. Бұлардың өзара үлкен айырмашылығы ьар. Егер
бізескі тәртірті ... ... ... ... ... бірдемесі
болғандай көрінеді. Олар өткен уақытта қазақ жағдайырнда, ... ... ... ... ... Ал ... ол жоқ .
оларда ауызша басым, олар кеңестік күресте есейді.
Алашорбалыұтарды ... ... алу ісін ... ... бұл ... ... ... табы бар еді. Оның Азаттық
қозғалыстың ауыр жүгін көтерген ... екі ... ... олардың
арасында табиғи сабақтастық барлығын көрсетуі соның ... ... ... ... ... ... ғылымында «буржуазиялық-
ұлтшылдар» мен «ұлтшыл-уклонистер» арасындағы ... ... ... ... таратып айтатын мезгіл келді.
Сонымен ғасыр басында ьасталған жаңа ұлт азаттық ... ... соңы 30 ... ... ... ... қамтыды. Ол
«алаштық» атанған ескі буын ұлт ... ең ... ... сондай-ақ олардың кеңестік –партиялық қызметтегі
ізбасарларын ... ... және ... ... ... ... ... және оларды ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы
372 шаруалар көтерілісі саяси жетекшісіз қалған ... ... ... көрсеткен стихиялық қарулы қарсылығын –тын.
Ғылыми болып жатқан өзгерістерге байланысты қайта қарауға мұқтаж
келесі, ... ... ... ... қозғалыстың кеңестік шеңбері \.
Негізгі мақсаты – ... ... үшін ... ... ... ұлт ... біз қарап отырған мезгілде өзімен тағдырлас көрші ... ... «Все эти ... ... , ... ... ... біріктіруге тырысты, өз мүмкіндігінше оларға қолдау ... ... ... ... да негізді мұндай әрекет 1917жылға дейін ... ... ұлт ... қозғалысы қайраткелері арақатынасынан анық
байқалды. Олардың Мемлекеттік Дума ... ... ... , татар
және ... ... ( ... ... ... арқылы отарлық езгіге қарсы бірігіп жүргізген күресі , сондай-ақ
татар зиялыларының қазақ ... ... ... осы ... ... бола ... Екі ... азатық қозғалыстың өрлеу
барысында өзара саяси бірлікке ... ... ... көпестер
Хусайыновтар, троицкилік ... ... ... ... ... ... ... Фахретдинов,Каримов, жазушы-ақындар
Ғ. Тоқай, Ғ. Ибрагимов және басқа ... ... ... ... ... қолдауын таптты. Өз ретінде бұл құбылыс ... ... ... ... олар ... , тағдырлас, орталық ... ... ... өзара бірігіуінен қаймықты.
Мәселен, ғасыр басында қазақ ... ... жаңа ... ... оқытқан татар шәкірттерімен ... ... ... ... ... ... ... Губерниялық жандарым
мекемесінің бастығына былай деп ... «Все эти ... ... что русские туземные школы иу них с помощыю ... ... а ... ... ... и ... ... киргиз
изданные на чисто киргизском языке вреднего ... ... в Уфе в ... ... бр. ... ... тек қазақ әне татар елдері арасында ғана емес,
жалпы ресейлік мұсылман, түркі халықтары ... ... бұл ... ... ... ... ынтымақтастыққа ұлы державалық
ұстанымның идеолгтары ... ... ... ... ... ... ... Өз ретінде бұл әдісті империялық
күштер алып кетіп, ... ... ... ... Ал ... мұсыламан, түркі халықтарының метрополия алдында өздерінң табиғи
талаптарын бірігіп ... ... ... ... да ... ... әрекетке көшпегендәгә анық. Орыс миссионерлері мен шенеуніктері
орталық езгідегі ... ... ... түрткі болған
мемлекеттік ... ... ... ... көп бас
ауыртпады. ... ... ... мен « ... едеясы
саналы тұүрде ұлт ... ... ... ... ... күрес әдісі
болатын.
Қазақ зиялылыарының өззаманында лайық биік өресі 1916 ылғы майдан
жұмысына алынған қырғыз, өзбек жігіттеріне ... ... осы ... ... ... ... ... қырғынға ұшыраған
панасыз қырғыз ... ... ... ... ... көрінді. Батыс
майдан әскерінң штабы орналасқан Минск қаласындағы Земскі ... ... ... ашып , ... өз еркімен қазақ ... ... ... тек ... жігіттеріне ғана емес, Орта Азия ... ... ... де ... ... ... ... бұратан бөлімінің бастығы Ә. Бөкехан «Қазақ» ... ... ... ... ... ... ... қырғыз, өзбектердің
көп екендігін, ... орыс ... ... ... ... ... ... «Міне осыларға ... ... ... малша айдап жұмыс қылдырады. Орысша сартша
білетін ... ... ... ... жіберсе, адам. Ақысы 60
сом пәтер, ... ... - деп ... Қазақ жігіттері осы сападағы
қызметін соңында дейін атқарып, майданнан қайтқан өзбек, қырғыз ... ... ... отандарына дейін жеткізіп салды (М.Шоқай,
Н.Төреқұлов, М.Төлебаев, т.б.).
1916 жылы 1917 жылдар қырғыз халқы үшін де ... ... ... ... осы ... қазақ зиялыларының ұлт-азаттық көтерілісінің
зардабын шеккен қырғыз еліне берген риясыз көмегі оның ... ... ... ... бірге, империялық зорлыққа қарсы күштерді
біріктіруді көздеген әрекетінің айғағы. ... және ... ... ... жолында жұмылып қызмет етуіне белгілі дәрежеде жағдай тудырған
Ыстықкөл, Шу және Нарын қырғыздарының ... ... ... облысы
құрамында болуы еді. Соның нәтижесінде, ... 1917 ... ... кейін қазақ облыс, уездерінде құрылған қазақ комитетттері
Жетісуға қарасты қырғыз уездерінде де қырғыз ... ... ... ... комитеттері атынан өкіл болып қырғыз зиялылары (И.Арабаев,
Б.Солтонаев, т.б.) облыстық және ... ... ... ... ... ... ықпалымен шілде айында өткен жалпы қазақ съезі ... ... ... пен ... ауыр жағдайын арнайы талқылап,
Петербургке яғни ... және ішкі ... ... сот және ... ... ... Қазақ Қырғызды атып, жаншып жатқан мұжықтардың һан
соғысында жатқан қайтқан солтдаттың ... қару ... ... ... тыныштандыруды сұрап, ал Жетісу облысындағы ашаршылықтан қырылып
жатқан қазақ қырғызға Алаш баласы жәдем беруін » өтінді.
Бірінші жалпы ... ... ... ... өзінің естеліктерінде бұл
жиынға өзбек және татар елдері өкілдерінің де қатынасып, өздерінің ыстық
ықыласын ... ... ... ... ... ... «сөйтіп,
құрылтай ұлы түркі халықтарының бас қосқан ... ... ... сахнаға айналды », дейді.
Біздің бұл орында айтылған пікірге қосарымыз, съезд ... ... және ... ... ... келе жатқан өзара ынтымақтастығының
тағы да бір ... ... ... ... ... ... ... босқын
қырғыздарға көмекұйымдастыруды ұйытқылық міндет атқарды. Қазақ зиялылары
қырғыз ... ... ... тек ... ... ... қоймай, нақты
көмекке мұқтаж халықтың ауыр ... ... де ... ... ... нақты шараларды іске асырды. Бұл ретте ең алдымен И.Жайқанов
бастаған Жетісу ... ... ... ... ... ... ... лайық. Ал, А.Байтұрсынов пен М.Дулатұлы басқарған «Қазақ» газеті
қырғыз елінің қайғылы ... ... ... және ... ... ... ... ұйымдастырушы ұйытқы орталыққа айналды. Сол тұстағы уақытша
өкіметтің Түркістан комитетінің мүшесі Н.Тынышбаев ... ... ... ... жұртын туыс қырғыз елінің ауыр жағдайынан ... қана ... ... ... ... басқаруға 5 млн сом қаржы
қырғыздарға жағдай жасау үшін жүргізілген ерлік күрестің басында ... ... ... М.Есболов, Е.Омаров,А.Иманов және
басқа көптеген қазақ зиялылары жүргізген қарапайым азаматтар ... ... ... ... өз ... ... және ... елдерінің бостандық үшін күресте ... ... ... ... ... тағы да мынадай фактілер айтпай өту
мүмкін емес. 1917 жылы ... ... ... ... ... Алашорда –
Халық Кеңесі үкіметін құрғандығы мәлім. Оның құрамына кандидат есебінде
съезге Жетісу ... ... ... ... ... ... ... Жанек Солтонаев та енген еді. Ал 1917 жылы ... ... атты ... ... ... ... ... ақпаны мен наурыз
аралығында Пішпекте өмірге келген Алаш Кеңесімен бірігіп кетті.
Ресей империясының ғасырлар бойы ... ... мен Орал ... ... зорлығы татар мен башқұрттарды азаттық үшін күресте Орта
Азия және ... ... ... ұмтылуға итермеледі.
Бұл үрдіс, белгілі дәрежеде, қазақ және башқұрт қайраткерлерінің 1917-
1918 жылдары империя көлемінде қалыптасқан ... ... ... ... ... әрекет асауынан да байқалды. Башқұрт ... ... ... ... ... осы ... ұстанған пікірі туралы
«Естеліктерінде»: «Мен ол ... ... ... ... ... ал орыс ... үстемдік құрған Волга жағалауында мәдени
автономия жөнінде ғана айтып, тек Башқұртстан түрік ... ... ... жағы
(кейіннен оны «Кіші Башкирия» деп атады) арқылы Түркістан мен қазақстандағы
территориялық автономия үшін ... ... ... деп ... ... ... Башқұр ұлты ұлт азаттық қозғалысымен келісіп әрекет ... ... ... Алаш ... жетекшісі Ә.Бөкейхан 1929
жылы ОГПУ тергеушілеріне берген жауабында былай деп көрсетті: «Өзімнің
Валидовпен ... ... ... ... онымен соңғы рет Уфада өткен
«мемлкеттік кеңес» дегенде кездесіп, сөйлестік. Сол жолы біз ... ... де бар өз ... ... ... ... осы ... тарихи фактілер, қазақ ұлт азаттық қозғалысының,
кеңестік тарих ғалымы соңғы уақытқа дейін ежіктеп айтып келгеніндей, ... ... ... ... ... ... ... табиғи байланыста болғандығын көрсетсе керек. Сондай –ақ бұл ... ... ұлт ... ... ... ауқымы империя
көлеміндегі түркі халықтарымен ... ... ... ... төңкерісінен кейін большевиктер ұлт азаттық күресте зорлықпен
басып, тоталитарлық жүйе біржола орнағаннан соң, ұлт азаттық күрестің ... ... ... байланысты, енді ол жаңа саяси жағдайда шетелдік
эмиграция ... де ... ... ... оның ... көзінде
Мұстафа Шоқай (Париж), Райымжан Марсеков, Ибраим Жайнақов (Шығыс ... ... Алаш ... ... ... тұрды.
Шетелдік эмиграцияның ең ірі өкілі, әрине, ... ... еді. ... күн ... ... Шоқайұлының азаттық үшін күресінің ... ... жаңа түрі мен ... ... ... оның «Жаңа
Түркістан», «Жас Түркістан» сияқты журналдарының, «Түркістан Кеңестер
билігі ... ... ... ... ... айғағы екендігін
мойындамауымыз керек. Ол өзінің бар күш-жігерін, үлкен дарының ... ... ... отаршыл саясаты жөніндегі әділ, ... ... сол ... өз ... ... ... арнады.
Революциялық өзгерістерден күткен үміті ақталмасына көзі ... ... ... ... ... ... ... құқын қамтамасыз
ете алмады, әрине, бұл өкінішті ақ, сондықтан да ... енді ... ... ... ... – бұл ... талап-тілегін әлемдік
қауымдастыққа жеткізу»,-деп айтуына толық құқы бар еді.
Оның еуропа мен ... ... ... ... орыс ... елдерінде жарық көрген еңбектері осы ... ... елін ... ... ... ... ... тұжырымдама қалқалап, көрсетпей
келді.
Ал осы ұлт азаттық қозғалыстың ішкі және сыртқы күштері арасында өзара
байланыс болды ма? Бұл ... ... ... ... айту ... Бірақ
Мұстафа Шоқайұлының Қазақстандағы ... ... ... әдәл ... ... ... қызметі, оның 1929 жылы ... ... ... ... бойынша Кеңес үкіметінің
Түркістандағы отаршыл саясатын талдауға ... ... (оны ... ... және ... ... ... қатысқан)және басқа
еңбектері ОГПУ-дың түрлі контрреволюциялық күштердің өзара байланысты
туралы ... ... ... ... ... ... ... ОГПУ-дың Қазақстандағы орыдары
тұтқынға алынған Алаш қозғалысы қайраткерлерінің тергеу барысында қоцылған
негізгі сауалдардың бірі осы ... ... ... ... ... жөнінде болғаны архивтік құжаттардан белгілі.
Сондай-ақ 1922-жылы Германияға ... оқу ... ... ... төрт жастың (Ғ. Бірімжанов, Битілеуов, Мұңайтпасов, Қазбеков)
Алаш қайраткерлері мен бірге түгелдей ... ... ... , ... ... күштерімен» байланысын анықтау
мақсатынан туған пиғыл екендігін байқау қиын емес.
Міне, осы ... ұлт ... ... уақыттық және кеңестік
ауқымына байланысты келтірілген ... ... мен ... ... жаңа ... жаңа ... тұрғыдан қараудың қажет екендігіне
аз халықтардың өзеркіндігі үшінкүресі ... ... ... ... ... менҚоқан (Түркістан) автономиясы сияқты құрылымдардың
өзара тығыз байланысын көрсететін фактілер ... ... ... ... ... құндылығы халқымыздың жүріп өткен жолын, әсіресе
ХХ-ғасырдағы тағдырын жаңа ... ... ... , сол ... ... ... себепші болуында. Сонымен бірге М. Шоқай
есімінауызға алғанда еріксіз ойға оралатын ... ол- ... елі» ... дейтініміз, Мұстафа Шоқайды тек қазақ жұртына ғана ... ... ... ... ... ... ғана байланыстырар болсақ,
ондаМұстафа Шоқай феноменін, ол көтерген ... дәл ... ... ... болар едік. Өйткені М. Шоқай Қазақстан қазақ елінің
тәуелсіздігін Түркістанды көне ... бері өз ... ... да ... тәуелсіздігін юөліп алып қараған емес. М. Шоқай үшін
Түркістан тұтастығы мен Түркістан еркіндігі-егіз ұғымдар.
1924-1925жылдары Кеңес ... іске ... ... ... соң ... ... ... бұрынғы Түркістанның орнына
Қазақстан, Қырғызстан , Өзбекстан(құрамында Қарақалпақстан ... Т ... және ... ... бес ... ... «Түркістан» атамен емес, «Орта Азия және ... ... ... ... ... жылы ... 1991
жылдың желтоқсанында бірола аяқталған Кеңестер ... ... ... жерінде Түркістан дербес бес мемлекеттің өмінге келуіне негіз
болып қана қойған оқ, ... ... ... тарихи «Түркістан»
ұғымының қайта жаңғыруына да түрткі ... ... ... көне ... ... ... ... айтқанда, Түркістан халықтары бұданда бұрын түрлі ... ... ... жағдайға қайтадан жолықты.Яғни белгілі бір
империялық үстемдіктің ыдырауы және ... ... ... ... халықтары алында түрлі замандарда әлденеше рет не болмақ?»,
«адамзат керуенімен бірге жолмен және ... бет ... ... ... ... ... Бүгінде сол жағдайдың жаңа мазмұнда жаңа
көлденең тарттылып отырғандығын аңғару қиын ... ... ... аталары,әрине, түркістандық
мемлекеттердің өзара экономикалық жаңа ... ... ... ... Бұл ... ... ... тиімдіэкономикалық және сауда
қатынастарын одан ары ... түсу ... ... ... ... даутудырмайтын бағыт .Осы өзара жан-жақты байланыстарға ... ... ... ... келгенде мынадыйжағдайларды есепке
алуға тура келеді.
Біріншіден, Түркістан өлкесін соңынан билеп-төстеген Рсей ... ... ) ... ... оның ... ... пиғылында жоқ
деп ешкім дейта алмас. Бағдарламалық ... ... ... да ... ... ... мұндай мазмұнындағы әрекеттердің ұшы көрінп те
жүр. Белгілі дәрежеде ондай ... ... ... ... ... Ресей белгілі бір геосаяси кеңістікте
өзінің түпкілікті мүддесін көздеуг құқылы. Ал бұл ... ... ... ... ... ... сәйкес
келеді, мәселе сонда.
Екіншіден, Түркістанның келесі бір көршісі-Қытай. Түркістанның шығыс
бөлігі осы ... ... ... ... ... ... ... бұл мемлекетпен қарым-қатынасы жалпы алғанда бейбіт.
Дегенмен ... ... ... ... ... мүмкінғой. Сондықтан
да Түркістан халықтар онда өзгерістерге болғаны жөн.
Үшіншіден, Түркістанқазіргі кезеңде белгілі ... АҚШ, ... ... ... ірі ... ... тоғысқан аймаққа ... да бар. Бұл ... өз ... көздген батыстық мемлекеттер
коммунистік ... ... ... ... ... батыстық
өркениеттің құндылықтарымен ... күш ... ... ... тарихта ортақ атпен Түркістан аталғна аймақта
өмірге келген ... ... ... ортақ мүддесі жөнінде
ойланбай қоймайтындығы түсінікті. Олай болса, осы табиғи Мұстафа ... ... ... күш ... тарихи негіздері, бүгінгі жағдайды және
ертеңгі болашағы ... ... ... тұрғысынан не айтуға болады? Осы
өрбітіп ой көрелік.
Парсы тіліндегі «Түркістан» сөзі «түркі елі» деген ... ... ... бұл атты берген сасанидтер диастиясы (111-V11ғ.ғ.) тұсындағы
ирандықтар. Түркі елінің көоемі түркі жұотының қоныстануында және ... ... ... ... отырған, ал бүгінгі аумағына шамамен Х-
ғасырдың бастапқы кезеңіне қарай Жайық,Орал өзені, Еділдің құяр сағасы,
Каспий теңізі ... ... ... ... ... Түркістанның
шығыс шеті, оңтүстігінде Қорасан және ... ... ... ... ... соңғы жылдарға шейін Түркістанды негізінен екіге
бөліп «Шығыс Түркістан» және ... деп ... ... ... ... құрамына (ХV111-ғасырдың орта тұсында) күшпен
қосылғаннан кейінгі кезеңде оны ... ... ... , ал ... ... деп атай бастады.Ал батыс Түркістан ХV111-Х1Х ғасырдың
екінші жартысы аралығында Рсей империясы ... ... Оны ... ... деп ... ... ... жер көлемі-1 503 563,
ал Батыс Түркістандікі -3 836 503 ... ... ... ... шаршы километр. Бұл аталғандардан басқа ергілікті тұрғындардың
құрамына қарай аталып кеткен ... ... және ... Түркістан»
деген де атаулар бар.
Біздің шағын еңбегіміз де сөз негізінен Батыс ... ... елі» - ... -біз үшін ... ... ... ... , ол қашан, неге байланысты пайда болды? Біздің түсінігімізше, оның
өмірге ... ... ... ... мемлекеттермен және өзара қырғи
қабақ соғыс барысында өздерінің ... ... ... ... ... ... ... Бұл процесс бізгн деректерден
белгілі хунн, үйсін және қаңлы дәуірлерінде-ақ жүріп ... ал ... ... ... ... ... қалыптасуы V1-V111 негізінде өмірге
келген алғашқы түркі мемлкетінің құрылуы кезеңіне тұс келеді.V1-ғасырдың
орта ... ... ... ... ... ... ... келді. Оның
басында Бумын қаған тұрды. Іргесінде ... ... ... ... Тан ... ... Ұнайжоқ. Қағанаттың ішкі
алауыздығын өршіте отырып, қытайлықтар 630жылы оны басып алып, елу ... ... ... етті. Түркілер жұртының ақсүйектері қытай билеушілеріне
бағынып қана ... ... ... ... мен ... беріп,
өздері де солардың атақ дәрежесін қабылдай ... ... ... ... мен ... қауіп төнеді. Осы ойды білдірген үлкен
Күлтегін жазуы мынадай дейді:
Бектерінің, халқының ымырасыздығынан,
Табғаш халқының тепкіссіне көнгендігінен,
Арбауына сенгендігінен.
Інілі-ағалының ... ... ... елдігінң жойды,
Қағандығынан айырылды;
Табғаш халқына бек ұлдары құл болды.
Пәк қыздары күң ... ... ... атын ... ... ісін-күшін берді.
Міне, осындай ауыр жағдайда Құтлұғ ... ... ... жұрты
көтеріліске шығып, мемлкеттік дербестігін ... ... ... ... атқарғаны үшін Құтлұғ ... ... ... ... атақ береді.
Елтерушіден соң Таң басқыншыларына қарсы ... ... ... және ... ... Осы үштіктің тұсында «бүтін ... ... ... ... деп айтуға толық негіз бар. Оған ... ... ... елінің осы аталған үш ... ... ... тастардағы жазулар куә бола
алады.Сондайақ бұл ... ... ... ... ... ... емес, сол құрмет арқылы жалпы этникалық, жалпы түркілік ... ... да ... ... ... ортақ ойы-түркі халқын
елдік тұтастық пен тәуелсіздікті сақтауға үндеу. Күлтегін үлкен жазуы:
Көкте түрік тәңіріусі,
Түріктің қасиетті жері, суы ... ... ... жойылмасын»,-дейді
«Ел болсын»,-дейді.
Тарихшы Л.Н.Гумилевтің Түркі қағанаты мен Тан династиясы ... тек ... ... ретінде ғана емес, сондай-ақ түрлі
мәдениттер, дүниетаным, көзқарастар арсындағы қақтығыс ... ... ... ... мән беруге лайық. Өйткені бұл мезгіл ... ... бар ... ... ... ... ... болатын. Көшпелі және егіншілік мәдениеттердің ... ... ... ... ... ... , ... тілі мен
фонетикалық жазуының, қоғамдық оцының, он екі жануар атынан ... ... ... ... соның айғағы еді.
Қорыта айтқанда, Қытай мемлекетімен арада болған мың ... ... ... ... «тұтас Түркі елі» концепциясының өмірге
келуімен аяқтвлғвн еді. Түркілердің бұдан былайғы кезеңдегі тағдыры ... ... ... қабырғасын тұрғызудан кішкене де кем емес-тін.
V11-ғасырдың соңғы ширегінде Тұран жерінің ... ... ... ... ... Арап ... кезкелегн басқыншылық сияқты
алғашқы ... ... ... мен ... жеңіл тимегенімен,
уақыт өте ол жергілікті халықтардың ... ... Таяу ... ... елдері рухани мәдениеттерімен өзара ұштасуына мүмкіндік туғызып,
соның негізнде 1Х-Х1 ... ... мен ... Таяу ... бүрын
болмаған мәдени синтездің жүруіне жол жаңа рухани сапаға өтуіне, ... ... және ... ... ... ... өзара түсіністік сипат алуына, сауда мен қол өнердің ... ... ... ... берді.Ортағасырлық Батыс Еуропа латын тілі
қандай үлкен мәнге ие болса, халифат ... және оған ... де араб тілі ... ... ғылым әне әдебиет тіліне
айналып ... ... ... бұл ... ... ... , түркі тілі
мен мәденитінің жалпы түркі тілі мен ... ... ... жаңа ... бейімделе қызмет жасауды өмірлік мұраты деп
біо\легн ғалымармен ақындар шоғыры ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа ... кезеңде заман талабына лайық
қайта жаңғыру процесін ... ... ... ... ... ... та ... бой көтерген бұл процетің ... ... Хас ... Қожа ... ... және Махмуд Қащғари Түркі елі ой иелері,
ғалымбар тұрды.Олар ... ... ... ... ішкі ... ... арнайы
зерттеуден анағұрлым жоғары мәңгі өшпес мағынасы бар істі ... бұл ... ... ... ... ... ... кеңейтіп қана
қойған оқ,сонымен бірге түркі өркениетінң ... ... ... ... ... өркениет үшін бұдан маңызды іс ... ... ... ... ... алып, қарасың,
Түркі тіліғажабына қанарсың,
Байқап көрсем, жеңілдеді жүгімде,
Айтсам деді сөзімді ан тілімде.
Жалпы, бұл тарихи кезең (Х-Х1) түркі тілінің арап тілімен қатар ... ... ... ... мен дін, ... пен құқық тілі мәртебебесіне
көтерілу кезеңі болатын.Оның мұндай дәрежеге жетуіне арап ... ... ... ... мол ... ... , бұл
тариха кезеңде ислам біні мен арап мәдениеті түркі ... үшін ... ... ... ... ... ... шығару
мүмкін емес.
Осы тарихи кезеңде қалытасқан түркілер өркениетіне, ... ... ... бе тән оның ... ... ... шарамыз
оқ. Ол біріншіден, түркілердің еөшенді тұрмыстағы бөлігі ресми түрде
ислам дінінқабылдай ... ... ... оны ... ... «Көк ... ... білді.Екіншіден, көшпенді тұрмыстағы
түркілер мәдениеті таза ауызша айту және жазба ... ... ... да ... бұл жағдай алып көшпелі
түркілер мәдениетіне ортақ ... ... ... ... Азия ... тарихында жаңа кезең бастадлады.
Олардың байырғы отаны , қазіргі Монғолия жерінде түркі ... ... туы ... ... процесі үріп, оның нәтижесінде Тынық мұхиттан
Шығыс европаның ... ... ... ... созылған монғолдар
империясы (Х111-Х1Vғ.ғ. )өмірге келді.Әрқашанда ... ... ... ... ғажап құбылытары болды. Солардың бірін біз ... ... Сол ... яғни Х111 ... ... түркілердің
мемлекет және әскер құру тәжіриббеі ... және оның ... ... ... ... ... тіптен қайсыбір байырғы түркі
тайпалары, тарихшы Рашид-ад-дтин ... ... түп ... ... ... енді мәртебесі тасып, тас өрге домалаған ... ... ... ... ... жатқызда. Сөйтіп, Жетісу мен
Сыр ... ... ... ... көп ... ... да, ... қорғаушысыда қандас түркіер еді.
Шыңғысхан дәуіріне дейінгі түркі жазба және жатқа айтылған ... ... ... ... ... ... тұжырымдар
асауға негіз бар.Біріншіден, түркі ... ... ... ... ... ... ... тайпаларының саяси ықпалының ... ... ... және монғол тайпаларының өзара этникалық араласу
процесі үріп жатты. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... аяқталған оқ.Монғолдар көне түркі тайпаларын
сіңіре алмады.Көп ұзамай-ақ, олардың қайта жіктелу ... ... ... ... мен ... бұл ... ғана емес, сонымен бірге ... бір ... ... ... ... еске ... еді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақпан революциясынан кейін қазақ зиялыларының қазақ автономиясын жүзеге асыру жолындағы қызметі103 бет
Тынышбаев Мұхаммеджан7 бет
Түркістан АКСР-і зиялылардың шығыстағы ордасы80 бет
Түркістан және Алаш автономияларының мақсаты, мәні, күйреуі21 бет
ХХ ғасырдың басындағы түркістанды мекендеген халықтардың ұлм-азаттық көтерілістері59 бет
Авторлық құқық. Сабақтас құқық туралы жалпы түсінік28 бет
Алашорда үкіметі, қайраткерлері10 бет
2 – сынып математика сабақтарында оқытудың тәрбиелік функциясын жүзеге асыру64 бет
2- сыныпта математика сабақтарында халық педагогикасы элементтерін қолдану53 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь