Шоқан Уәлиханұлы

Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы-демократ Ш. Ш. Уәлиханов отандық ғылым мен әдебиет тарихында үлкен орын алады.Оның қысқа да жаркын өмірі мен ғылыми қызметі қазақ халқының КӨПҒАСЫРҒЫ дамуының, рухани ізденіністерінің тамаша қорытындысы, биік жалғасы болды, қоғамдық ой-сана, пікір-тұжырым биіктей өркендеуіне ыкпал етті.
Шоқан (шын аты — Мұхаммедханафия) Шынғысұлы Уәлиханов 1835 жылдың ноябрь айында Құсмұрын бекінісінде атақты аға сұлтан Шыңғыс Уәлихановтың әулетті семьясында дүниеге келген. Арғы атасы Абылай жоңғарларға қарсы соғыста асқан ерлік көрсеткен, ел бірлігін сақтауға едәуір еңбек еткен ақылды қолбасшы, іскер дипломат, амал-айласы мол, Орта жүз ханы болған. Оның үлкен ұлы Уәли (Шоқанның туған атасы) қайтыс болғаннан кейін хан шаңырағы, хандық билік Уәлидің кіші әйелі Айғанымда қалған. «...Айғаным мен оның балалары Россияға адал ниетін сақтап қалды. Уәли канның осы жесіріне Александр I аса бір ықылас білдірді. Сөйтіп қазақ даласында оған сәулетті үй салып беруге әмір етті. Сол үйде Шоқан Уәлиханов туып еді» — деп жазды П. П. Семенов Тян-Шанский. Жасында Шоқан әжесі Айғанымның ықпалында болған.
        
         
ШОҚАН УӘЛИХАНҰЛЫ
(1835 -1865)
Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы-демократ Ш. Ш. Уәлиханов      ... мен ... ... үлкен орын алады.Оның қысқа да  жаркын  өмірі  
мен ... ... ... ... көпғасырғы   дамуының, рухани
ізденіністерінің тамаша қорытындысы, биік ... ... ... ... пікір-тұжырым   биіктей   өркендеуіне ыкпал етті.
Шоқан     (шын   аты — Мұхаммедханафия) Шынғысұлы ... 1835 ... ... Құсмұрын    бекінісінде    атақты    аға ... ... ... ... ... Арғы  атасы  Абылай
жоңғарларға қарсы соғыста асқан ерлік ... ел ... ... ... ... ... ... іскер    дипломат,  амал-айласы  
мол,   Орта   жүз   ханы   болған. Оның    үлкен ұлы Уәли    ... ... ... болғаннан кейін хан шаңырағы, хандық билік Уәлидің кіші
әйелі Айғанымда қалған. «...Айғаным мен оның ... ... адал ... ... Уәли ... осы жесіріне Александр I аса бір ықылас білдірді.
Сөйтіп ... ... оған ... үй салып беруге әмір етті. Сол ... ... туып еді» — деп ... П. П. ... ... ... әжесі Айғанымның ықпалында болған.
1847 жылы 12 жасар Шоқанды әкесі Омбыға әкеліп, сол кезде Сібірдегі ... оқу орны ... ... ... ... ... оқуға
орналастырады. Жабық әскери оқу орны ... онда ... ... ... озық ойлы интеллигенттерінің өкілдері сабақ беруі,
Омбының көзі ашық ... ... ... араласуы, көп оқып
білімін тереңдете түсуі Шоқанның рухани өсуіне, келешек тағдырына едәуір
ықпалы болған.
«Корпуста ой-өрісі, ... ... ... тез өсті, орыс жолдастарын
басып озьш отырды. Екі-үш жылдан кейін-ақ Шоқан өз класындағылардан ... ... екі жас ... ... да идея ... ... — деп жазды онымен бірге оқыған досы Г. Н. Потанин. ... ... ... ... ... Шоқан биік саналы, терең ойлы, жан-
жақты білімді, дүниеге ... ... ... ... да, ... де алатын, оған барынша пайдалы қызмет ... ... жас ... ... оның алғашқы ғылыми еңбектері болып
есептелетін «Проф. Н. И. Березинге хат», "Профессор Н. И. ... ... ... рецензия», «Рашид-ед-дин» т. б. ... ... ... Шоқанға мұғалімдері де, құрбылары да болашақ ғалым,
зерттеуші деп қарағандары, жоғары бағалағандары естеліктерде де ... ... 1853 жылы ... ... ... атты әскер корнеті
атағын алып шыққан соң Сібір қазақ-орыс әскерінің ... ... ... ... ... іс жүзінде Батыс Сібір генерал-губернаторының
кеңсесінде қалдырылады. Бір жылдан кейін Батыс ... мен ... ... ... Г. X. Гасфорттың адъютанты
қызметіне ... ... ... Батыс Сібір өлкесінің Бас басқармасы
оған айрықша тапсырмаларды орындайтын офицер ... ... ... Шоқан бюрократтық аппараттың мансапқор, парақор, тоң мойын,
жүгенсіз кеткен чиновниктері мен ... ... ... ... ... көреді, оларға қарсы батыл пікірлер де айтады,
ресми басшылықтармен қарым-қатынас шиеленісе ... Ол бұл ... ... ... ... ... ... істерге араласуды армандайтыны
туралы сол кезде танысып, достасқан орыс жаззушысы Ф. М. ... К. К. ... ... ... ... Шоқанның : қоғамдық және
әдебиет саласындағы ... ... осы ... ... ... ¥лы жүз ... мен ... қырғыз руларын Қоқан
хандығының ықпалынан шығарып, Россияға бейбіт Ш. Ш. ... оны ... ... ... ... ... ... мен тұрмыс-салт
 ерешеліктері туралы мағлұмат-деректерді әлемге, ғылымға ашып ... ... ... бұл ... ... қиындықтар мен кедергілерден
өтеді, жалған атпен Әлімбай болып керуен басының туысы ... ... ... бірі Сырт деп ... ... әрі адам ... биік асуларында түтекке тұншығып, суыққа тоңып, ... ... ... де біраз шырынданып, ... алыс ... ... де ... ... бөгеттерді
өткеріп, керуен 1858 жылдың 27 сентябрінде Қытай шекарасынан өткен.
Қашғарияда Шоқан 1858 ... 1 ... 1859 ... март айының
ортасына дейін болған кезде бұл аймақты — Қашғар қаласы мен Алты шаһар елін
терең зерттейді. Ол ... алты ... деп ... ... ... тауы ... тұрған Қашғар, Ақсу, Учтурфан, Янысар,
Жаркент, Хотан ... ... ... Қоқан ханының Қашғардағы сауда
консулы, әрі саяси резиденті, егде ... ... ... ... ... ... ... нәтижелерінің өнімді де пайдалы болуына едәуір
жәрдемдескен.
Ш. ... ... ... ... ... ... рухани өмірін зерттеген, бұл аймақтың өткені мен сол кездің
қалпын жақсы ... ... ... ... де ... ... ... қолжазбаларының бірсыпырасын қолға түсіріп
алған, нумизматикалық және тау жыныстарының ... ... ... ... Мирджай тауы мен Қарақаш өзені аңғарынан шығатын нефрит
асыл тасының текшелері ... ... ... деп ... талай бұйымдар
да жиналған. Сөйтіп, бейтаныс елді жан-жақты сипаттайтын, әскери, ... ... ... үкіметке де ғылымға да пайдалы бай
материал мен ... ... ... ... мен қауіп-қатерді көп
көріп Шоқан керуені 1859 жылдың апрелінде елге оралған.
Қауіп-қатері мен қиыншылығы мол ... ... ... ... ... ... жатса да, Омбыда экспедиция материалдарын
жүйелеп, қорыту ісімен біраз айналысады да, Петербургке ... ... ... келу кезі ... ... жүр, 1860 ... енді бір мәлімет бойынша 1859 жылдың аяғында. Ол 1860 жыл бойы
астанада болған.
Қашғария сапарының нәтижелі жемісі — Ш. Ш. ... ... ... ... ... провинциясының (Кіші Бұхараның) шығыстағы алты қаланың
жайы». Атты еңбегі Шығыс Түркістан халықтарының тарихына, ... ... ... ... ... биік деңгейіндегі тұңғыш
зерттеу жұмысы болды. Сондықтан орыс ғалымдары мен саяси қайраткерлері оны
шығыстың ... мен ... ... ... ... ... ... географиялық  жаңалық, ал Қашғарияға салар нағыз  ерлік деп
таныды.
Қашғария сапарының ғылыми нәтижелері ... Ш. Ш. ... ... ... ... ... кейін-ақ, оның материалын
Германияда неміс ... ... ... 1865 жылы ... ... тілінде
жарияланды. Бұл Ш. Ш. Уәлиханов енбектері ... ... ... ... ... ... қорытындылары  нәтижелері ресми үкімет тарапынан
да аталып өтті. Оған ... 1860 ... 8 ... ... ... ... сұлтан Шоқан Уәлихановқа штабсротмистр әскери атағы, 4-дәрежелі
Ізгі ... ... және бір ... ... ... 500 сом күміс ақша
берілсін» — делінген. Шоқанның ұсынысы бойынша, осы ... ... бар 22 адам қоса ... оның ... ... басы Мұсабай,
Семей көпесі Бұқаш, К. К. Гутковский т. б. ... жылы ... ... Бас ... ... ... ... Сыртқы істер министрлігінің Азия департаментінде, Орыс География
қоғамында қызметте болған, талай ... ... ... ... кездескен. Олардың ішінде Ішкі істер министрі граф Д.
Н. Блудов пен Синодтың обер-прокуроры граф А. П. ... ... ... Ф. Р. ... В. В. Григорьев, И. И. Захаров, В. ... М. А. ... А. Н. ... А. Н. ... В.
Крестовский тағы басқалары бар. Олардың біразымен Ш. III. Уәлиханов сыйлас
дос  болған ... ... Ф. М. ... Г. Н. ... Ш. ... ... ... өнімді ғылыми жұмыс жүргізеді.
Бас штабтың әскери-ғылыми комитетінің тапсыруы бойынша ол Орта және ... мен ... ... ... Оның редакциясымен «Балқаш көлі
мен Алатау жотасы аралығының картасы", "Іле ... ... ... ... ... жобасы», «Ыстықкөл экспедициясының
қорытындысына қосымша карта», ... ... ... ... ... дайынлады, Ш. Ш. Уәлихановтың география, картография ... ... ... ... Ол ... қоғамында белгілі неміс ғалымы
Карл Риттердің ... ... ... ... ... француз
тілдеріндегі еңбектерді зерттейді. Шоқан Петербургте Сыртқы ... Азия ... ... Жоғары мектепте, География
қоғамында Шығыс Түркістан, Тянь-Шань, Қырғызстан ... ... ... ... ... ... қатысады.
  1860    жылдары    Петербургте    Шоқанның ... ... ... месе ... Нан-Лу провинциясының (Кі-ші Бұхараның) 
шығыстағы   алты ... ... ... ... Шлагинтвейттің
өліміне әкелген ... ... ... ... ... көктемінде денсаулығы тым нашарлап кетуіне байланысты
Шоқан Уәлиханов  ... ... ... ... да ол ... ... ой т толқындарын өрістете   берді,  
ғылыми  еңбектермен шуғылданды, талай ақын-жыршылардан ... ... ... ... ... құрылысына көп көңіл бөлді,
үстем тап өкіметінің  жүгенсіздіктерін, озбырлық-зорлықтарына қарсы
күресуді, ... ... ... тіршілік-тынысын жақсартуға   
көмектесуді,    әділеттілікті    ойлады. Шоқан Уәлиханов Атбасар округының
аға сұлтандық қызметіне сайлауға қатысып, ... ... ... Сібір
әкімшілігі оны  аға сұлтандыққа  бекітпеді, өйткені демократтық ... ойлы ... ... топ үшін, зорлықшылар мен жемқорлар үшін қауіпті де
кедергі болатын адам деп ... ... ... да ... келген еді,
ондағы ойым халқыма қызмет етіп, оларды чиновниктер мен бай қазақтардың 
қатал  ... ... еді» — деп  ... ... Ф. М. ... Омбыға барып, сол кезде Қазақстанда сот реформасын ... ... ... ... басқарманың заң   комиссиясының жұмысына
қатысады, сот  реформасы елге тиімді, пайдалы болуды талап етеді. Бұл тұста
оның «Сот ... ... ... ... маңызы аса зор. Онда қазақ
қоғамының ... ... ... ... және ... халқының
болашақ  даму негіздері мен жолдары   терең   ... Ш.   ... ... ... ... ... үміт туғызып
 отырған, орыстарды отандас туысқанымыз деп  санап отырған және ... ... ... ... отырған миллиондағанадамамдардың
тағдыры,   Шекспирше айтқанда, болу не болмау» деген сияқты ... ... ... ... ... ... қамқорлық жасауға тұратын
іс сияқты», одан   әрі   ... ... ... ... үшін ... ... ... егжей-тегжейлі сөз етеді.
1864  жылдың   көктемінде   Ш. Уәлиханов ... ... ... жөніндегі  полковник М. Г. Черняевтің ... ... ... ... ... қатысады. Бірақ жергілікті халықтарға
Черняевтің, оның әскери ... ... ... ... ... ... бір топ ... бірге Шоқан 1864 жылы армиядан
бөлініп, Верныйға (Алматы)  келеді. Ол Албан руының аға ... ... ... барып, жергілікті тұрғындарының аңыз-ертегілерін жинап,
зерттеумен шұғылданады, сол кезде ... ... ... ... байланысты болған дүнгендер көтерілісіне көңіл бөледі. ... ... ... ... ... бір ... Ш. Ш. Уәлиханов
«Русский   инвалид»   әскери   газетіне ... ... ... ... мақала жіберді, ол мақала осы газеттің 1865 ... ... ... бұл оның ең ... еңбегі еді. Меңдеген ауру асқынып,
Шоқан 1865 жылы 10 апрельде Алтынемел жотасының ... ... ... ... ауылында қайтыс болды, сонда жерленді. ... ... ... ... колхоздың маңында «Алтынемел» мемориалдық
комплексі бар.
Шоқан Уәлиханов   өзінің  ... ... ... ғылымдардың   алуан
саласында — тарихта, шығыстануда, географияда, этнография да, экономикада,
филологияда, өнертануда  — ... ... ... қалдырды. Ол
Қазақстанның, Орта және Орталық ... ... ... ... ... ... өзбектің, ұйғырдың, турікменнің тарихы мен сол кездегі
жағдайы, тілі мен ... ... ... ... ... зор үлес
қостң. Шоқанның «Қазақтың шежіресі», «Жоңғария очерктері», «Қазақтар туралы
жазбалар»,   «Абылай»,   «Көне  замандағы қазақтың   ... ... ... ... «Қазақтағы  шаман  дінінің 
қалдықтары»,   «Қазақтың  көшіқоны», «Оңтүстік Сібір тайпаларының тарихы
туралы   ... ... ... тағы ... ... мен Орта ... ... халықтарының   келелі   мәселелері
кеңінен зерттелді және де ... ... қою мен ... қазақ
ғалымы дұрыс ғылыми   бағыт  ұстағаны   кейінгі оқымыстылар зерттеулері  
арқылы  расталды, бүгінгі күні де ғылыми мәні сақталды.
Ш. Ш. ... ... ... ... ... мен ...
бір төбе. Шығыс «Түркістан мен Шынжан халқының тарихы туралы еңбектері оның
ғалымдық даңқын дүниежүзіне таратты. Ол ... ... ... Қытайдың Нан-
Лу провинциясының (Кіші Бұхараның) жайы» атты ... ... ... ... ... осы ... жан-жақты — географиялық,
әлеуметтік, экономикалық, тарихи, мәдени, ... ... ... ... еқбектерінде комплексті зерттеулердің үлгілері де бар. Көптеген
еңбектерінде ол тарихшы, географ, этнограф, публицист, ... ... ... және көбіне қатар жүреді.
Ш. Ш. Уәлиханов — қазақ және ... ... бай ... ... ... ... де ерекше. Қазақ көркем сөз ... ... ол жас ... ... оған ... ... кадет
корпусында оқыған жылдары мен қызметтері кезінде арта түскен де, ... орта ... ... ... ... дейін зерттеумен
шұғылданған. Ш. Ш. Уәлихановтың, халықтардың әдеби ... ... ... ... ғылыми зерттеулерінде, еңбектерінде қазақ және
қырғыз әдебиеттері туралы арнайы ... ... ... ... үлгілері туралы», «Орта жүз қазақтарының аңыз- ертегілері», «18-
ғасырдың батырлары туралы тарихи ... ... мен ... ... ... ... ... «Манас» жырын тұңғыш зерттеуі және ... ... асы» ... ... бір ... орысшаға аударуы т. б.
Шоқаннан қалған мұраның енді бір алуаны — бейнелеу өнері саласындағы
еңбектері оның ... ... ... ... екенін танытады.
Шоқан негізінен портрет, пейзаж және халықтың ... ... ... Оның суреттерінің біразы 1860 жылдардың басында
"Всемирная ... ... ... ... лист ... және Орыс ... қоғамының «Хабаршысында» жарияланған.
Ш. Ш. Уәлихановтың көп салалы, әр қырлы бай мұрасы оның дүниетанымы,
қоғамдық, ... ... ... көзқарастары биік деңгейде
болғанын танытады. Ол революцияшыл-демократтық көзқарас, тұжырым-түйіндер
жасау ... ... ... ... ... ... ой-таным тұрғысынан талдады, ағартушылық-демократтық ... ... ... ... үлес ... Ш. Уәлихановтың әр
салалы, терең мазмұнды еңбектері, өзінің асыл ... мен ... ... әр кезеңінде жоғары бағаланды. Ол ... ... ... жылы ... қалдырды. Шығысты зерттеуші әйгілі ғалым Е. И.
Ковалевский Шоқанды «Асқан данышпан жас жігіт», «тамаша ... ... ең ... досы әрі ... мемлекеттік мүддесін қадір тұтушы» деп
атады. «Шоқан ... ... ... ... тапқан болса, ол өз халқынық шын
мәнісіндегі асқан данышпаны болар еді» — дейді Г. Н. ... ... ... ... тану ... ... ... жұлдыздай жарқ
етіп өте шықты. Орыс ориенталистері бірауыздан оны таңғажайып құбылыс деп
қарады, одан ... ... ... ... аса ... ұлы ... деп үміт күтіп еді» — деп жазды аты ... ... ... Н. ... Оның ... Ш. Ш. ... шығармаларының жинағы
Петербургте 1904 жылы жарық көрген еді. Шоқанды көрген, оны жақсы білген
ғалымдардың жылы ... оның ... ... ... әділ де ... ... қала ... Ш. Ш. Уәлихановтың жарқын есімі ... ... бір ... бір
совхозға Талдықорған облысында колхоз бен совхозға, Қазақстан Республикасы
Ұлттық Ғылым академиясының тарих, археология және этнография ... 1958 жылы Ш. Ш. ... ... ... ... бұрын
қойылған мәрмәр тас қабырғасына өріліп жымдасқан биік ... ... ... ... салында. Ш. Ш. ...... ... ... ... ... ... халқының мақтанышы.
Шоқан айтқан шындық...
Қысқа ғана ғұмырында өз тұсындағы ғылымның түрлі саласында мол мұра жазып
қалдырған Шоқан ... ... ... ең ... 1904 жылы ... ... ... академик Н.Веселовскийдің редакциялауымен,
Санкт-Петербургтен тұтас кітап болып шықты. Кеңес кезеңінде Шоқан ... ... ... бес ... ... етіп шығарған академик Әлкей
Марғұлан болды. Өкінішке ... ... ... бәрі де орыс ... күрделі ғылыми стильде жазылғандықтан, оның ... ... ... ... да, өте ... те ықтиятты таным мен талдауды талап
ететін жеке өмір-тағдыры да әлі күнге көп құпиясын алдырмай ... ... ... ... ... ... ... ел ғылымы тұрғысынан
ой бөлісуін өтініп, танымал тарихшы, ҰҒА-ның Ш.Уәлиханов атындағы тарих
және ... ... ... профессор Мәмбет Қойгелдиевпен
сұхбаттасқан едік. Төменде сол сұхбаттың түйінді тұстарын беріп отырмыз.
«Бұл таным ол ... ... ... ... ... ... болғанын және ол
өзгешеліктің мәні мен сипатын айқындап алғанымыз жөн.
Сонымен, мәселе мынада. Кеңестік ... ... ... ... ... ... астарында терең көмілген империялық мүдде жатты.
Сол империялық мүдде Шоқан, ... Абай ... ұлт ... өз ... ... ... ... олардың өмірі
мен қызметіне өз мүддесі тұрғысынан түсінік беріп, дәл сол ... ... Біз ... ... ... орыс империясының қазақ қоғамына, қазақ мәдениетіне қолданған
осы айла-шарғысын білуіміз ... ... ... ... бен ... оның ... ... Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаевтар
сынды тұлғаларымызға да қатынасымыз өзгеріп жатыр деуімнің мәнісі осында.
Одан қорқудың, үркудің ... жоқ. Және ... ... да, ... ... да құны ... ... Керісінше, жасанды «жапсырмалардан»
арылып, аршылып, тазарады, жарық жұлдыздай жарқырай ...... ... енді ... идеология тұсындағы шоқантанудың мәні қандай еді
дегенге келсек, ол – оның орыс ... ... ... соны ... ... деген құштарлықпен сипатталады.
Есесіне, Шоқанның Ресей империясының отарлау саясатына қарсылығын мейлінше
көлегейлеуге тырысты. Ал Шоқанның ... ... ... ... ... да ... жоқ. Шындығында, Шоқан белгілі дәрежеде біздің
халқымыздың тарихындағы алғашқы маргинал тұлға еді.
Маргинал – екі мәдениеттің ортасындағы ... ... ... ең ... ... тән. Ол: «Орыс пен қазақ ұрысып жатса, өз көзқарасын
жасырмай, күмілжіп-күлбүлтелетпей ашық та айқын жария ... Енді ... ... ... ... Ол 1862 жылы ... округінің аға сұлтандығына
сайлауға түседі. Өз қазақтарының алауыздығынан өте ... ... ... ашынып, мынадай мазмұнда хат жазады: «...Сұлтан болып, ... ... ... ... шенеуніктер мен бай қазақтардың
езгісінен, зорлық-зомбылығынан қорғасам деп ... ... ... ... ... ... ... ете алатындығын дәлелдегім
келіп еді, олар оны түсінбеді, мен мақсатыма жете ... деп ... ... ... ... ... дейді ол, – «Қазақтар маған
«шоқынған» қазақ» деп сенбейді. Ал орыс ... ... ... деп ... ... не анда жоқ, не ... жоқ ауыр ... түсінерсің?..»
«Бәрібір де Шоқан өлімі – құпия өлім...»
ҚР Білім және ғылым министрлігіне қарасты Шоқан Уәлиханов ... және ... ... ... биыл ... 60 жылдығы мен
Шоқанның 170 жылдық қос мерейтойын қатар атауға байланысты, бірқатар игі
шараларды іске ... ... ... бірі – ... ... ... ... ғылыми конференцияға белсенді ат ... ... ... ... ... Мәскеудің «Жас гвардия»
баспасынан үлкен кітап шығарылып, Шоқанның өмірі мен қызметіне жаңаша таным
тұрғысынан жазылған ... ... ... ... Басты бір шарамыз –
Ш.Уәлихановтың осыған дейін жарық көрген бес ... ... ... ... ... тілінде сөйлету! Қаржы бөлінсе, осы күрделі еңбекті
қазақтың бүгінгі ғылыми ... ... ... шығу – ... ... ... үлкен іс.
Орыс әскерінің офицері болғанына қарамастан, ауырып әл ... ... ... ... не ... не қаржылай ешбір ... ... Одан да ... оның ... ... салып, орыс әкімшілігі
қатал бақылау орнатқанын айғақтайтын құжаттар талданып, ғылыми ... Жаны ... ... ... Шоқанның патша генералы Колпаковскийге:
«Мен қатты аурумын... тамағым мен көкірегім ауырады. Егер сіз рақымдылық
көрсетіп, құсық ... тас ... ... май ... ... ... бойы ... болар едім...» деп өзінде дәрі-дәрмек алдыртуға көк тиын
да ақшасының жоқтығын айтып, көмек сұрап таусыла жазған хатында ол ... ... ... ... ... Тек ... күн ... сайын алақандай
ауыл жұртының көз алдында көктей солып, семіп бара жатқан Шоқанның жазған-
сызғаны мен ... ... ... қалт ... ... алдыртып,
сыртынан өлуін күтіп бағады. Ғайыптан ... ... ... тұрып
кеткендей күн туа қалса» деп Ресей патшасының соғыс министрі ... ... ... ... на умы ... ... ... штабс-ротмистром Валихановым...» деп ... хат ... ішкі ... жер аудару туралы Үкім кестіріп те қояды. Міне,
сөйткен Колпаковский мырза көп ұзамай көз жұмған Шоқанның ... 1881 ... ... бар ... тас орнаттырып, үлкен «жанашыр дос» ... ... ... ... де ... ... – құпия, түсініксіз өлім болып қалғандығы
рас...
«Біздіңше, Шоқанның шын данышпандығы да осында»
Ш.Уәлиханов 1865 жылдың ... ... ... ... тоғыз жарым жасында
опат болды. ... ... ... ... ... үшін бір түйткіл
«оңай шешімін ... ... ... өз өмірінің ең соңғы да ... дәл осы ажал ... ... ... ... ... ... жылдың ызғарлы күз айының соңын ала, Черняевпен шекісіп, әрі
қуғын көріп, опынып, оның үстіне ... ... ... ... де ... ... қайтқан Шоқанды өз басына үйірілген қатер бұлтынан қаймықпай
жылы қарсы алып, Айсара есімді ақылды қызын жар етіп ... ... ... туған баласындай етіп, жік-жәкпар болып күткен оның ... ... руын ... аға ...... төре ... болатын.
Ш.Уәлихановтың ауыр науқасымен арпалыса ... осы ... ... ... ... атты ... оқи отырып, оның ... ... ... Онда ол: «Қазақ халқы – Ресей қол астында еркін ... ... деп ... ... ... ... ... сеніммен кірді.
Осындай үміт-сеніммен кірген халық, меніңше, шынайы қамқорлыққа лайық.
Патша ... ... ... ... қамқорлықты жасауы тиіс. Ал халықтың,
ұлттың дамуы үшін екі басты нәрсе керек, ол – еркіндік және ... ... осы ... қамтамасыз етсе, онда қазақ халқының болашағы бар және
Ресейге риза болуға тиіс!» деп ... осы ... ... одан да биікке меңзейді: «Әрбір халықтың
дамуында: революциялық және эволюциялық – екі жол бар, – дей ... ... ... мысал етеді. «Францияда халық неге ... ... ... ... шықты? Өйткені билік француз халқының мүддесін бейбіт
жолмен, яғни эволюциялық жолмен шеше ... жоқ. ... ... ... ... ... болды. Бұл – бәрімізге, Ресейге де
сабақ болуға ... ... Соны айта ... Ресей тарапынан қазақ халқын
мақсат-мүддесіне жеткізерліктей реформа қажет. Яғни ... ... ... ... ... ... ... оның ішкі мұқтаждықтарына лайық
реформа жасауы тиіс. Ресей осы жолға баруға тиісті. Ал егер осы ... ... онда ... ... орыс ... құрамына енгендігі
бекер болып шығады!» дегенге дейін жетеді. Шоқан ... ... ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шоқан (Мұхаммед-Ханафия) Уәлиханұлы11 бет
Шоқан Уәлиханұлы (1835-1865)11 бет
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Орыс демократиялық мәдениеті және қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов5 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Шоқан Уәлиханов – фольклоршы44 бет
Шоқан Уалиханов тұңғыш қазақ ғалымы, этнограф, демократ22 бет
Шоқан Уалихановтың ағартушылық идеялары6 бет
Шоқан Уәлиханов13 бет
Шоқан уәлиханов жайлы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь