Шартты және шартсыз рефлекстер

Жоғары жүйке әрекетіне ми сыңарлары мен оның қыртысының қызметі жатады.Жоғары жүйке әрекеті адам организінің сыртқы ортамен қарым-қатынасының тиімді қалыптасуын зерттейді. Жоғары дәрежедегі қызметтер: ес, сана, ойлау, ұйқы, түс көру, гиппоз т.с.с. ми сыңарларының негізгі қызметі болып саналады.
Адам мінез-құлқа мен мидың арасындағы байланысты ең алғаш Платон, Гиппоктар секліді алдыңғы қатарлы ғалымдар болжап айтқан болатын.
Орталық жүйке жүйесі (ОЖЖ) «Интеграциялаушы» деп аталатын қызметтері сенсорлық сигналдарды тікелей өңдеумен немесе қозғалу және вегетативтік орталықтарды басқарумен байланысты емес. Олар ұйқы-ояу күй циклі, сана, сөйлеу мен ойлау, ес және эмоция сияқты құбылыстардың негізін құрайды. Аталған қызметтер негізінен алдынғы (ақырғы) мидың екі ірі бөлігінде – лимбиялық жүйе мен жаңа қыртыста (неокортексте) шоғырланған деп есептеледі. Бұлардағы жүріп жатқан физиологиялық процестердің мәнісін, табиғатын түсіндіруге жасалған көптеген ғылыми талаптардың бір парасы шартты рефлекстер туралы іліммен («жоғары нерв әрекетінің физиологияс» деген атпен кеңестік физиологиялық мектепте кең қолдауға ие болған) тығыз байланысты.
Декарттан Павловқа дейін рефлексті, рецепторларды тітіркендіруден туатын реакция деп түсінгенмен, Сеченовқа дейінгі физиологтардың бәрі дерлік оны тек орталық нерв жүйесінің төменгі бқлімдерімен ғана байланысты деп есептеді.
        
         Шартты және шартсыз рефлекстер
  Жоғары жүйке әрекетіне ми сыңарлары мен оның қыртысының қызметі
жатады.Жоғары жүйке әрекеті адам организінің сыртқы ортамен ... ... ... ... Жоғары дәрежедегі қызметтер: ес,
сана, ойлау, ұйқы, түс көру, гиппоз т.с.с. ми сыңарларының негізгі қызметі
болып саналады. 
  Адам мінез-құлқа мен мидың арасындағы ... ең ... ... ... ... ... ғалымдар болжап айтқан болатын.  
  Орталық жүйке жүйесі (ОЖЖ) «Интеграциялаушы» деп ... ... ... ... ... немесе қозғалу және вегетативтік
орталықтарды басқарумен байланысты емес. Олар ұйқы-ояу күй циклі, ... мен ... ес және ... ... ... ... ... қызметтер негізінен алдынғы (ақырғы) мидың екі ірі бөлігінде –
лимбиялық жүйе мен жаңа қыртыста (неокортексте) шоғырланған деп есептеледі.
Бұлардағы жүріп жатқан ... ... ... ... ... ... ... талаптардың бір парасы шартты
рефлекстер туралы іліммен («жоғары нерв әрекетінің физиологияс» деген ... ... ... кең ... ие ... ... ... Декарттан Павловқа дейін рефлексті, рецепторларды тітіркендіруден туатын
реакция деп ... ... ... ... бәрі дерлік оны
тек орталық нерв жүйесінің төменгі бқлімдерімен ғана байланысты деп
есептеді.
  Павловқа дейінгі көптеген физиологтар психиканың өзін де мидың ... ... деп ... бұл ... физиологиялық тәсілдермен түсінуге
болмайды деп түсінеді. Психикалық әрекетті мидың жоғарғы бөлімінің
физиологиялық жұмысы ретінде қарап, оған ... ... ... ... И.М. ... болды. Ол 1863 ж. шыққан «Ми рефлекстері» деген еңбегі
мен одан кейінгі жұмыстарында ... ... ... ... ... ... ... Сеченов орталық нерв жүйесіндегі
тежелу құбылысын ашу арқылы мидың рефлекторлық реакцияларының күшейіп және
әлсіреп ... ... ... ... ... ... ... екенін мойындаудың нәтижесінде кез келген әрекеттің
бірінші себебі сыртта жатады және бірдей ... ... ... ... ... де әр ... бір ... болу керек деген қорытынды шығарды.
Басқаша сөзбен айтқанда, ол ... ... ... ... ... ... Мидың физиологиясын жасау міндетін орындап шыққан
И.П. Павлов болды. 
  ... ... ... т.б. ... ... идеяларымен тәрбиеленген Сеченовтың «Ми рефлекстері» деп
аталатын еңбегінің сөзсіз ықпалында болған Павлов өзінің алғашқы
экспериментальдық жұмыстарында-ақ организмдегі ... ... ... ... ... тырысты. Ол тұтас, дені сау
зақымданбағанорганизмнің сілекей бездерінің қызметін ұзақ уақыт зерттеуге
мүмкіндік беретін фистула әдісін ұсынды. Бұл әдісті қолданғанда
организмдегі ... ... ... ... және ... ортаның әсерін
ескеруге толық мүмкіндік бар. Сыртқы орта жағдайлары тұрақты болғанда
сілекей бездерінің жұмыстары да ... ... ... ... күші мен ... да байланысты болады және орта әсерінен
оңай өзгереді. Бұрын дәмі ... ... түрі мен иісі ... ... бір ... бар ... де, мысалы малды бағып асырайтын
қызметшінің көрінуі де ... ... ... ... ... итті ... үнемі бір түтіктің дыбыс шығаруымен қабаттастырылып
отырса, ол тамақтың сигналына (шартты тітіркендіргішке) айналып, рефлекс
тудырады. Осындай құбылыстарды ұзақ ... ... ... Павлов оларды ми
сыңарлары (жарты шарлар) қыртысының физиологиялық жұмысының нәтижесі
(шартты рефлекстер) деп қарап, жоғары нерв әрекетін эксперименттік
зерттеудің ... ... ... ... ... ... ...
жоғары нерв әрекетінің рефлекторлық сипатын мойындау болды. Павлов жоғары
нерв әрекетінің ... ... ... ... шартты
рефлекторлық реакцияларын бақылап-зерттеп, талдаудан шығарды. Себебе, оның
айтуынша, сілекей бездері шартты рефлексті зерттеудің өте ыңғайлы объектісі
(нысаны).Бездің өзегін сыртқа ... ... оның ... ... ... ... көріп, тіркеп отыруға болады. Сондай-ақ мұнымен қатар
организмнің қалыпты тіршілік әрекеті бұзылмайды. Сілекей ауызға басқа
бездер арқылы құйыла береді. 
  Шартты рефлекстер әдісі тек ... ... ... ғана ... ... және оның ... шәкірттерінің жүргізген жұмыстарының
нәтижесінде шартты рефлекстің кез келген шартсыз рефлекстік реакциясының
негізінде де жасалатыны көрсетілді. Мысалы, түтіктің дыбысын электр тогының
аяқ ... ... ... ... ол ауыртатын тітіркендірудің
сигналы (шартты тітіркендіргіш) бола алады. Түрліше шартсыз рефлекстер
негізінде шартты рефлекс жасаған соң, осы байқалып отырған ... ... оның ішкі ... ... арқылы түсінуге бола
ма деген сұрақ туады. Бұл сұраққа Павлов теріс жауап береді. Ол
жануарлардың жоғары нерв әрекетін зерттеу үшін объективтік ... ... ... ... ... ілімінің тек физиология
үшін емес, сонымен қатар бүкіл ғылым үшін, оның ішінде философия,
психология, педагогика үшін де ... бар. ... ол сана ... бар өте ... ерекше ұйымдасқан материяда болып жатқан
процестердің механизмін анықтап, түсіндіреді. Уақытпен шыңдалған бұл
ілімнің маңызы осы кезге дейін төмендеген жоқ, ... ... ... ... ... шыңдалып отыр. Жаңа зерттеулер әдістері пайда
болысымен – ақ психикалық әрекеттердің шартты рефлекторлы механизмідері
одан да тереңірек зерттеліп жатыр. Ол зерттеулер мидың ... ... жаңа ... ... ... ... ... отыр.
1.1. Шартты рефлекстерінің шартсыз рефлекстерден айырмалары. 
  1.Шартсыз рефлекстер туа пайда болған, тұқым қуалайды және тұрақты
болады. Ал шартты рефлекстер жеке ... ... ету ... ... ... ... және онша ... емес.
  2. Кез келген шартсыз рефлекс, егер орталық нерв жүйесі тиісті даму
дәрежесіне ... ... ... ... рет және ... рет
қолданғанның өзінде-ақ пайда болады. Жаңа туған баланың аузына тамақ түссе,
шартсыз рефлекторлық жолмен ... ... Ал ... ... ... ... олар ... жағдайларға байланысты, біртіндеп дасалады. 
  3. Шартсыз рефлекстің дайын рефлекторлық доғасы бар, ал шартты рефлекстер
болу үшін шартты байланыс деп аталатын, ми ... жаңа ... ... ... ... ... жаңа рефлекторлық доға тұйықталуы қажет.
  4. Шартсыз рефлекс доғасын рецептор, кондуктор (қозу өткізетін – сезгіш,
қозғағыш, ... ... ... және ... ... Ал шартты
рефлекстердің доғасының 1-звеносы – анализатор (тітіркендіру әсерін
қабылдап, одан сапалы түйсік тудырады); 2-сі – тұйықтағыш (замыкатель) -
өзгергіш ... ... ... ... жабдықтайтын нерв
клеткаларымен байланыстыратын нерв жолы; 3-сі – эффектор. 
  5. Шартсыз рефлекстерді түрлік деп, яғни бір ... ... ... тән
деп қарау керек. Ал шартты рефлекстер жануардың жеке ... ... ... ... болған. Дегенмен, сыртқы ортаның ұзақ уақыт өзгермейтін
факторлары бар жағдайда, ... жеке ... ... рефлекстер (көбінесе
атадан атаға қайталайтын, особътың (дараның) тіршілік етуінің жас кезінде
пайда бодатын рефлекстер), біртіндеп тұқым ... яғни ... ... да мүмкін. Бұған мысал етіп құстардың жаңа ... ... ... олардың ұясының дірілдеп қозғалуының
әсерінен ауыздарын ашуын ала аламыз. Балапанның анасының ұшып келіп ұяға
қонуы, ол кезде ұяның дірілдеуі (қозғалып шайқалуы) әр ... ... ... ... ... ... Сөйтіп тез шартты тамақ
рефлексі пайда болады. Ал, кейін, біртіндеп бұл ... ... ... ... деп ... ... 6. ... рефлекс мидың жоғарғы бөлімдерімен байланысты, ал шартсыз
рефлекстердің доғасы мидың түрлі төменгі бөлімдері арқылы да өте алады.
Жоғары сатыда ұйымдасқан, ... ... ... ... бар ... ... ... үшін мидың осы бөлімінің болуы міндетті. Мысалы: иттердің
ми қыртысын алып тастаса, оның ... ... ... толығымен
тоқтайды. Ит өзінің иесін танымайды, басқа жануардың тұрғанын (тіпті
мысықтың да) елемейді, оны ... ... ... жауап береді, алдына
қойылған тамаққа ұмтылмайды. Сөйтіп, ол сыртқы ортаның түрлі өзгерістеріне
бейімделу қабілетін жоғалтады.
1.2. Шартты рефлекстердің жасалуы.
  1. Шартты рефлекстерді ... үшін ... ең ... ... ... ... осы реакцияны тудыра алмайтын, кез келген бөтен)
тітіркендіру мен шартсыз, сол реакцияны міндетті түрде тудыратын
тітіркендірудің әсер ... ... ... дәл ... ... 2. ... ... шартсыз тітіркендіргіштердің әсеті басталар
алдында әсер етуі керек. Екі тітіркендіргіш әсері бір ... ... ... ... ... ... Ал ... шартсыз, одан кейін
индифренттік тітіркендіргіш әсет етсе, шартты рефлекс алынғанмен, ол өте
тұрақсыз болады. (Алдымен ... ... ... ... әсер ... ... жасалуының қиын болатын себебі, теріс индукция заңымен
және шартсыз тітіркендірудің күшінен бөтен тітіркендіргіш күшінің
кемдігімен түсіндіріледі).
  ... ... ... ұзақ ... ... ... оны ... тітіркендіргішпен бекітіп отыру қажет.
  3. ми қыртысы клеткаларының жеткілікті ... ... ... ... ... ми ... түрліше басқа әсерлерден бос болу керек. Сонда ғана ... нерв ... ... ... ... бере ... 4. Шартты рефлекс жасалу қолданылатын тітіркендіргіштің қасиеті мен
күшіне де байланысты. Бөтен тітіркендіргіштің күші қыртыста қозу ошағын
тудыруға ... ... ... ... ... тыс, ... та ... керек.
Осындай жағдайда шартты рефлекс жасалмайды. Себебі, 1-ден ткріс индукция
заңы бойынща шамадан жоғары қозу ... ... қозу ... ... ... ... өте ... тітіркендіру әсерінен нерв клеткаларында
тежелу тууы мүмкін (Павловша шектен тыс тежелу). Шартты рефлекстің жасалуы
шартсыз тітіркендіргіштің күшіне де тікелей байланысты. Неғұрлым ол ... ... ... ... жасау қиындайды. Итті тәжірибе алдында
тойғызса, шартты рефлекс жасауға қажет шартсыз тітіркендіргіш-тамақтың
әсері итте жоғалады. Шартты ... ... және ... ... рефлекстердің жасалу жылдамдығы жануардың жеке басына тән
ерекшеліктеріне өте күшті байланысты болады. Бір ... ... де ... ... ... алынады. Белгілі бір жағдайда жасалған 1-шартты
рефлекс, сол жағдайда жасалатын 2- және 3-шартты рефлекстерден кеш ... ... жиі әсер ... ... шартты рефлекс тез алынады.
Мұны түрлі дағдылардың (есеп шығару, жаттау, т.б.) қалыптасуында алатын
орны зор.
  Шартты рефлекстің ... ... ... да ... жағдайларға
байланысты: қозу мен тежелу процестерінің бір-біріне қатынасы, бөтен және
шартсыз тітіркендіргіштердің күштерінің қатынасы, қоршаған орта, ондағы
өзгерістер, ... ... ... тек ... ... ғана ... сонымен қатар
шартты рефлекстер негізінде де жасала алады. Мысалы, метрономның дыбысына
тұрақты ... ... ағу ... ... ... Егер ... рет итке
10 секундтай қара дақты көрсетіп, оның артынша (15 секундтан соң)
метраномның дыбысын естіртсе ... ... ... ... ... дыбысы ғана емес, қара дақты көрсетудің өзіне сілекей бөліне
бастайды. Мұны Павлов 2-қатардағы шартты ... деп ... Дәл ... ... ... ... де ... болады. Бірақ оның жасалуы
қиын. 
  Организмге әсер ететін кез ... ... ... ... дәм ... ... ауыртқыш, т.б.) шарттыға айнала алады.
  Шартты рефлекстер осы тітіркендіргіштің әсер ... ... ... ... т.б. ... ... Егер ... осы тітіркендіргіштің жеке әсер ететін ұзақтығын көбейте
беріп, оны 2-3 минутқа жеткізсе, онда сілекейдің 1- ... ... ... 3 ... соң барып шартсыз тітіркендірумен бекітсе, шартты
тітіркендірудің алғашқы 1-2 минутында сілекей тіпті бөлінбейді. 2-минуттан
бастап қана сілекейдің 1-тамшысы ағады. Мұны Павлов ... ... ... Шартты рефлекс болып өткен тітіркендірудің ізіне де ... ... бір ... бойы ... ... ... ... содан соң 1
минуттай үзілістен кейін тамақтандырса, шартты сілекей ағу тері тітіркенген
кезінде байқалмайды да, тек одан 1 минуттай өткен соң ғана ... ... ... ... із (сүрлеу) рефлекстері деп атады. 
  Шартты рефлекстерді ... да ... ... ... ... иілуін шартсыз сілекей ағу рефлексімен
ұштастырса, сол иілудің өзі сілекейдің бөлуіне шартты сигнал бола алады. 
  К.М. Быков және оның ... ішкі ... ... ... да ... ... алуға болатындығын
экспериментальдық жолмен дәлелдеді. Мысалы, қарнына я қуығына фистула
қойылған иттің осы мүшелерін желмен толтыруды (резеңке баллон арқлы) тамақ
беруменг ұштастырса, ... соң ... ... ... ... ... ағу ... Шартты рефлексті уақытқа да жасауға болады. Павловтың зертханасында итке
әрбір 30 минуттан кейін тамақ беріліп отырған. ... ... ... итке ... ... де ... ... сағаттан соң сілекей бөлінуі
байқалып отырған. 
  Егер 30 ... ... ... ... ... одан соң ... ... осыны бірнеше рет қайталаса, біраздан соң метраномның дыбысын 10 минут
өткен соң естіртсе, сілекейдің 1-2 тамшысы ғана ... 30 ... ... – 10 ... ... ... 30 ... уақытқа жасалған шартты
рефлекстің тұрақтылығы соншалық, егер метрономның дыбысы 28-29 минутта
естіртілсе сілекей ... ... ал 30 ... ... сілекей бөлініп
отырған. 
  Табиғи ортада организмнің бір емес, бірнеше рецептарлары тітіркенеді.
Осыған байланысты Павловтың зертханасында комплекстік тітіркендіргіштердің
бір уақытта және бірінен соң бірі әсер ... ... ... ... үшін ... ... ... Бұл рефлекстердің алынуы
тітіркендіргіштердің күшіне байланысты анықталады. Егер 2 тітіркендіргіштің
күші бірдей болса, шартты рефлекс ол екеуімен бірге әсер еткенде де және ... жеке әсер ... де ... Ал егер бірі ... ... онда ... бір уақытқа әсер еткенде рефлекс алынбайды, алынса да
нашар болады. Егер екі тітіркендіргіштің екеуінің жеке әсерлерін тамақпен
бекітпей, ал бірге ... ... ... отырса, онда біраздан соң жеке
етілген әсерлерге сілекей ақпайды да, ал екеуі бір кезде әсер етсе сілекей
бөлінеді.
1.3. Шартты рефлекстерді ... ... және ... ... ... ... ... Павлов 1900 ж. кіріскен. Алғашқы кезде
экспериментатор иттің қасында отырып, тамақ беруді, тітіркендіргішпен әсер
етуді өз ... ... ... мұндай жағдайда экспериментатродың әрбір қимылының өзі итке қосымша
тітіркендіргіш болып, ... ... я ... я ... ... ... ... әсер ете алмау үшін, итті ерекше
бөлектенген, дыбыс өткезбейтін камераларда ұстайды.
  Экспериментатор камераның ... ... ... беру – бәрі ... ... ... Ерекше
баллон арқылы сілекей бөлінуін де сырттан бақылауға мүмкіндік бар. Бір-
біріне салыстыруға болатын фактылар алу ... итті ... ... ... ... болу керек. Тамақты тәжірибеге дейін емес, одан кейін беру
қажет.
  Белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... түсетін афференттік импульстердің көзі болып табылады. Бізге
белгілі, шартсыз рефлекстер орындалуы үшін мидың ... ... ... ... оның ... төменгі бөлімдер арқылы да өте алады. Дегенмен,
ми қыртысы сақталған жануарда ... ... ... ... ол ... қыртысында қозу ошағын тудырады. Егер жай тұрған итке бір бөтен
тітіркендіргішпен (индиффренттік) әсер етсе (мысалы, ... ... онда ... ... рефлексі байқалады және ми сыңарлары
қыртысының көру бөлімінде қозу ошағы туады. Ал электр ... ... ... 10-30 ... соң ... тамақ берсе, ми қыртысында екі қозу ошағы
туады: бірі – көру ауданында, екіншісі – тамақ орталығында. Шартсыз
тітіркендіргіш әсерінен туатын қозу ... ... ... ... ... доминанттық роль атқарады. Ол өзін көру ауданында туған қозу ошағын
тартады және соңғысының күші теріс индукция заңына сай ... Ми ... осы екі қозу ... ... ... әсері,
(функциональдық өзара әрекеттесу) орталықтарды тітіркендіру тоқталса да,
өінің ізін ... Ал егер олар өз ... ... ... ... ұзақ қайталап отырса, осындай өзара функциональдық әрекеттесуден
алдыңғы қалған із күшейе береді де (жиынтықталу жүреді), ақырында ол екі
ошақтың ... ... ... ... ... ... Бұл байланыстың
сыртқы көрінісі шартты рефлекстің жасалуында. Демек бірнеше уақыттан соң
шам жағудың өзіне сілекей ... ... ... тітіркендіргішке
айналған шамның әсерінен туған қозу тамақ орталығына беріледі, одан
эфференттік жолдармен мидың төменгі бөлімдеріндегі ... ... ... бездеріне барады. Әрине, бұл отырған механизм өте қарапайым,
схемалық. Негізінде әрбір рефлекс көптеген нерв клеткаларының ... ... ... және оның ... ... организм қатысады деп
білу керек. 
  Шартты рефлекстердің механизмін И.П. ... ... ... ... негізінде уақытша (шартты, тұйықтайтын) байланыс «горизонталь»
құрылымды болып келеді және ми қыртысындағы сигналдық (шартты)
тітіркендіргіш орталығы мен ... ... ... клеткалар
арасында тұйықталады. 
  Жалпы алғанда, уақытша байланыстар шынында да қыртыс деңгейінде ... егер ми ... ... ... ... ... түрде уақытша
байланыс жасау мүмкіндігі жоғалса, бұдан шартты рефлекстер жасалмай
қалмайды екен. Өйткені уақытша байланыстар қыртыстың астыңғы жағында
орналасқан бөлімдер ... ... ... ... де ... ... Шартты рефлекстер жасалуының көптеген ерекшеліктері шартты байланыстар
құрылымдық локализацияның көп вариантты бола алатындығы арқылы
түсіндіріледі. Мәселен, ми қыртысы деңгейінде де және қыртыс пен ... ... да ... тура және кері ... байланыстар орнай
алады деп есептеуге негіз бар (Э.А. Асратян, А.Б. Коган, Л.Т. Воронин
т.б.). 
  Шартты рефлекстер жасалу процесінде ОЖЖ-нің жоғары бөлімдеріндегі
нейрондар арасында ... ... ... ... осы ... ... ... Морфологиялық тұрғыдан түсіндірушілердің есептеуінше
шартты рефлекс жасалу кезінде нерв клеткаларының өсінділері өседі де
клеткалар арасында жаңа бйланыстар орнайды. Біраз ... ... ... клеткалар дендриттеріндегі бүршіктер (шипиктер) санының көбеюі
есебінен жүреді деп есептейді. Функциональдық тұрғыдағылар ойынша шартты
рефлекс жасалу ... ... ... бірақ та ылғи да бар жаңа
синапстар өткізгіштігі жоғарылайды. ... ...... бір ... ... қозу импульстері қайталап өте берсе (нейрондар титаникалық
түрде тітіркендірілсе) ... ... іске ... ... ... ... оның ... келесі нейронда қозу тудыратын
болады. Басқаша айтқанда, посттетаникалық потенциация ... ... ... «актуальды» сиапсқа айналады; осыдан бұрын байланыс
жоқ жерде енді байланыс орнайды. Келесі бір ... ... ... ... ... глийлық ткань клеткалары қатысуы мүмкін.
Осыған орай, тұрақты уақытша байланыс түзілу барысында бұл клеткалар
аксондарының ... ... ... ... қозуды тез
өткізе алатын қабілетке ие болады деп жобалайды.ё
  Көптеген зерттеушілер шартты байланыстар табиғатын клеткадағы белок
синтезінің өзгерістерінен іздестіреді. Шартты рефлекстер жасалу ... ... ... қозу күйіне келуінен сигналдық тітіркендірулер
кодталатын РНҚ құрылымында өзгерістер жүру тиіс. Осындай өзгерістер,
мәселен, белгілі бір дағдыға үйретілген құрттармен басқа ... ... жаңа ... ... жеңілдетеді деп есептейді.
«Химиялық есті көшіру» тәжірибесі басқа да жануарларда жүргізілген. Бұл
үшін тиісті дағдыға үйретілген жануарлар ... ... ... ... ... ... қышқылын (РНҚ – ны) бұзатын
рибонуклеаза ферментімен әсер ... ... есті ... ... аяқталып отырған. Кейбіреулердің есептеуінше, естің ізі
дезоксирибонуклеин қышқылында (ДНҚ да) ұзағырақ сақталады. Осымен қатар РНҚ
мен ДНҚ қасиеттерінің өзгерістері белок синтезінің ... және ... ... да ... ... Мида ... ... уақытша
байланыстарды орнататын арнайы спецификалық белокты заттар бар деп
есептейді. Тағы да бір гепотезалар бойынша уақытша байланыстар түзілу
механизмінде басты ... ... ... және оның ... ... ... өзгермелі болуы тиіс. Шартты рефлекторлық
байланыстар тұйықталуының конвергенттік механизмі туралы бойынша
нейрндардың үлкен екі тобы бар: мультивалентті (модальдығы әр түрлі
тітіркендірулерді қабылдайды; мысалы, ... пен ... ... шығатын
және қозғалыстан туатын, көзден келетін т.с.с. тітіркендірулерге жауап
береді) және поливалентті (жалпы бір жүйке шеңберіндегі, ... ... ... ... келетін әр түрлі тітіркендірулерге жауап
береді). 
  Микроэлектрондық зерттеулерге қарағанда жоғары ... ... әр ... ... көптеген нейрондарда әмбебап конвергенцияланады.
Конвергенцияның екі типті болуы мүмкін: 1. Спецификалық емес – мұнда шешуші
нәрсе стимулдың қасиеті ... оның ... ... ... ... ... формация мидың жоғарғы бөлімдерінің қозғыштығының жалпы
деңгейін реттей отыра, оларда уақытша байланыстардың жасалуына қатысады. 2.
Әр тітіркендіру ... ... ... ... Әр ... ... ... қабылдап, жинайтын нейрондардың болатындығы
тітіркендірулердің бірігуі және уақытша байланыстардың орнауы ми
қыртысындағы әр түрлі учаскелердің транскортикальды байланыстар арқылы
бірігуінен емес шығар деген ойға ... ... ... ... ... ... бір нейрон деңгейінде жүруінің
нәтижесі деп те түсіндіруге болады. Бұдан жеке нейронды өзіне импульстерді
конвергенциялай алатын күрделі жүйе деп ... ... ... ... түзе алатын мультивалентті нейрондар ми қыртысының әр түрлі
және бір-бірінен алыс-жақын жерлерінде ... ... ... ... ... әрі ... әрі ... әр түрлі модальды қозуларды
интеграциялай алады деп есептелінеді. Әр түрлі биологиялық модальдығы бар
тітіркендірулер бір нейронды түрлі нейрохимиялық механизмдер арқылы
активтендіреді. Мәселен, ... ... ... ... активация
холэнергиялық синапстық механизм арқылы іске асса, ауырту – адренергиялық
механизммен орындалады. Сондай-ақ бұл ерекшеліктің молекулалық деңгейге де
тән ... ... ... ... ылғи да ... ... болып
отыратындығын ескерсек, шартты рефлекстің уақытша байланысының механизмін
жауап беру қасиетіндегі ортақ таңдамалыққа негізделген нейрондар
белсеңділіктерінің белгілі бір өрнегінің ... ... ... ... ... болады. Өрнектің пайда болуын анықтайтын факторлар: жиіліктің
белгілі бір ... ... ... мен ... ... түзуші нейрондардың едәуір санының бірыңғай лабильдікке
көшуі) – ми құрылымында қозу ... ... ... ... ... әсерінен қалыптасатын қозу ошақтарының арасындағы
өзара әрекеттесу динамикалық сипатта ... Және оны ... ... ... ... ... ... соңғы кездері уақытша байланысты
нейрондар арақатынасының кеңістік – уақыттық ұйымдасуы (нейро-селективтік
әрекет деген атқа ие ... деп ... ... ... зерттеулер көмектесуде. Мәселен, функциональдық ансамбльдерге
біріккен нейрондар химизмінің өзгерістерінің өзіндік ерекшеліктері
анықталған. Сондай-ақ нейроглиалдық комплексткрдің ДНҚ ... ... ... ... ... де ... бар. 
   
  1.4. Шартты рефлекстердің түрлері. Шартты рефлекстер рецепторлардың
тітіркенуіне және пайда болатын қызметіне байланысты, қозу мен тежелуге
және олардың кезеңдеріне, ... болу ... ... ... ... ... рецепторларына сәйкес экстерорецепті, пропиорецепті және
интерорецепті шартты рефлекстер болып бөлінеді.
  Экстерорецепті шартты рефлекс шартты тітіркендіргіштер сыртқы ... әсер ... ... ... көзге, құлаққа, иіс мүшесіне, дәм
сезу мүшесіне, тері рецепторына.
  Пропоирецепті шартты рефлекстер қаңқаның бұлшық еттерін тітіркендіргенде,
яғни оның пропиорецепторларына әсер ... ... ... Бұл ... адамның басы қозғалғанда тепе-теңдік (вестибулярлық) аппаратты
тітіркендіру арқылы пайда болған теңдік сақтау рефлекстері де ... ... ... ... ішкі ... тіткендіргенде олардың
рецепторларына әсер ету арқылы пайда болады. Бұл топқа қанға түрлі химиялық
заттарды жібергенде туатын автоматты рефлекстер де ... ... ... ... ... ... рецепторларды) тітіркендіріп
жүйке жүйесіне тікелей әсер етеді. 
  Туатын қызметтің түріне байланысты ... ... ... ... және ... шартты рефлекстер. Вегетативтік шартты
рефлекстердің өзін секреторлық, жүрек-қан тамырлық, тыныс алу, ас қорыту
рефлекстері, ішкі ... ... ... ... зат алмасуын
және иммунитетті өзгертетін рефлекстер деп бөлінеді. 
  Рефлексті тудыратын қозу мен тежелудің ... ... ... оң және ... ... ... және жағымсыз деп атайды.
  Шартты тітіркендіргіштің әсерін күшейту үшін шартсыз тітіркендіргішті
пайдаланғанда миды ... ... ... оң және ... ... Ал ... ... керісінше, мидың қозуын тежесе шартты
оң немесе жағымсыз рефлекс деп атайды. Шартты оң рефлекстер кезінде
мүшелердің қызметі пайда ... ... ... ... одан әрі ... ... рефлекстерде мүшелердің қызметі нашарлайды, тіпті тоқтап та
қалады. 
  Шартты рефлекстер шартты тітіркендіргіш болмаған жағдайда да пайда бола
береді. Ондайда шартсыз тітіркендіргіш ... бір ... ... әсер ... ... ... ... рефлекс деп атайды. Бұл жағдайда уақыт шартты
тітіркендіргіштің рөлін атқарады. Мысалы, мезгіл-мезгіл жүректің соғуының
өзгеруі немесе тыңыстың ... мен ... ... ... ... әсер ... Шартты рефлекс шартсыз тітіркендіргішсіз, бұрын шартты тітіркендіргіш
ретінде пайдаланып, қзақ мерзім шартсыз ... ... ... ... ... да пайда болады. Оны екінші дәрежелі шартты
рефлекс дейді. Бұрын шартты тітіркендіргіш ретінде пайдаланылған әсерлерді
шартсыз тітіркендіргіщтің орнына ... ... ... төртінші т.с.с.
шартты рефлекстерді тудыруға болады.
  Шартты рефлекс топты ... де ... ... ... бірінен соң бірі әсер етіп, оның ең ... ... ... ... ... ... ... дейді. Бұлардың пайда болуы жеке тітіркендіргіштерге туған
рефлекстер ... ... ... ... ... әсер еткенде ми қыртысының
тітіркендіргішке сәйкес орталығында қозу ошағы пайда болады ( сурет).
Мысалы, көзге әсер етсе - көру орталығы, дыбыс әсер етсе – есту ... ... ... оған ... ... ... тамақ –
шартсыз тітіркендіргіш, ал орталық - ас қорыту жүйесі) екінші бір қозу
ошағы пайда болады. ... үшін ... ... ... ... ... екінші орталықтағы қозу біріншіге қарағанда анағұрлым
күштірек болады. Сондықтан бірінші қозу ошағындағы нерв импульстері екінші
орталыққа тартылады да, екеуінің арасында байланыс пайда ... ... ... ... ... соғұрлым екінші орталықтың қозуы күшті
болып, шартты рефлекс тез туады. Жағдай қайталанған сайын екі нерв
орталығының арасындағы байланыс ... ... де ... ... ... ... ... болады. Шартты рефлекс
күшейген сайын ми қыртысында қозудың жайылуй нашарлап, шоғырлануы күшейеді.
Шартты рефлекстердің пайда болуының негізі – ми ... ... ... ... нервтік байланыстың пайда болуы. Мысалы:
лимонды көргенде ми қыртысының көру ... қозу ... ... ... дәмі ауыз ... ... тітіркендіреді де, сопақша мидың
сілекей шығару орталығында және ми қыртысының ас ... ... ... ... (б), ми қыртысындағы екі қозу ошақтарының арасында уақытша
нервтік байланыс туады (в, үзілген стрелкамен көрсетілген). 
  Қазіргі электрофизиологиялық зерттеулердің арқасында И.П. ... ... ... ... тек қана ми қыртысында тұйықталып
қоймайды, қыртыс асты құрылымдар да пайда болады. Жарыққа, немесе дыбысқа
деген шартты қорғаныс ... ас ... ... пайда болғанда ми
қыртысының ЭЭГ-сы ғана өзгеріп қоймай, ми бағанасының торлы құрылымынан
жазылып алынған ЭЭГ да өзгереді. Жануалардың ми сыңарларының ... ... ... ... алып ... қарапайым шартты рефлекстер
пайда бола береді, бірақ ондай рефлекстер өте тұрақсыз, тым тез жойылады.
И.С. Бериташвилидің болжамы бойынша ми ... жоқ ... ... ... ... ескі және көне ми жарты шарларының қыртысына
байланысты. Жануардың сол бөлімдерін алып тастаса, ешқандай шартты ... ... Бұл ... ... П.К. ... уақытша байланыс
тік бағытта (вертикальды қыртыс-қыртыс асты) тұйықталады деген болжамды
ұсынады. 
  ... ... ... ... болуы тек қана ми қыртысында ғана емес
қыртыс асты құрылымдарының да қатысуымен болады. Дегенмен шешуші орын
эволюциялық ... ең жас ... – ми ... қызметіне байланысты.
1.5. Шартты рефлекстің тежелуі.
  Жүйкедегі бірыңғай құбылыстардың екі жағы құрайтын, қозу мен ... ... ... мен ... ... ортаның өзгермелі
түрткілеріне бейімделу іс-әрекетінің нәтижесін анықтайды. 
  Орталық жүйке жүйсіндегі тежелуді ашқан орыстың атақты ғалымы И.М.
Сеченов (1962). Ол орталық тежелуді арнайы ... ... ... ... Ч. ... (1906) қарсылас бұлшық еттердің үйлесімді әрекеттері
индукциялық (кезеліс) ... ... ... А.А. ... (1923) ... ... доминанта қалыптасуы кезінде
жегілген тежелу туатындығын анықтады. 
  И.П. Павлов мәні зор тәжірибелер жасап, шартты рефлекстің ... ... ... ... ... ... ... және
ішкі (шартты) түрлері болады. 
  Шартсыз тежелу – жүйке жүйсінің туа біткен қасиеті. Ол – сыртқы ... ... ... ... ... ... кенеттен әлсіреуі
немесе басылып қалуы. Мұның себебі әртүрлі жаңа ... ... ... Егер осы ... ... рет ... бағдарлы
әсерленіс бәсеңдейді және оның шартты рефлексті тежеу әрекеті әлсірейді.
Мұндай бөтен тітркендіргішті И.П. Павлов «өшетін тежеу» деп ... ... ... ... шартты шұғыл тежейді. Осы сияқты ішкі
ағзалардан шығатын тітркендіріс те әсер етеді. Кейбір мүшелердің қабынуы,
қуықтың зәрге аса толуы, ... ... қозу ... ... ... тастайды. 
  Мұндай тежеулердің бәрінің жалпы қасиеті олар осы шартты рефлекске бөтен
сыртқы тітркену ... ... ... ... бұл сыртқы тежелу деп
аталады. 
  Шартты рефлекстің шамасы тітіркендіргіш ... ... ... ... келеді. Шартты тітіркендіру күші шектен аса өссе, қарама-қарсы
нәтижеге, яғни шартты рефлесте: әлсіреуіне, тежелуіне әкеліп ... ... ... тыс тежелу деп атайды. Бұл тежелудің сақшылық ... ... ол ... ... тыс күшті немесе ұзақ тітіркендірудің әлсірету
әсеріне кедергі жасайды. Күшті әсерден мелшиіп қатып қалу ... жиі ... Бұл ... ... ... ... ... және
оның қалыпты қозғыштығы мен жұмыскерлігін қайта орнына келтіруге жағдай
жасайды. Жүйкесі нашарланған жануарларда шектен тыс тежелу тіпті біршама
әлсіз шартты ... ... де ... ... Сыртқы және шектен тыс тежеулер жүйке жүйсінің туа ... ... ... ... ... ... ... жатқызады. 
  Шартты тежелу – жүйкенің жүре иемденген қасиеті. Ол ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері болады. 
кездерде, рефлексті жасау жеңілдейді.
1. Ол тітіркендірулер нығайтылмаған жағдайда қалыптасады.
2. Оны жаттықтыруға болады, яғни қайталаған жағдайда, ... жас ... ... ... 3. ... ... ... жүйке жүйесінің даралама қасиетіне
байланысты. Қызба кісілерде, байсалды адамдарға қарағада, шартты тежелу
қиын және баяу ... 4. ... ... ... ... ... күшінен тәуелді келеді.
  5. Шартты тежелу бұрын қалыптастырылған рефлекстің беріктігіне байланысты
болады. Мызғымайтын тұрақты шартты рефлекстер тежелуге, жаңа үйренгендерге
қарағанда қиын ... 6. ... ... әрекеттесіп бірін-бірі күшейтеді. 
  Шартты тежелуді өшіретін, ажырататын, шартты тежейтін және кешіктіретін
деп төрт ... ... ... ... Егер ... ... шартсыз тітркендіргішпен
ұштасуы тоқталса, бұрынғы қалыптасқан тұрақты шартты рефлекс әлсірейді,
кейін қолданған сигнал бірнеше рет ... ол ... ... ... ... ... ... мен жылдамдығы: 1) шартты рефлекстің
беріктігіне (берік бейнелістер баяу өшеді); 2) нығайтушы рефлектің күшіне
(аштық күінде тағамдық шартты рефлекс өшпейді); 3) ... ... ... ... минут және сағат созылмалы түрінде нығайтылмаса
өшіретін тежелу бірнеші күнде қалыптаспайды) байланысты болады. 
  Тағамдық шартты рефлекстер сақтаныс түріне қарағанда, жылдам ... ... ... ... тез ... болады. Ол мидың
типтік даралық ерекшеліктерінен тәуелді келеді.
  Кейін ... ... тағы да ... ... ... ... ... келеді. Бұл құбылысты тежелуден босау деп атайды. Өшуден
тежелу нығайтылса, өшкен рефлекспен бірге біркелкі, оған ұқсас шартты
рефлекстер жойылады. Мұны ... ... өшу деп ... ... тежелуден
маңызы – бейімділігі жойылған қажетсіз шартты рефлексті өшіру. Сөйтіп,
организм ... жаңа ... ... ... ... ... Жаңа қалыптасқан шартты рефлекстің алғашқыда
жалпылама өзгешелігі болады. Өйткені ол үйренген шартты тітіркендіргіштен
басқа, оған ұқсас немесе ... бір ... ... де ... ... ... ... рефлекстің жалпылама сатысы). Алайда, егер тек
шартты тітіркендіргіш ғана ... ... ... ... біраз
уақыттан кейін ұқсас тітіркендіргіштерге әсерленіс өшеді (шартты
рефлекстің, мамандалыс сатысы). Бұл заттар мен құбылыстардың қасиеттерін,
ұқсастығын жете ... ... ... ... ... ... ... ететін үрдіс, яғни
тітіркендіргіштерді сұрыптау ажырататын тежелу деп атайды. Бұл үрдіс ми
қыртысында өтетін шартты тежелуден туады.
  Ажырататын ... ... 1) ... ... ... ... оны ... қиынға соғады; 2) тежелу дәрежесі нығайтушы
тітіркендірістің күшінен тәуелді келеді; 3) бұл тежелудің түрін
қалыптастыру толқын тәрізді болады; 4) ... ... ... ... ... түрткілерін жіті айырып танудың негізін құрады. 
  Шартты тежегіш.. Егер небір қосымша әсермен ұштастырылған тітіркендіру
нығайтылмаса, ал жеке ... ... ... ... ... жүйке
орталықтарында шартты тежелу пайда болады. Көп кешікпей қосымша әсермен
қиыстырылған үйренген тітркендіргіш іштей тежелу салдарынан шартты
әсерленіс шығаруды тоқтатады. Сол шартты ... ... өтіп ... ... ... бар ... ... шартты тежегіш деп
аталады (мәселен, мектепте соғылатын қоңырау). 
  Шартты тежегіштердің негізгі қасиеттері: 1) ол әлсіз тітіркегішке
(мысалы, жарыққа) қосымша күшті ... ... ... ... 2) ... ... күшті тітіркендірудің іздері қосымша
түрткі ретінде әсер ете алады; 3) егер ... ... ... ... ... ... ... түрткісі бола алады; 4) егер қосымша тітркендіргіш
шартты тежегіш мәнін иемденсе, ол басқа да ұқсас шартты бейнелістерді
тежейді; 5) қосымша тітркендіргіш бірнеше рет ... ... ... ол ... рефлексін тудырады.
  Қосымша тітіркендіргіш күшті болған сацын, шартты тежегіш тез
қалыптасады. Организм мен сыртқы ортаның ... ... ... ... ... ... ... тежелу. Кешіктіретін шартты рефлекстер бірден құрылмайды,
тек нығайтудың басталуы біртіндеп ... ... ... Осы ... ... әсерімен бастапқы кезде жүйке нейрондарының
әрекеті тежеледі. Кешіктіретін тежелу ... ... ... тәуелді,
егер ол күшті болса, бұл тежелудің пайда болуы қиынға соғады. Бұл тежелу
арқылы әр ... ... ... ... дер кезінде іске қосылады.
  Кешіктіретін тежелудің негізгі қасиеттері: 1) шартты тітіркендіргіш
неғұрлым күшті болса, бұл тежелу соғұрлым қиын ... 2) ... ... ... ... ... кешіктіру қиынға соғады; 3)
тәжірибелерді қайталау кезінде оқшауланған шартты тітркендіру ... ... ... оңай ... ... ... ... болған жағдайда кешіктіретін тежелу қалыптаспайды; 4) шартты
рефлекстің бірге ... ... ... немесе қысқа уақытқа
кешіктірілсе тежелуді ұзартуға кедергі жасайды. Шартты тежелу, уақыттық
түрткінің кірісуіне байланысты басқа түрлерінен ерекшк ... ... ... тағы бір ... ... да өшетін» түрі болады. Ол
жағымды шартты стимул ұзағынан бір ырғақта немесе бір сарында нығайтқышпен
қоса әсер еткен жағдайда пайда ... И.П. ... ішкі ... түрлерін әрекетіне және қалыптастыру
тәсілдеріне қарай жіктеумен бірге, тежелу қасиеттерінің айырмашылығы
олардың күшіне байланысты болатындығын атап көрсетті. Ол шартты ... және ми ... ... ... ... ерекше көңіл
аударды.  
  Сөйтіп шартты тежелу организмнің бейімделу іс-әрекетін реттеп отырады.
Егер шартты тежелу қалыптаспаса, организмде табиғи қажетсіз, қолайсыз
әскрленістер көп ... ... ... ... өте нәзік, төзімсіз келеді. Әртүрлі аурулар, қажу, зорлану
бұл тежелуді әлсіретеді. 
  Организмнің сыртқы ортаға жете ... оның ... ... өте ... ... ... ... байланысты болады. Негізгі
жүйке процестері – қозу мен тежелудің көрсеткіштері, олардың өзара әсері
организмге көптеген ... ... және ... өзін әртүрлі
жағдайда бағдарлауына мүмкіндік туғызады.
  И.П. Павловтың көзқарасы бойынша, шартты тежелу тек ми қыртысында болатын
құбылыс. Қалай болғанда да, тежелу процесінің ми ... ... ... ... ... ... ... сигналдық ми қыртысы проекциясында,
екіншіден, шартсыз рефлекстің ми қыртысы проекциясында, үшіншіден, уақытша
байланыстың өз құрылымында қалыптасады. Соңғы жылдары көптеген
зерттеушілер, шартты тежелу ... ... ... ... ... белсенді қатысуымен пайда болып, үлкен ми сыңары қыртысына жоғары
көтеріледі деп санайды. 
  Шартты тежелудің шығу жағдайы, ... ... ... ... ... ... ... Бұларға тежегіш түйіндер, тежегіш
интернейрондар жатады. Демек, олардың белсенді әсерленісі арнайы тежегіш
рефлексін жасайды. Сөйтіп, ми қыртысындағы тежелу міндетті ... ... ... ... ... тежегіш нейрондар арқылы жүзеге
асырылады. Көптеген нейрофизиологтардың ойынша, жоғары жүйке іс-әрекетінің
тежелу құбылыстарында әртүрлі қыртысасты құрылымдар өте ... ... ... ... ... М.Н. ... лабораториясында
жүргізілген тәжірибелер ішкі тежелудің гиперполяризациялық (әсіреүйектеліс)
болжамын дәлелдеді. Ішкі ... ... ... ... ... анықталды. Ол үйрету кезінде теріс
стимулдың әсерінде мидың тежегіш жүйесінің әсерленгіш қабілеті
жоғарылайтынын растайды. Оған нейрондардың сатылық және бедерсіз
белсенділігінің, қоздырылған потенциал мен биік ... баяу ... ... ... ... Сонымен ішкі тежелу ми қыртысы деңгейінде орталық қозу ретінде пайда
болып, рефлекстік жауапты жүзеге ... ... ... (субординациялық) тежелуін белгілейді. Әсіресе мінездің
ұйымдастырылу және реттелу істерінде мидың маңдай алаңы маңызды рөл
атқарады. Ол ... ... ... ми ... ... ... немесе жанама түрде ықпал жасайды. Сөйтіп, мұндағы тежелу
құбылыстары бейімдендіру мәніне ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады
  1.6. Организмнің әрекеттік қалпы. 
  Физиология мен психология ғылымдары организмнің әрекеттік қалпы туралы
ұғымды ... ... ... ... ... ... өрісіндегі
еңбегі мен тәлімінің сәті, денсаулығы, көңіл-күйі оның әрекеттік қалпынан
тәуелді келеді.
  Көбінесе әрекеттік қалып орталық жүйке жүйсінің бедерсіз белсенділігі
арқылы анықталады. Мұны И.П. ... ... ... ми ... ... немесе оның қозғыштық қасиеті көрсетеді. Ал организмде
орталық жүйенің бедерсіз белсенділігін ... ... ... ... ... ... мен ... ЭЭГ – ның өзгерістері сияқты
физиологиялық, мінездік және психологиялық деңгейден ... ... өз ... бар ... ... ол ерекше әрекеттік жүйе
құрылысының негізін құрайды. 
  Адамның әрекеттік қалпын физиологиялық әсерленістің қозғалтқыш,
вегетвтивтік және электроэнцефалогиялық көрсеткіштері арқылы анықтайды.
Қозғалтқыш көрсеткіштің ... ... ... белгілі бір мерзімдегі
оның қарқыны мен сапасы, бұлшықеттердің бедерсіз тонусы бар. Вегетативтік
көрсеткіштері ретінде тыныс, жүрек-тамыр жүйелерінің әрекеттік өлшемдер,
тері-Гальвандық рефлексі ... ЭЭГ - ... ... ырғақтың
сипаты, электр белсенділігінің жиілік спектрі арқылы байқалады. 
  Осы ... ... ... ... қалпын, ырықсыз
сезім, бағдарлама-зерттеу іс-әрекетін, сергектік-ұйқы оралымын анықтауға
ьолады. Сергектік-ұйқы оралымы негізін гомеостаздық механизмдер құрады.
Әрекеттік қалып ұйқы мен сергектік күйдің алмасуы мен ... ... ... ... Адам ... ... ... бірі – сергектік, ол ұйқымен
қосылып, ұйқы-сергектік циклын құрайды. 
  Сергектік кезінде адам өзінің тіршілік бағдарламасын іске қосады.
Мұқтаждық мотивациялық сүлбілерге ... ... ... ... ... ... ... әрекеттеседі.
  Сергектік біртекті жағдай емес. А.М. Вейн сергектікті мінез
белсенділігінің деңгейіне, ықыластың шоғырланысына, вегетативтік
белсенділікке қарай үш әрекеттік қалыпқа бөледі – ынталы ... ... шын ... ... ... болғандықтан, сергектік
кезіндегі дене мен ой істерінің толықтығы, зорлану, әсіресе ... ... ... зор әсер етеді. 
  Ұйқыдан сергектікке көшу организмдегі биохимиялық өзгерістер арқылы
болады. Әрі қоршаған ортаның тітіркендіргіштер ықпалынан немесе ми қыртысы,
гипоталамус пен ... ... ... ... қатынастың өзгеруінен
туады. 
  Сергектік қалпын талдағыштар мен қимыл-әрекеттер белсенділігінің артуымен
сипатталады. Ол организмнің сыртқы және ішкі ортасының ... ... ... бір ... ... Адамда сергектік кезінде әртүрлі психикалық іс-әрекет – байсалды
сергектік, зейін, белсенді қимыл, мақсатты іс-әрекетті қамтамасыз ететін
эмоциялық қозу немесе ... ... Осы ... әрқайсысы орталық
жүйке жүйсінің нақтылы әрекеттік қалпымен байланысты болады.
  ... ... ... бар екі ... бөледі. Біріншісіне
жүйенің қызметінен туатын бағдарламалық әсерленісті жатқызады. Екіншісі -
әрекеттік қалыптың ауытқуларын қамтамасыз етуші және баяу әсерді реттеуші
жүйенің жұмысына ... ... ... белсенділік процестері
әрекеттік қалыптың баяу өзгерістері бедерінде күшейіп кетеді. Оған ұйқы,
байсалды сергектік, қырағы назар, стресс ... әсер ... ... Ұйқы ... мен ... тіршілігінде өте маңызды орын алады. Олардың
ұйқысы мен сергектігі тәулікте оқтын-оқтын алмасып, қайталанып отырады.
Мұндай ұйқы біркезді (момфазалық) деп аталады. Ал ... ... ... ... мұндай алмасуы бірнеше рет қайталанады. Оны көпкезді
(полифазалық) ұйқы деп атайды. Сонымен бірге маусымдық ұйқы болады. Мұны
кейбір ... (аю, ... ... организміне жағымсыз жағдайлар әсер
еткенде белгілі ұйқылық жағдайға көшеді.
  Организмнің ұйқы кезінде көптеген ... ... ... өзгертеді.
Мәселен, тыныс, жүректің соғу жиілігі азаяды, артерия қысымы төмендейді,
зат алмасуы мен жүйкенің қозғыштық қарқыны ... ... ұйқы ... ... ... ... гипоталамус пен ми бағанында қан
айналымы артады. Соның ... ... ... ... ... ұлғаяды, кейбір ферменттердің белсенділігі күшейеді. Жыныстық
жетілу кезеңінде жыныс безінің белсенділігін реттейтін гипофиз
гормондарының түзілуі үдей түседі. 
  ... ... ... жасына және жеке ерекшеліктеріне байланысты. Жас
ұлғайған сайын тәуліктік ұйқының мерзімі қысқарады. 
  Ұйқының бірнеше түрі бар: қалыпты физиологиялық, ... ... және ... рефлекс. 
  Ұйқыға мұқтаждықтың даралама ерекшеліктеріннің себептері әлі толық
ашылған жоқ. Тіпті дені сау адамдардың ұйқысының мерзімі әртүрлі келеді,
тәулігіне 1-2 ... 12 ... ... ... ... ... толық
ұйқысыз адамдар да байқалады. 
  И.П. Павловтың тәжірибелері ұйқының қорғаныстық тежелу екендігін
пайымдауға мүмкіндік туғызады. ... ...... ми ... ... ... күшті немесе ұзақ тітіркендірудің
салдары. Сонымен қатар, Павлов ішкі тежелу мен ұйқы өзінің физикалық және
химиялық жаратылысы бойынша біртекті құбылыстар деп ... ... ішкі ... – жеке ... ... шала ұйқы, ал нағыз
ұйқы – ми қыртысының едәуір аймақтарына жайылған тежелу. И.П. ... ... ... ал ішкі ... ... ... ... ұйықтататындығын анықтады.
  Ұйқы мен сергектіктің алмасуы – тарихи қалыптасқан ырғақ. Мұнда адамның
ұйқысы түнгі кезеңен және қараңғылықпен, ал ...... ... ... ... ... ... бөлінудің негізінде белгілі физиологиялық түрткілер, яғни
тіршіліктік және биохимиялық көрсеткіштердің заңды тәжірибелері жатыр. 
  ... аса ... ... қабілеті, дене температурасы, қаң қысымы,
катехоламиндер мен кортикостероидтар түзілуі ең көп деңгейіне жететін
тәуліктік кезеңіне сәйкес келеді. Әрбір адамда мұндай жұмыскерлік ... ... ... ... Сондықтан адамдардың еңбек істеуін
дұрыс ұйымдастыру үшін, олардың жеке ерекшеліктерін ескеру керек.
  ... ... мен ... ... ... ... өткізген оқиғалар мен
әрекеттерден тікелей тәуелді. Жағымды өткізген күн ... ... ... жасайды. Сонымен бірге жағымды және жағымсыз сезімдердің сай келуі,
болып жатқан оқиғаларға шаттана қарау – ұйқы үшін өте ... ... ... ой және дене жұмысының орынды үйлесуі, ұйқының өз ... ... ... ... Бір ... ... және тұратын
дағдылар ұйқы мен сергектіктің дұрыс режимі қалыптасуына әсерін тигізеді.
Қалыптасқан ... ... және ... ... ... ... зарар
етпейді. 
  Ұйқы организмді сақтау және оны бұрынғы қалпына келтіру қызметін
атқарады. Сондықтан кейбір невроздар мен психоздарды емдеу үшін ... ... жиі ... ... ... ... бір тәуліктегі ұйқының мөлшері.
|Баланың жасы.  |Ұйқының уақыты, |Баланың ... ... |
| ... ... ... ... ... |21-22 |5-6 |10-11 ... |18-20 |8-10 |9-10 ... ай. |14-16 |13-14 |8-9 |
|6 ай-1 жас. |13-14 |16-17 |7-8 ... жас. |11-12 ... адам. |6-8 ... ... | | | ... Түс ... Түс көру – бұл адамның қоршаған ортамен қатысынан ... ... ... ... айтарлықтай толық тұс көрмейді. Бұл түс
көрудің ми қыртысы арқылы ... ... Түс ... ең көп ... түсініктерінің бірі – жүйкелік іздер теориясы.
Егер М.И. Сеченов түс көруді «үйреншікті ... ... ... деп есептесе, И.П. Павлов бойынша, «түс көру көбінесе ескі
тітіркендірулерден қалған ізден туады». К. Юнгтың айтуынша, «түс көру –
ұйқы ... ... ... ... және өткен күннің ой әсері мен
көңіл-күйі». Түс көру барлық адамдарда болады, тек кейбіреулерде сирек
байқалады. Ауырған кездерде, ... ... ... түс ... ... жалпы жиі түс көреді. 
  Жылдам ұйқы және онымен байланысты түс көру ортаға психикалық бейімделуде
өте маңызды рөл атқарады. Ұйқының породоксальды фазасы бір ... ... ... ... ... ал екінші жағынан оның бедерсіз
күйінде басқа да мотивацмялық процестер ... ... ... бойынша, түс көрудің себептері – сергектік
жағдайдғы психикалық іс-әрекетті іске қосатын материялық құбылыстар. 
  Ал З. ... ... ... ... түс ... ... ... шаласаналық жүйсінің жеңе алмайтын инстинкті (ырықсыз сезімді)
іс-әрекетінен туады.
  Адамның түстеріне жасалған талдау түс ... ... ... ... ... ... ... мәні барлығын дәлелдейді.
  Гионопедия (түсінде үйрету). Адам өзінің онсыз да қысқа өмірінің үштен
бірін ұйқыда өткізеді. Сондықтан бір ... ... ... ... ... ... ... кеңінен тарады. Алайда, арнайы зерттеулер жаңа
материалды ұғыну қабілеті және оны кейін еске түсіру тек сергек ұйқының
немесе мүлгудің кезінде ... ... ... ... ... ... ұйқы ... кезінде емес, шындығында
сергектік күйде, не қалғу кезінде ... Ал ... ұйқы ... ... ... ... ... ұйқының негізгі бір мақсаты – сергектік
жағдайда қабылданған мәліметті өңдеу. Егер ұйқы небір материалды ... ... ол есте ... Жаңа ... ... ... 8 сағат
жарамды ұйқы болса, оны еске түсіру толық және анық ... ... ... ... ұйқы ... ... болғандықтан адам жиі оянуға
мәжбүр болады. Демек, бұл пайдалы болмайды, өйткені қалыпты ұйқы адамның
жұмысқа ... ... ... ... үшін ... Сондықтан қазіргі
кезде гипнопедия жиі қолданылмайды.
Г) Гипноз және иландыру. 
  Гипноз дегеніміз иландыру арқылы жасанды ... ... ... ... ... Оның ... жағынан әдеттегі ұйқыдан өте көп айырмашылығы
бар. 
  Гипнозды үш сатыға бөледі. ... ... – адам ... әлі де ... етуі және көзін ашуы мүмкін. Гипнотакция немесе
жеңіл ұйқы (транс) – қол-аяғы қозғалмайды – каталепция, көзін аша алмайды,
илануға бейім, ... ... ... ... (ұмыту) байқалмайды.
Сомнабулизм (терең ұйқы) – гипноз жасаушыға толық бағынумен сипатталады
және оянғаннан кейін адамдар бәрін ... ... ... ... ... ұйқы мен ... өзгешелігі онда
қабылданған мәліметтер іріктеліп барып өңделеді. В.М. ... ...... ену ... ... ... қабылдаушы кісінің еркінсіз және
ықыласыңсыз, әрі көбінесе иландыруға ұғымсыз көрінетін бөтен ойды дарыту. 
  И.П. ... ... ... ... ... сөз ми ... ... мен тонусы төмендеген жағдайда әсер етеді. Бұл жағдайда ми
қыртысыда пайда болатын қозу толқыны теріс индукция арқылы мидың көрші
жерлерінде тежелу құбылысын ... ... сөз ... кезінде
сыналатын адамға әдетте тыс күшті ықпал жасайды да, ұзақ із сақтайды,
себепті гипноздық иландырудың емлеу нәтижесін ... ... ... – адамдардың өзара бір-біріне ықпалы, адамдардың өзара
қатынасының нормасы – ол адамды бала кезден ... ... ... ... сөз, ой, ... сана ... тарайды және иландыру кезінде
көптеген адамдарға дайын рухани байлықтарды пайдалануға мүмкіндік туғызады.
Әртүрлі иландырудан басқа, өзін-өзі иландыру болады. Мұнда санаға тек ... ... ... ... ... түрде эмоциялық әсерленушілік енеді.
  Жалпы барлық адамдардың гипноз ықпалына 20% - ... 55% - ... ал ... қиын ... Гипнозға қабілеттілікке жоғары жүйке іс-әрекетінің типтік
ерекшеліктері ықпал жасайды. Мәселен холериктер, меланхолик және
флегматиктер. 
  Ауызша иландыру арқылы жоғары ... ... ... ... ... иіс, дәм сезудің, көрудің сапасы, қарқыны мен мерзімі өзгеруі
мүмкін. Сондықтан дәрігерлер гипнозбен ... ... ... ретінде жиі қолданылады. Сонымен қатар әртүрлі эмоциялық жағымды
немесе жағымсыз, парасаттық өнегелі немесе әсемдік (эстетикалық) сезімдерге
иландыруға болады. 
  Гипноздық ... ... ... ... және ... ... ... ол бұл жағдайда «бұйырғанмен» жөнсіз немесе өнегесіз қылық
жасамайды. 
  Бүгінге дейін гипноз бен иландыру тетігі толық ашылған жоқ. ... ... ... ... ұйқылы тежелу немесе ұйқы мен сергектік
арасындағы күй емес, бұл сергкетіктің бір ... ... ... ... ... айырмашылығы – ми құрылымдары арасында өзге әрекеттік
байланыстардың пайда болуында. Басқа ... ... ... ... ... ... салыстырмалы қарым-қатынасы үзілу арқылы жүзеге
асырылады. 
  Сөйтіп, сергектік күйден гипнозға ауысу ұйқының жеңіл сатысында
(сомнолеция) ми құрылымдарының қарым-қатынасын үзіп, сергектіктің әрекеттік
себептестік ... ... Бұл ... (шамасы лимбияда)
жүргізгіш (тригерлік) тетіктер қозуынан мидың өзара бірігіп ... ... ... ... Гипнозды көбінесе адам психикасының жұмбақты құбылыстарына жатқызады.
Оған парапсихологтар зерттейтін әртүрлі экстрасенстік түйсіктер, телепатия,
сәуегейлік, ... ... ... ... болашақ ойын
немесе оқиғаларын сезу), психокинез («ой күшімен заттарды ... ... ... тағы ... ... Негізгі
бөлім.......................................................................
...............................
2.1. Шартты рефлекстердің шартсыз рефлекстерден
айырмалары...................5.
2.2. Шартты рефлекстердің
жасалуы....................................................................6
.
2.3. Шартты рефлекстерді зерттеу әдістемесі және ... ... ... ... ... Организмнің әрекеттік
қалпы.......................................................................
17.
ІІІ.
Қорытынды...................................................................
................................23.
Пайдаланған әдебиеттер
тізімі......................................................................
...24. 
1-ші бетке оралу

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалардың шартты рефлекстері8 бет
Бала тілінің дамуы4 бет
Баланың жүйке жүйесінің даму ерекшеліктері5 бет
Жануарлар әлемі5 бет
Жоғары дәрежелі нерв қызметі туралы жалпы түсінік8 бет
Жоғары жүйке әрекеті және оның жасқа сай ерекшеліктері3 бет
Жүйке жүйесі18 бет
Нәрестелік шақтағы психикалық дамудың алғы шарттары мен ерекшеліктері3 бет
Нәрестенің жеке тұлға ретінде қалыптасуының алғашқы нышаны8 бет
Шартты рефлекс6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь