Ұрпаққа ұлағат

Мазмұны
Менің елім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
Алаштың тілі, анамның тілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
Атамнан қалған сан мұра ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
Қасиеті жерімнің ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
Қадірлісі елімнің ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 66
Мақтанышым . Астанам ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 80
Үйренеміз, ойнаймыз, ойлаймыз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 86
Ән шырқайық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 101
Әңгімелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 112
МЕНІҢ ЕЛІМ

Түркі

Ерте ғасырларда қалыптасқан түркі тектес халықтардың ортақ атауы. Түркі халықтарына қазақ, қырғыз, өзбек, қарақалпақ, түркімен, ұйғыр, ноғай, татар, чуваш, башқұрт, алтай, тува, саха т.б. жатады. Дүние жүзі бойынша 180 миллиондай адам бар. Түркі халықтары Жерорта теңізінен бастап Солтүстік мұзды мұхитқа дейінгі аса үлкен аумақты алып жатыр. 40-қа жуық түркі халықтарының ішінде Түркия, Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркіменстан, Азербайжан сияқты дербес мемлекеттер бар.
Түркі халықтарының мәдени мұрасы өте бай. Алғашқы жазба үлгілері Орхон-Енисей ескерткіштерінен басталады. Түркі тілінде сөйлейтін халықтардың тарихын, этнографиясын, тілін, әдебиетін, мәдениетін зерттейтін «Түркітану» ғылымы қалыптасқан. Қазіргі кезде түркі халықтарының арасында тығыз саяси, әлеуметтік, мәдени байланыстар орын алған.

Алаш

Алаш – қазақ халқының байырғы сөзі. Мағынасы – елдік, тұтастық, бірлік, айбарлық деген бірнеше ұғымдарды жинақтайды. Қазақ ішінде «алаш алаш болып, Алаша хан болғанда», «алты алаш», «алты сан алаш», «алаш мыңы» секілді тұрақты тіркестер ежелден айтылады. Сондай-ақ «Керегеміз – ағаш, ұранымыз – Алаш» деген нақыл-ұстаным да бар. Бұдан шығатын қорытынды, алаш – қазақ ұлтының өте бір аяулы сөзі. Мұны қазақ этнонимінің синонимі десек те болады.
Жалпы тілдік негізі тұрғысынан келсек, алаштың түбіріндегі «ал» – от, қызыл, арай дегенді білдіретін ежелгі түркі сөзі. Мысалы, Алтай, алау, алқызыл, албырт, аластау, албар, аламан, алөкпе, алаң, алқап т.б. сөздердің арғы түбі «от» ұғымына (қуат, күш, жігер, шапшаңдық, қызбалық, тегеурін, зор деген мағынадағы) барып тіреледі. Отандық зерттеушілер ішінде Шоқан Уәлиханнан бастап Алаш ұғымын зерделегенін байқаймыз. Ол қазақ пен алаш ұғымдарын қатар қоя отырып
(«начало народа казахов или алач ...»), былай деп жазады: «У киргиз



Ана тілінен артық қазақ үшін бұл дүниеде қымбат не бар екен!
Н.Назарбаев
роды имеют свою тамгу и уран. Уран у всех киргиз есть алач». Бұдан Алаштың – елдік-мемлекеттік рәмізге айналған ұғым екені көрінеді. ХХ ғасырдың басында Ә.Бөкейхан бастаған ұлт қайраткерлері Алаш атын партияға да, үкіметке (ұлт кеңесі) де бергенде осы ұстанымды басшылыққа алғаны анық. Азаматтық тарихымыз үшін аса маңызды Алаш қозғалысы кезеңінде Алаш идеясы – қазақтың ұлттық идеясының темірқазығы болды. Зиялылардың Алаш атауын таңдауы да жайдан-жай емес еді. «Керегеміз – ағаш, ұранымыз – Алаш». Кереге – мемлекет құрылысы, Алаш – идеология. Тоқтам осындай болатын. Алаш – жаңа түрдегі елдігіміздің, байырғы айбарымыздың рәмізі еді.
Д.Қамзабекұлы

Қазақ

«Қазақ» сөзінің шығуы жөнінде көптеген пікірлер бар. Ғалымдар бұл атауды көбінесе «еркін» сөзімен байланыстырады. «Қазақ» сөзі тарихи жазбаларда алғаш рет ХІІІ ғасырда қолданылған. Қазақ атауымен мемлекет ретінде белгілі болуы ХҮ ғасырға келеді. 1456 жылы Керей хан мен Жәнібек хан қазіргі Шу өңіріндегі Қозыбасы деген жерде Қазақ хандығын құрды. Қазақ халқының хандық жүйеде мемлекет ретінде өмір сүруі ХІХ ғасырдың І жартысына дейін жалғасты. Осы кезеңнен бастап тәуелсіздік алған 1991 жылға дейін Қазақстан Ресей мен Кеңес одағының құрамында болып келді. Қазіргі кезде қазақ халқы Қазақстан Республикасының 60 пайыздан астамын құрайды. Қазақтар, сонымен қатар, Қытайда, Өзбекстанда, Ресейде үлкен диаспора болса, Азия, Еуропа елдерінде де бар.

Қазақстан Республикасы

Қазақстан Республикасы – Евразия деп аталатын құрлықтар кеңістігінің дәл ортаңғы бөлігінде орналасқан ел. Оның батыс аймақтары Европа құрлығының жерінде жатыр. Қазақтар Жайық деп атайтын Орал өзені – Европа мен Азияны бөліп тұратын шекара. Ал еліміздің солтүстігі, шығысы мен оңтүстігі Азия құрлығында орналасқан. Қазақстан Республикасының аумағы – 2 миллион 724 мың шаршы километрді құ -



Адам мақсатқа өзін-өзі жетілдіру арқылы жетеді.
Әбу Наср әл-Фараби
райды. Жерінің аумағы жөнінен ол бүкіл дүниежүзінде 9-орында тұр. Мұндай жерге Франция сияқты 5 мемлекетті сыйғызып жіберуге болады. 1999 жылғы ресми санақ бойынша Қазақстанда 15 миллион шамасында халық тұрады. Жыл өткен сайын бұл цифр ұлғая түсуде. Елімізде халықтың 53,4 пайызын құрайтын байырғы халық қазақтардан басқа ұлттардың да өкілдері тұрады. Шамамен алғанда, орыстар – 30, украиндар – 3,7, өзбектер – 2,5 пайызды құрайды.
        
        Ұрпаққа ұлағат
Мазмұны
Менің ... ... ... ... ... сан ... ... ... ... ... 66
Мақтанышым – ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... өлеңдер, жаңылтпаштар, жұмбақтар,
әндер т.б.
Ұсынылып отырған жинаққа қазақ халқының ... ... ... және балаларды отансүйгіштікке баулитын әдеби, танымдық үлгілер
енгізілді.
Жинақтың мақсаты – жас ұрпаққа туған елі мен жерінің қадір-қасиетін таныту.
МЕНІҢ ЕЛІМ
Түркі
Ерте ... ... ... ... халықтардың ортақ атауы.
Түркі халықтарына қазақ, қырғыз, ... ... ... ... ... ... ... алтай, тува, саха т.б. жатады. Дүние жүзі бойынша
180 миллиондай адам бар. ... ... ... теңізінен бастап
Солтүстік мұзды мұхитқа дейінгі аса үлкен аумақты алып жатыр. 40-қа ... ... ... ... ... ... Қырғызстан,
Түркіменстан, Азербайжан сияқты дербес мемлекеттер бар.
Түркі халықтарының мәдени мұрасы өте бай. Алғашқы жазба үлгілері ... ... ... ... ... сөйлейтін халықтардың
тарихын, этнографиясын, тілін, әдебиетін, мәдениетін зерттейтін «Түркітану»
ғылымы қалыптасқан. Қазіргі кезде түркі халықтарының арасында тығыз ... ... ... орын ... – қазақ халқының байырғы сөзі. Мағынасы – ... ... ... деген бірнеше ұғымдарды жинақтайды. Қазақ ішінде «алаш
алаш болып, Алаша хан болғанда», «алты ... ... сан ... ... ... тұрақты тіркестер ежелден айтылады. Сондай-ақ «Керегеміз – ағаш,
ұранымыз – ... ... ... да бар. ... ... ... алаш
– қазақ ұлтының өте бір аяулы сөзі. Мұны қазақ этнонимінің синонимі десек
те болады.
Жалпы ... ... ... ... ... ... «ал» – от,
қызыл, арай дегенді білдіретін ... ... ... ... ... ... албырт, аластау, албар, аламан, алөкпе, алаң, алқап т.б. ... түбі «от» ... ... күш, жігер, шапшаңдық, қызбалық, тегеурін,
зор деген мағынадағы) барып тіреледі. Отандық ... ... ... ... Алаш ұғымын зерделегенін байқаймыз. Ол ... пен ... ... қоя ... ... казахов или алач ...»), былай деп ... ... ... артық қазақ үшін бұл дүниеде қымбат не бар ... ... свою ... и ... Уран у всех ... есть ... Бұдан Алаштың
– елдік-мемлекеттік рәмізге айналған ұғым екені көрінеді. ХХ ... ... ... ұлт ... Алаш атын ... ... (ұлт кеңесі) де бергенде осы ұстанымды басшылыққа алғаны анық.
Азаматтық тарихымыз үшін аса маңызды Алаш ... ... Алаш ... ... ... ... темірқазығы болды. Зиялылардың Алаш атауын
таңдауы да жайдан-жай емес еді. «Керегеміз – ағаш, ...... ... ... құрылысы, Алаш – идеология. Тоқтам осындай болатын. Алаш – жаңа
түрдегі елдігіміздің, байырғы айбарымыздың рәмізі еді.
Д.Қамзабекұлы
Қазақ
«Қазақ» сөзінің шығуы жөнінде ... ... бар. ... бұл
атауды көбінесе «еркін» сөзімен байланыстырады. «Қазақ» сөзі тарихи
жазбаларда алғаш рет ХІІІ ... ... ... ... ... ... ... ХҮ ғасырға келеді. 1456 жылы Керей хан мен Жәнібек
хан ... Шу ... ... ... ... Қазақ хандығын құрды. Қазақ
халқының хандық жүйеде мемлекет ретінде өмір сүруі ХІХ ғасырдың І ... ... Осы ... бастап тәуелсіздік алған 1991 жылға дейін
Қазақстан Ресей мен ... ... ... болып келді. Қазіргі кезде
қазақ халқы Қазақстан ... 60 ... ... ... ... ... Қытайда, Өзбекстанда, Ресейде үлкен ... ... ... елдерінде де бар.
Қазақстан Республикасы
Қазақстан Республикасы – Евразия деп аталатын құрлықтар кеңістігінің
дәл ортаңғы бөлігінде орналасқан ел. Оның ... ... ... ... ... ... ... деп атайтын Орал өзені – Европа мен ... ... ... Ал ... ... шығысы мен оңтүстігі Азия
құрлығында орналасқан. Қазақстан Республикасының аумағы – 2 ... ... ... ... құ ... ... өзін-өзі жетілдіру арқылы жетеді.
Әбу Наср әл-Фараби
райды. Жерінің аумағы жөнінен ол ... ... ... тұр. Мұндай
жерге Франция сияқты 5 ... ... ... ... 1999 жылғы
ресми санақ бойынша Қазақстанда 15 миллион ... ... ... ... ... бұл цифр ұлғая түсуде. Елімізде халықтың 53,4 пайызын құрайтын
байырғы халық қазақтардан ... ... да ... ... ... ... – 30, ... – 3,7, өзбектер – 2,5 пайызды құрайды.
Сондай – ақ елімізде немістер, ұйғырлар, кәрістер, дұнғандар, ... ... ... өкілдері бар.
Елдің мемлекеттік тілі – қазақ тілі ... ... ... ... 1998 жылы Алматы қаласынан Астана ... Ел ...... Әбішұлы Назарбаев 1999 жылы
бүкілхалықтық сайлау нәтижесінде сайланған Президент.
Қазақстан Республикасында 14 облыс, 159 ... 85 ... 195 ... ... және селолық округтер бар. Еліміздің Еділ өзенінің төменгі ағысынан
Алтай тауына дейінгі ұзындығы 3000 километрдей ... ... ... жазығынан
Іле Алатауына дейінгі аралығы мың жарым километрден астам. Ал Қазақстан
шекарасының ... ... 15 мың ... ... Еліміз батысы мен
солтүстігінде Ресей Федерациясымен, оңтүстігінде Түркіменстан, Өзбекстан
және және ... ... ал ... ... ... ... Азаттық үшін болған екі жарым ... ... ... ... ... ... ... 1991 жылдың 16 желтоқсанында
қол жеткізді. Сондықтан да жыл сайын 16 желтоқсан Қазақстан Республикасының
тәуелсіздік ... ... ... ... өтеді. Қазақстан – Біріккен
Ұлттар ... тең ... ... ... ... алуан түрлі. Оның байтақ жерінде тау
да, төбелер мен жазықтар да бар. ... ... ең биік ...... шыңы ... деңгейінен 6995м жоғары, ал ең төменгі нүктесі – ... ... ... 132 м ... ... ... ... түрлері 6 мыңнан астам. Олар -
Әр халықтың ана тілі – білімнің кілті... Біздің жастарымыз ана тіліне
жетік, ... ... ... ... ... емдік қасиеті барлары, сирек кездесетін түрлері де аз ... ... түрі ... ... ... ... 107 түрі өсіп-өніп
жатса, далалар мен ормандардағы жабайы аңдардың түрі 178-ге ... ... ... ең ... жері 600 м-ге жетеді. Ел аумағының ... бір ... ... алып жатыр.
Қазақстан тілі XV ғасырдағы қазақ хандығы тұсында әбден ... еді. Ол 1989 ... ... ... ... ... ... ие болды. Қазақ тілі осы мемлекеттің түпкілікті тұрғындары
қазақтардан басқа ... ... ... ... ... ... мемлекеттері мен ТМД-ның Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркіменстан
сияқты республикаларында тұратын қазақтардың да ана ... ... тілі ... тілінің қыпшақ тармағына жатады. Бұл тармаққа кіретін тілдер –
қарақалпақ, ноғай, татар, башқұрт, ... ... ... қарашай, балқар,
құмық және т.б. тілдері.
Елбасы Н.Ә. ... ... ... ... сөйлессін»,
«Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде» ... ... ... ... ... тілі ... ... деңгейде көтерілген кейінгі жылдары
бұқара жұртшылық та ана тілі үшін белсенділік ... ... әлі ... ... мәселелер де баршылық. Ең бастысы - өз ұлтымыздың ана
тілінде, ... ... салт - ... деген енжарлығынан әлі арыла
алмай келе жатқандығында. Ал отбасында, ата-ана мен балалардың орыс ... ... ... әдетке айналып кеткен. ... ... орыс ... ... ... көзқарасынан әлі құтыла алмай келе
жатқанымыз жасырын емес. Сонымен бірге ... ... ... ... жоқ ... ... ... үйренуге жалқауланып жүрген шектеулі
жандар өз ... ... да ... Олар бұл ... күн ... ... ... өзі басқа ұлттардың біздің тілімізге ... ... ... ... бұндай кері кеткен көзқарасты,
төзімділікпен өркениетті түрде жеңе білуге тура келеді. Ондаған ... ... ... еніп, дамып кеткен дертті бірнеше жылда емдеп тастау мүмкін
де емес қой. Ауру ... ... ... ... ... ... ескере
отырып, кәсіпқойлық пен төзімділікті ... ... ... ... ана ... ... білуге ұмтылып, үйреніп, ол тілде оқып ... ... ...... ... ... елім бар
Көк айна көлім бар,
Кең жайлау жерім бар.
Еңбегі ... ерім ... ... ... тауым бар.
Еңісті өр еткен,
Жеңісті қауым бар.
Жайдарлы желім бар,
Өрісті белім бар.
Ерлікке баулитын
Егемен елім бар!
Тарих боп ... ... ... еліме,
Еге боп өсемін!
Б.Исаев
Мен неге қазақтықтан сақтанамын
Мен – қазақ, қазақпын деп ... Алаш ... атты ... ... өмірі, өзім қазақ,
Мен неге қазақтықтан сақтанамын?
Алтай, Ертіс, Сырдария, Есіл, Жайық,
Арасан қоныс қылдым ірге жайып.
Елім, жерім ... ерім ... ... ... сақтасақ, ұлтымызды да сонша сақтаған боламыз.
Ғұмар Қараш
Ер ... ен ... лықа ... ... ... ... кеткен,
Бір кезде Еуропаны тітіркенткен.
Кіргені есік, шыққаны тесік болып,
Күнбағыс, Күншығысқа әмірі ... хан ... ... ... ... князь тәжім еткен.
Мен қазақ, қазақпын деп мақтанмын,
Ұранға Алаш деген атты ... ... ... ... Сарыдала туған жерім.
Көк күмбездің астында көк масаты,
Сәулемен алтындаған сары белім.
Кең дала, ... ауа, таза ... ... ... сүйген самал желім.
Кіндік болып малменен жанды өсірген,
Жаз жайлау, күзгі күзек қысқы тебін.
Даламның мен ... бек пен ... үшін ... ... ... ұйқы ... ... бақтырып,
Қалыңсыз қатын құштырып,
Алашты «алаш» қылған сабаздарым.
Біздің заманымыз – өткен заманның баласы, келер заманның атасы!
Ахмет Байтұрсынұлы
«Топтан ... ... бір ... ... ... ... ... ойланып,
Тоғыз төңкерілетін....»
Ел қорғаны ерімнің сүйем бәрін.
Мен – қазақ, қазақпын деп ... Алаш ... атты ... ... ... өзім қазақ,
Мен неге қазақтықтан сақтанамын?
С.Торайғыров
Мен қазақ боп туғаныма мақтанамын
Қарсы тұрып қас жауына қаптаған,
Ешбіріне ар-ожданын сатпаған.
Бағы тайып бодандықтан жүрсе де,
Дархан ... ... ... қазақ боп туғаныма мақтанам.
Бір ғасырда мың жығылып, мың тұрған,
Желтоқсанда қанатынан қырқылған.
Бірақ талмай азаттыққа ұмтылған,
Абай, Мұхтар Қаныштардай ұл туған.
Мен қазақпын деп ... ... ... ... ... ... барыс сынды айбары.
Түрлі-түрлі байлық бар. Солардың таңдауын берсе, мен тіл байлығын
таңдар едім. Өйткені тіл ...... де ... ... ... ... деп ... мақтанам,
Ынтымақты бұзылмаған қаймағы.
М.Жақсылықұлы
Отан
Көп аузынан түспейтін
Отан деген немене?
Оның тұлға түс кейпін,
Достым, білгің келе ме?
Отан – ... ...... ...... астанаң
Отан – аудан ауылың.
Отан – тарих, Отан – тіл,
Жазған елің, ер халқың,
Отан – ... Отан – ... ... ел ... өлкем
Елінде күн нұрын төккен,
Жерінде гүл жұпар сепкен,
Неткен сұлу, неткен көркем
Осы ... ... ... дәнді даласы бар,
Ақ күмістей қаласы бар,
Неткен сұлу, неткен көркем
Осы менің туған өлкем?
Көңіл – терең теңіз, білім – тереңінде ... ... ... біз ... ... атаймыз,
Өйткені оны мекен еткен,
Бабамыз бен атамыз.
Отанды
Жас, кәріміз де,
Туған жер деп сүйеміз.
Өйткені, онда бәріміз де
Туып, өмір ... ... ... ... Отан ... өсірер аялап.
Отан деген – атамекен.
Отан деген туған жер.
Отан – ана,
Отан – үлкен
Қазақстан – ... ... ... демессің сүйем десең,
Табынатын тәңірім, ием де –сен.
Адам болып күн кешу қиын ... ... ... ... менің сүйегім мен қанымдасың,
Жанымдасың, ұятым, арымдасың.
Саған деген махаббат дамылдасын,
Тіл – ... ... мен ... ... Мағауин
Тек сенің топырағыңды жамылғасын.
Өзіңше түсің де ерек, ісің де ерек,
(Сырым бар саған айтар ... ... ... бір тойдыра алмай,
Қорқамын бәрі осының түсім бе деп.
Қазақстан!
Пай, пай, пай!
Ардағым-ай!
Сен менің Шолпанымсың, жанған ұдай,
Өзіңде өмір сүрген қандай бақыт,
Өлмейтін ... ... ... ... ... ... жайнаттың,
Қанша бұлбұл сайраттың.
Қазақстан, ардақтым!
Тұлпарыңның шабысын,
Домбыраңның қағысын.
Күңіренткен тау ішін,
Дарияңның ағысын
«Сүйем!» десем –бәрі шын,
Қазақстан - намысым!
Әрбір тасы – киелім,
Әр уығы – ... бар ... ... қыл.
Қожа Ахмет Иассауи
Ән кернеген жүрегін
Күй кернеген тиегін,
Сары алтыннан сүйегің,
Қазақстан – жыр елім!
Шаңырағым – шырағым,
Топырағың – тұмарым,
Ғаламда жоқ сыңарың,
Ғажайыбым, ... таза ... ...... ... оңыңнан,
Күнің тусын солыңнан.
Жұлдыз жансын жолыңнан,
Басыңа бақ орнасын,
Қыдыр болсын жолдасың,
Құдай сені ... – көз ... – азат ... ... елім,
Қаңқылдаған қаз атынан
Сөз саптаған сүлейім.
– Қанға – қан! – деп,
– Жанға – жан! – ... ... ... ... ... ... тілі – ... қазақта.
Әлихан Бөкейхан
Өтті ғасыр сандаған көп,
Ақ сойылын сүйреткен.
Шыңбысың сен ... ... ... да қан ... ... көнбісім.
Тасыдың да,
Жаусыдың да,
Түпсіз арнаң толсашы,
Дүниенің күнәсінің,
Жуылатын моншасы.
Аялаған азаттығым
Бұл-бұл ұшса басымнан, -
Кімге керек қазақтығым
Мақтан еткен жасымнан?
Төбеңдегі Айды мына
Тұмарыңдай көремін
Қапалы ... ... ... ... ... сездім,
Жүгірдім де жығылдым.
Отан деген назым сөздің
Мәнін сенен ұғындым.
Ең берік Ат, ең биік Ат, ең баянды Ат – ... ... кең ... ... көн ... сүю ... ме ... өтем сонда да!
Ұ.Есдәулетов
Біздің жер
Көлдеріміз – Марқакөл,
Шөлдеріміз – Мырзашөл.
Тауларымыз – Теміртау,
Жолдарымыз – Жібек жол.
Шыңдарымыз – ... сол ... ... ... бұлт ......... Қарасаз,
Ұлыларға баспана.
Атырау, Жайық, Өр Алтай,
Аттарына заты сай,
Ордабасын күзетіп,
Қазығұрттың жатысы-ай.
Жайлауларым – Сұлутөр,
Белестерім – Бақырбел.
Өз тілін сезбеген бала – ана ... ... ... ... ...... біздің өскен жер.
О.Асқар
Ата Заңды ардақта!
Ғұрпымыз бар ел сенген,
Дәстүрлері – ең ізгі.
Әділдікпен өлшенген
Заңымыз бар Негізгі.
Бас иетін бар ... сөзі ... ... ... Заң бұл ... ... қарағым,
Шексіз болсын құрметің.
Туған елдің талабын,
Заңды орындау – міндетің.
Бақытты өмір ... ... ...
Ата Заңның арқасы!
К.Құныпияұлы
Қазақстан жалауы
Аспан түстес көгілдір
Тік бұрышты матаның
Ортасында төгіп нұр,
Күн жаяды шапағын.
Еске белгі-ұрандар
Сары ... ... ... кең, рухы биік ел – қайсар ел. Ондай елді ешкім жеңе
алмайды. Рухы ... ... ... елді жеңу де – жеңіл.
Шерхан Мұртаза
Күн, шұғыла, қыран да
Алтын түспен апталған.
Астында оның қалқыған
Қыран құстың бейнесін
Азат ... ... деп ... ... ... ... ... тік:
Мұратындай атаның
Әсем өрнек ол ұлттық.
Көк байрағы бабаның –
Бүгінгі ұрпақ алауы,
Мияты әке баланың –
Қазақстан Жалауы!
Е. Өтетілеуұлы
Біздің Елтаңба
Алтын қанат көмкерген
Шаңырақ бар, уық бар ... ... сен ... бейне емес, ұғып ал!
Сүйсіндірген өзіңді
Түсіне біл таңбаны:
Аңызда ұшқыр, төзімді
Пырақ – халық арманы.
Көгілдір түс аясы –
Бейбіт дала елесі.
Шаңырақ – жұрт ... – күн ... ана ... ... ... бағаламаса, оны сауатты,
мәдениетті адам деп ... ... ... ... ... ... жұлдызға
Ал «Қазақстан» деген сөз
Таныс барлық ұл-қызға.
Мағыналы, сымбатты
Бар осындай белгіміз –
Маған, саған қымбатты
Елтаңбасы ол – еліміз!
Ошақ ... ... ... өтерсің,
Саспашы тек, мақсатыңа жетерсің.
Өмір – теңіз, желкеніңді көтеріп,
Әлі ертең-ақ өрге ... ... бір ... ... ... сыныққа,
Өзің өскен Ошақ басын ұмытпа!
Жылжи берші, кезең емес жасқанар,
Бөгей алмас білім атты тас қамал.
Отаныңның аяулысы ... ... ... ... жоқ құр қызыққа құнықпа,
Қайткенде де Ошақ басын ұмытпа!
Жолың жарқын, ... сен ... ... ... ұяң ... да ... көрінер,
Оған деген жүрек сыйын тауыспа.
Оған деген көңіліңді суытпа,
Ешқашанда Ошақ басын ұмытпа!
А. Шамкенов
Тегінде адам баласы адам ... ... ... ар, ... ... ... Одан басқа нәрсемен ... ғой ... бәрі де ... палаталы Парламент – Заңорда
Сүріндің бе?
Түрегел,
Әділ заң бар сүйенер!
Заңорданы – жұрт тегі:
«Қос өркешті түйе..» - дер.
Тыным көрмес жазы-қыс,
Іс істемес жаңылыс:
Бір өркеші – ... ... ... – Мәжіліс.
Әділ заңдар – елге нұр,
Шашар,
Бастар төрге бұл.
Әділдіктің – бұл қос ... ... ... ... ТІЛІ, АНАМНЫҢ ТІЛІ
Қазақ тілі
Күш кеміді, айбынды ту құлады,
Кеше батыр – ... ... ... ... ... жаны кісенде,
Қан суынған, жүрек солғын соғады.
Қыран құстың қос қанаты қырқылды,
Күндей күшті күркіреген ел тынды.
Асқар Алтай – алтын ана есте ... ...... ... ... ... ... қайрат, бақ, ардың
Жауыз тағдыр жойды бәрін не бардың...
Алтын күннен бағасыз бір белгі боп,
Нұрлы жұлдыз, бабам ... сен ... ... ... да ұзақ, кен-тілім,
Таза, терең, өткір, күшті, кең тілім.
Тарап ... ... ... ... ... ... сен тілім!
М.Жұмабаев
Үш бақытым
Ең бірінші бақытым – Халқым менің,
Соған берем ойымның алтын кенін.
Ол бар ... мен ... қор ... ... ... ... ... бақытым – Тілім менің,
Тас жүректі тіліммен тілімдедім.
Кей-кейде дүниеден түңілсем де,
Қасиетті ... ... ... ... ... – қазақ тілі
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Бақытым бар үшінші – Отан деген,
Құдай деген кім десе, Отан дер ... ... ... жан ... ба?
Ойланбай-ақ кел-дағы от ал менен.
Түтін түтет,
Өс, өрбі, көгере бер,
Немерелер көбейсін, шөберелер.
Жадыңда ұста,
Жақсылық күтпегейсің!
От емес, оқ сұрасаң менен егер!
Үш бірдей бақытым бар ... ... ... ... ... күн ... ... аспанымнан,
Атырау, Алтай, Арқа, Алатауға!!!
М.Мақатаев
Қазақ тілі
Ғұндарға дағы,
сақтарға дағы,
ақ сүтін берген арман тіл,
атқанда дағы,
шапқанда дағы
қансырап аман қалған тіл.
Жоңғардың сұсы,
шүршіттің мысы
еңсесін баса ... ... ... ... ... ... ... тудай жаралы тілім,
Мейірім, ынсап, ақ пейіл, адал еңбек – осы төртеуі кімнің бойында
болса – сол шын адам ... ... ... ... ... ... түнін,
жусан мен қымыз аңқыдың.
Фарабилер мен Бейбарыстардың
өсиеті де өзіңде,
Махамбет сынды жолбарыстардың
қасиеті бар сөзіңде.
Бабалар өзі байытқан тілім:
«шұбарладың деп сен мені»,
бұйырар ... ... ... ... пендеңді.
Қайғыға қалай бауыр баспайын,
ертерек туып,
кеш қалсам
күлкімді мұңға ... ... еске ... ... – деп ... ... түгі де,
тілімді сонша жамандағанның
шоқ түсер әлі тіліне.
Ұ.Есдәулет
Мен қазақтың тілімін
Мен қазақтың тілімін,
Беретін көп ... ... ... ... ... ... біліп тұрып, бөтенше жақсы сөйлесең, бұл – сүйініш.
Ана тілін ... ... ... ... ... бұл – ... Досмұхамедұлы
Үйретем тіл заңдарын,
Сөзіме құлақ сал бәрің.
Менімен тез іске асар,
Ойға алған ... ана ... ... ... де өз күніңді,
Өз тіліңсіз болсаң да асқан білімді.
Өз халқыңа бола алмайсың азамат,
Білмей тұрып туған ана тіліңді.
Әлде қалай ... ана ... ... ... ма өз ... шеше ... өзге тіл де өгей,
Өз тіліңмен ертерек тап жарасым.
Сенде айып жоқ, тілің де емес кінәлі,
Ешкімнің жоқ болса да оған ... өз ... ... ... ел ... ... қазақы ұлттық түрің бар,
Сенен үлгі алар қызың, ұлың бар.
Перзентісің еркін, азат халықтың,
Тәуелсіз ел, мәртебелі тілің бар.
О.Асқар
Бір досқа
Өзге ... ... боп ... ... ... ... ... өте түсінетін, өте зерек халық
Сайфи Құдаш
Кергенменен құр кеуде,
Өз тіліңді білмейсің.
Төс ... ... ... ... ... ... ... керек білімің?!
Ә. Табылды
Ана тілі дегеніміз – сол тілді жасаған, ... келе ... ... да, бүгінгісін де, болашағын да танытатын, сол ... ... Ана ... тек өгей ... ғана ... өгей
ұлдары ғана аяққа таптайды.
Тілден биік асқар жоқ, тілден асқан байлық жоқ, ... ... ... ... ... САН ... дәстүрлер мен салт-сана рәсімдері
Халық педагогикасында тұрмыстық ереже болып, халықтың санасына ... ... ... тәрбиелік мәні арта бермек. Халықтың
тұрмыстық іс-әрекет дағдысында үлгілі істер, әуелі дағды, ... соң ... ... ... айналып өмір заңдылығы ... Ал, өмір ... бұзу ... мүшесі үшін ... ... деп ... ... ...... халық педагогикасының ұлттық
ұжданы. Егер жеті атасына ... ата ... ... ... ұрпақ
болса, оны « жеті атасын білмеген ... деп ... ... ... ... бала ... ата жолын қусайшы» деп, халық атадан
балаға мұра ... келе ... ... ... келесі ұрпақтың
бойына сіңіріп, ізгілікке тәрбиелейді. « Шыншыл, әділетті, ... ... арғы ата – ... бері ... келе жатқан дәстүріміз»
дейді де, халық сол игі дәстүрді бұзған ұрпаққа айып ... ... тай ... деп ... ... ата салтын бұзбауын талап етеді.
Әулеттік ... ата ... ... ... ... салтқа биіктейді.
Ата дәстүрі бойынша ең әуелі әкені, ... соң ... ... ... ... ... ... өтеу – кейінгі ұрпақтың
міндеті. Ол ұрпақтық борыштар: ананың ақ ... ... ... ... ... одан әрі ол ... ... адамгершілік
қағидаларды қалтқысыз орындау болып табылады. «Бір бала бар ... ... бала бар ... асып ... деп, ... «жасық» туған баланы
тәрбиелеп қатарға қосады., «асып ... ... ... ... оны
уағыздайды.
Ата дәстүрі бойынша әрбір ұрпақ, ең азы ... ... ... ... ... жақсы қасиеттерін, өсиет-өнегелерін өзіне
үлгі-өнеге ... ... ... ... ... ... от ... сөз болып, ата-ана
балаларын ата-ананы, ата-бабаны сыйлауға тәрбиелейді.
Төменде ата дәстүрін ардақтау жөнінде жазылған екі ... ... ... ... ... – халықтық салттың ең бір қалыптасқан заңы. Бала тәрбиеленіп
кісілікке жеткен соң, ол өз ... ... ... ... Егер ер жігіт
намысын қорғай алмаса, ол азаматтық ... ... ... ... өлтіреді,
қоянды қамыс өлтіреді» деген мақал содан қалған. Ер бала әке ... ... де асып ... қатарынан қалмай, алдына қойған мақсаттарын
абыроймен орындауға ... Елін ... ... ету, ата-анасын ардақтау,
өнер үйрену, күш-жігерлі болу, айтқан сөзінде тұру, әділетті болу, біруге
жалынышты кіріптар ... әйел ... ... ... жасық болмау тағы
басқа ізгі қасиеттерді бойына сіңіру – ер-азаматтың намысы, ... ... ... ... ... ... иманды, ілтипатты болу – ер
жігіттің айнымас ары, бұлжытпай орындайтын заңды ... ... ... ... сөз ... ... ... үкімдік заңын пір тұтқан ... ...... ... жаным – арымның садағасы» деп, арына
адал болған.
Қыз ...... ... ... босағаның беріктігі, өмірдің
қызығы. Қазақ халқы «Қыздың жолы - жіңішке» деп, оның абыройын ... ... ... ... ... оның ... ... жоғары бағалауына, іске бейімділігіне,
өнерпаздығына, білімдарлығына ... ... ... ... ... бағалайды. Оның абыройлы болуына көбінесе ана ... деп ... ... ... қыз, өз ... да ... ... деп
тұжырымдайды. Өз намысын қорғаған қыз есер ... ... ... ... ес ... Қыз абыройлы болу үшін оның мінез-құлқы, ибалы, иманды
болуы керек. «Қыз ... ... ... ... ... ... Халық өсіп
келе жатқан қыздың алдына өмірлік міндеттер қойып, оны орындауын қыздың
абыройы деп санаған. ... ... әсем ... ... ... шешені сыйлау,
дөрекі сөйлемеу, қабақ шытпай жүру, үлкеннің алдынан кесіп өтпеу, ұқыпты
болу, өсек айтпау, бала ... ... ұлт ... ... ана
тілін ардақтау, орынсыз сөз таппау, арқан есе білу, қой сауа білу, кілем
тоқи білу, кесте тіге ... тағы ... ... мен ... иман ... ... жанды қыздың бойында болу керек деп есептеген.
Отбасында да, балар бақшасында, мектепте де, көпшілік орындарда да баланы
ел ... қыз ... ... тәрбиелеу баршамыздың міндетіміз.
Бата, тілек – Адам баласына жақсылық ойлау, оған тілек айту қазақ
халқының дінге ... ... ... ... ... ... тілек айту сол тілекке жету «Құдіретке байланысты» деген сеніммен ... да оған діни ... ... болды. Шын мәнінде тілек дегеніміз –
бата, бата дегеніміз – тілек «Үйің құтты болсын», ... оң ... ... ... тұрыңыз» деген тілектер, қысқа баталық өздер. Халық
дәстүрінде батаны жасы үлкен Адам ... ... беру ... Бата, тілек
жастарды бірлікке, әділеттікке, адамгершілікке тәрбиелейді. Бата ризашылық
ниеттің көрінісі ретінде де ... ... ... ... де ... пайдалана білу керек.
Әдеп сақтау (этикалық қалып) – қазақ халқының тарихи ... ... ... ... әлеуметтік тәртіптің, борыш пен
міндеттің заңды айғағы. Халық өмірлік практикада ешбір тиым ... ... ... ... сәйкес әдептілікті, әдеп сақтау
жүйесін ... ... ... ... аңы, ... қарай заңы», «Әр
елдің заңы басқа, иті бар қара қасқа», дегендей әдеп ... ... ... ... де ... Ал ... халқының әдеп сақтау
дәстүрі ешбір тапты, ұлтты нәсілмен, жыныс ... ... ... ... ... ... ... Әдеп сақтаудың
әлеуметтік, қоғамды мәні зор. Әулет, әлеумет қоғам мүшелері қалыптасқан
әдептілікті бұзбауға міндетті. Әдептілікті ... ... ... ... ... ... ... өз пікірін айтуға тыйым салуға ... әдеп ... - ... ... Әдеп сақтаудың экологиялық мәні де
зор. Әдепті адам табиғатты қорғай білуге тиіс. ... ... кір ... ... Суды ... талды кесу, қайнардың
көзін ашпау, жолдағы кедергі атты алып тастамау, құдыққа түкіру, ... ... ... ... ондай әдепсіздікті кешірмейді. Әдеп сақтау
этикет яғни, мінез-құлық пен ... ... ... ережесі.
Ол ереже бұзылса, халықтық дәстүр де ... ... ... ... Әдеп сақтау ұлттық рәсімге, тәртіпке, ережеге амалсыз бағыну емес.
Сол заңдылықтарды құрметтеу, қастерлеу, атап айтқанда адамгершілік борышты
өтеу ... ... ... ... ... ... Әдеп ... әсері де мол болады. Әдептілік, имандылық, кішіпейілділік,
көпшілдік деген сөз. Отбасында әлеуметтік қарым-қатынастың ... ... адам әдеп ... ... қадағалайды. Әдептілік бұзушылыққа жол
бермейді. ... ... ... ... ... заң деп ... ... Талап қою, әдептіліктің орындалуына талап – ету ... ... ... ... ... ... ... сөздер айналасында
әңгіме, ойын ұйымдастырылады, ертеңгілік өткізіледі. Көшеде жүру, көпшілік
ортасында болу, үлкендерге орын беру, кішіге қамқорлық жасау қарт ... ... ... ... ... ... ... (тал егу, гүлді күту, көгалды таптамау т.б.) ... әдеп ... ... ... ... ... ... жүргізеді.
Мектепте әдеп сақтау дәстүрі ... ... ... ... тәрбиелік жұмыстарымен байланыстырылады. Сынып жетекшісі «әдеп
дегенді қалай түсінеміз», «әдептілік деген не?», ... ... ... ... ... сағатын өткізеді. Әдеп сақтау жөнінде ... әсем ... ... бала ... ... ... Әдептілік жөнінде мектепте арнайы апталық ұйымдастырылып, оның соңы
жалпымектептік кешпен ұштастыру қызықты ... Әдеп ... ... ата-
аналар, ұстаздар, өнер адамдары, ақын-жазушылар қатыстырылады. ... ... ... ... жөніндегі әңгімелер мен өлеңдерді
оқып, ол шығармалар туралы пікірлесудің мәні зор.
Әкім Ысқақ
Аманат
Ізгілікті іздеші, ... ... ... ... ... ардақтап, ... ... ... ... Адалдықты сақтағын,
Жаман ... ... ... сатпағын.
Намысыңды бермеші. Осы – ... ... ... ... ... ... ат.
Ұл-қызым, саған айтам .....
Үлкенге сәлем бер, жолын кесіп өтпе.......
Жүріп келе жатқан адам отырған адамға, атты адам ... аз адам ... ... ... мен ... адамдар алдында көп сөйлемеуге тырыс. Мешітке, үйге
«ассалаумағаләйкум» деп кіру керек, кешке «кеш жарық» деп кіру ... ... ... ... ... қолтықтап демеп мінгізу, не
түсіру керек. Әйел алдында әдепті бол, сыпайы сөйле.
Үлкен кісі келсе жайдары қарсы ал, киімін іл, төрге ... ... ... ... темір болса алып таста.
Үлкендерден бұрын тамаққа қолыңды салма. Адамға күш қолданба.
Сәбилерге ... ... ... қорқытпа. Оларды жаман әдетке үйретпе.
Тамақ жеп отырып сөйлеме.
Тамақты өз алдыңнан же, кісі алдындағыға қол ... ... ... отырма.
Сұйық тамақты сораптамай іш.
Дастархан үстінде әдемі отыр, әдепті сөйле.
Дініңе сеніммен, құрметпен қара.
Халқыңның ... ... ... ... ... тоқы және оны
кейінгілерге үйрет.
Қанша ұлы адам болсаң да халық алдында кіші, әдепті бол.
Біліміңді көпке, пайдалы жерге жұмса.
Жаман дағдыдан аулақ ... ... ... ... жылы ... ... адал бол.
Біреуді жамандама, өзіңді жамандаған адаммен дауласпа, жауласпа.
Қуанышта, қиындықта, қайғыда, ашуда ұстамды бол.
Шаруашылықтың басы-қасында жүген адамдарға жолыққанда: бақташыға
«бағар көбейсін», мал ... бара ... ... көбейсін», егіншіге
«бір дәнің мың дән болсын», түрлі жұмыс үстіндегілерге «іске сәт», жаңа
қоныстанушыларға «қоныс құтты болсын» деу керек.
Жолаушыларға, жүргіншіге, сапарға ... ... ... ... ... ... ... деуге болмайды).
Үй сыртында тұрып немесе теріс қарап тұрып сөйлеуге болмайды. ... ... ... ... ... кию ... ... орындықта аяғын айқастырып отыруға болмайды.
Алыс сапарға, игілікті іске, емделуге аттанар алдында ... ... ... ... ... оң аяқпен кіру керек.
Кемтар адам алдында дене кемістігі туралы әңгімелеме.
Моншада да ұятыңды жаба біл.
Пейіліңді кеңге сал.
Кешірімді, мейірімді, ... ... ... қаш, өзің де ... ... мақтану ақылдының ісі емес.
Өтірік, өсек айтпа және оны айтушыларды тыңдама.
Кемтарларға, жетімге қамқорлық жаса, жәрдем бер, садақа ... ... ... ... ... ... айтуды ұмытпа.
Танитын адамдарға қуанышына ортақтасуды немесе қайғысына көңіл айтуды
ұмытпа.
Тәңірге, әруаққа, ... тіл ... ... ... ... ... айтқанын сөзсіз орында және
оларды әулие тұт.
Біреудің киімін (жақсы болса да) киюге әуестенбе.
Өнердің қай түрі болса да үйренуден жалықпа.
Туыс-туғандарыңды, нағашы-жиендеріңді тағы ... ... ... жиі ... араласып-құраласып жүр. Оларды өзіңе жақын тұт.
Туған жеріңді ұмытпа. Ол жерге жиі барып тұр. Бір уыс топрағын үйіңде
қастерлеп сақта.
Ата-баба қорымдарына соғып ... дұға ... ... ... жолдағы қорымдарға дұға оқып, бет сипауды есіңнен шығара
көрме.
Көп адам жиналған жерге сәлемдеспей өтпе.
Ауру адамның ... ... ... ... ... ... ... сұрауға
болмайды. Ауру адамға қайғылы хабарды айтпа.
Лауазымы үлкенге ... ... ... ... істе де адал бол. Әділ болсаң әлді боласың.
Абай өлеңдерін жатта. Абай ...... ... үлгі, өнеге, тәлім,
тәрбие, адалдық кілті.
Өзіңді кім сыйласа, оны сен де ... ... ...... мен ... сүйенішің, тірегің – ақылың болсын.
Ерлі-зайыптылар бір-біріне жала жабуға және өте ауыр сөз ... ... ... өзін ... ... ... тиіс.
Ұрлық, күш жұмсау, біреудің мүлкін, үйін өртеу, зорлық өте ауыр ... мен кінә ... ... пен ... ... ... мен қызғану бірдей емес.
Сыйластық пен сыбайластық бірдей емес.
Оқу мен тоқу бірдей емес.
Атақты адам болғың ... ... ... ... оқы да ... адам болғың келсе – көптің сөзін сөйле, халық жағында бол.
Бақытты болғың келсе ізгі ... ... ... ... әдеттен қаш.
Әр құралды өз орнына пайдаланатын бол. Мысалы күрекпен шеге қақпайды.
Пайдакүнемдік, ... ... ... ... азығы – арақ. Одан өзің де, өзгені де сақтандыр.
Өнер адамдарын үлгі ... ... ... ажырайып қарама, қатты сөйлеме.
Жұрт алдында әдепсіз сөз сөйлеме, ерсі қимыл ... ... ... ... ... ... ... біреудің келіншегіне көп қарама.
Қыздар-ау, көп сықылықтамаңдар.
Жұрт жұмылып жатқан істен шет қалма.
Көмек сұрағандарға, апатқа ұшырағандарға қол ... ... ... ... ... бас тартушы болма.
Өзіңе өзің сын көзіңмен қарап жүр.
Құран, ... ... ... ... ... ... кетпе.
Жаназа оқылып жатқан жерден айналып кетпе. Адамды жерлеуге бара
жатқандардан озба, жолын кеспе.
Көп алдында ұятқа қалмауды, ағайынға жеккөрінішті болмауды әрқашан
ойлап жүр.
Көпке ... ... ... ... жол ... ... бірге адас»
деген мақал бар.
Төсеккөрпенің тұйығын ірге жаққа қаратып төсейді.
Жас адам көлікке, атқа ең ... ... ... дастарханда адамдар жасына қарай үлкендер төрде, жастар ... ... ... ... ... үлкендер жастар алдында өздерін әдепті
ұстағандары жөн.
Біреудің байлығына, дүние-мүлкіне, ақшасына сұқтанба.
Бойыңды да, ойыңды да, арыңды да таза ... ... ... ... мінезің жақсы болсын.
Көп ішінде жаныңдағы адаммен сыбырласып (құпия) сөйлеспе.
Сын сағатта әлсіздік, ... ... ... ... жек ... ... батыр болмасаң да батыл бол.
Халқым барда қарным ашады деп қамықпа.
«Миым ашиды» дегеннен гөрі «жаным ашиды» ... ... және ... ... айтуды әдеттен.
Халықтың «ақыл-жастан, асыл-тастан» деген керемет сөзіне ой жіберіп
қарашы.
Ақ шашты атаны, ақ жаулықты ананы көрсең –ізет көрсет.
Жаман адамға да ... ... ... ... да, тоқ ... да ... ... аруаққа шет болма.
Біреудің намысына тимей сөйле.
Біреудің кемшілігі мен істегі мінін көп ... ... ... да ... болма.
Ер адамға әйел киімі жараспайтыны сияқты әйелдер мен қыздарға ер киімі
де ... әрі ... ... да жоқ ... ... ... ... жеңесің.
Жазықсыз жәндікті өлтірме, малға зәбір көрсетпе.
Тәрбиеліден – тәлім, ғалымнан – ғибрат, өнерліден – өнеге ал.
Көңіл-күй лебіздері
Алғыс, ризалық сөздері
Алла разы ... ... ... ... ... алды бол!
Айналайын! ... ... ... бердім! ... ... бол, ... ... ... жансын! ... ... ... бол! ... көгерсін!
Жұлдызың жансын! Көп ... ... ... Нұр ... ... ... ... жет!
Екі дүниенің қызығын көр ... ... ... ... жақсылығы, мейірімділігі, игі, ізгі қызметі
үшін айтылады. Ол көбіне ақ ... ... ... ер ... ... ... таңдану сөздері
Айт де!(палуанға) Ой, ... ... Ой, ... ... ... май! Әп, ... ... ... ... ... ... ... ... ... деп ... ... уай ... (ақынға) Уай, ... ... ... Уа, ... солай десейші! ... ... ту! Соқ! Соқ! ... ... Паһ, ... өссін! ... ... ... ... сарбаз! ... ... ... қана емес, жігер, күш-қайрат беретін сөздер болғандықтан,
көтеріңкі дауыспен, лепірген сезіммен айтылады. Мұны айтушылар ... ... ... ... ... отырады.
Сағыныш, айналу-толғану сөздері
Айым! Көз ... Көз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... сүйіспеншіліктің, туыстықтың, мейірімділіктің куәсі
ретінде айтылатын ... ... ... ... ... ... көзіне
жас алып, толқу үстінде айтады. «Қуанған мен қорыққан бірдей» деген сөз
осындайдан шыққан болуы ... ... ... жар ... ... айналайын!
Аруақ! Аруақ! ... ... бол, ... ием! ... ... ием, жар бол! Өзің ... ... гөр, әулием! ... ... ... Тіл, ... ... ... қолда! ... бер, ... ... ата, ... ... сыйыну, әулие – әмбиеге табыну – ежелгі әдет. Бұл сөздерді қол
жайып, дастарқан үстінде, ... ... ... ... тағы ... ... үстінде айтады.
Тәубешілік сөздері
Аллаға шүкір! ... ... ... ... ... Не ... ... ... ... ... О, ... ... ... ... ... шошынғанда қазақтар жағасын ұстап
тұрып айтады. «Жағасын ұстады» деген ... ... ... әдет.
Өтініш, жалыну-жалбарыну сөздері
Айтқаныңды орындайын... ... ... ... ... болайын...
Айтқаныңды екі етпейін... ... ... ... ... кетейін...
Бір ашуыңды берші... ... ... ... ... ... ... ... болайын..., т.б.
Біреуге ісі, күні түскенде жалынышты адамдар амалының жоқтығынан осыны
айтады. Бұл, негізінен, адамның ... ... ... ... ... ... ... Бірақ әлі де қолданыста ... ... ... ... ... ... ... әрі...
Бетің құрсын (әйел) ... не ... ... ... сөздерді, көбінесе, әйелдер ерсі сөз, іс-әрекет кезінде бетін
сызып айтады. Ұялу - әдептіліктің бір белгісі.
Аяу, ... ... ... ... Соры ... Соры ... ... ... тап ... таяқ жеген, жәбірленген адамдарды аяу,
мүсіркеу сөздері осындай.
Кешірім сөздері
Болары болды... ... ... ... Өтті ... ... ... ... ... ... ... ... кешірушінің аузынан шығады. Жай, баяу
айтылады, қатты сөз де, күлкі де болмайды.
Өкіну, жабығу, қамығу ... ... ... ... Қапы ... қайтейін! Қате ... ... ... ... Не ... ... т.б.
Өмірде қателік, өкініш болмай тұрмайды. Мұның да өзіндік ... жайы бар. Бұл ... ... ... сан соғып қалып, иығын
көтеріп, ернін тістеп айтатын әдеттері бар.
Халық ішінде ... ... ... ... ... өш ... өз дұшпандары бақытсыздыққа ұшырағанда әдет бойынша айызы қанып
табалайды. ... ... ... төмендегідей:
Сауап болыпты! Мың ... бір ... де сол ... ... келіпті...
Дөң, айбат, жеку, тыйым сөздері
Аузыңа ие бол! ... ... бақ! ... ... ... ... қайтып ал! ... ... ... ... да біле ... ... Ағайын жұрт. 2. Нағашы жұрт. 3. Қайын жұрт.
Үш байлық
Бірінші байлық – денсаулық.
Екінші байлық – ақжаулық.
Үшінші байлық – ... бес ... ... ... Төле би. 2. ... ... ... би. 3. Алшын Әйтеке би.
Үш дана
1. Абай. 2. Шоқан. 3. Ыбырай.
Үш арыс
1. Сәкен. ... 3. ... ... Жоғары қат (аспан)
2. Орта қат (жер үсті)
3. Төменгі қат (жер асты).
Үш қуат
1. Ақыл қуат. 2. Жүрек ... 3. Тіл ... ... ... 2.Қонақ ғажап. 3. Несібе ғажап.
Үш арсыз
1.Ұйқы арсыз. 2.Тамақ арсыз. 3. ... ... ... ... 2. ... 3. ... ... Ырыс. 2. Бақ. 3. Дәулет (Жиренше шешен)
Үш қадірсіз
1. ... шақ. 2. ... 3. ... жар ... ... ... қан ... 2. Кісі малын нақақ алу. 3. Ата-бабадан қалған ескі
жұртты бұзу.
Үш тәтті
1. Жан тәтті. 2. Мал ... 3. Жар ... ... ...... 2. ... – өтірік. 3. Дауасыз – кәрілік (Жанқұтты
шешен).
Үш қуаныш
1. Алғыс алу. 2. ... ... ... 3. ... ... ... Билік. 2. Дәулет. 3. Даналық.
Үш асыл
1. Көз. 2. Тіл. 3. Көңіл.
Үш артық
1. Адалдық. 2. Еңбексүйгіштік. 3. Өнерпаздық.
Үш ынтық
1. ... ... 2. ... бөлену. 3. Пайдалы еңбек ету.
Үш тұл
1. Қайратсыз ашу тұл.
2. Тұрлаусыз ғашық тұл.
3. ... ... тұл ... ... ... мен ... ... 2. Өкіметті сыйламау. 3. Асты ысырап
ету.
Үш кедейлік
1. Кежірлік. 2. Еріншектік. 3. Ұйқы (Төле би).
Үш ... ... 2. ... 3. Зұлымдық (Абай).
Үш бақытсыздық
1. Жаман ат. 2. Жаман қатын. 3. Жаман көрші.
Үш көз
1. Су анасы – ... 2. Жол ...... 3. Сөз ...... ...... ой – өріс, адам – қазық.
Үш қасиет
1. Өліде – аруақ. 2. Малда – кие. 3. Аста – кепиет.
Үш тағылым
1.Мейірімнен – ... ...... ...... ... От. 2. Су. 3. Жел. 4. ... құбыла
1. Шығыс. 2. Оңтүстік. 3. Батыс. 4. Солтүстік.
Төрт маусым
1. ... 2. Жаз. 3. Күз. 4. ... ... Қыс ... 2. Жаз тоқсан. 3. Шілде тоқсан. 4. Күз тоқсан.
Төрт бұрыш
Шығыс елі дүниенің төрт ... деп Шын – ... ... ... ... елдерін айтқан.
Төрт түлік
1. Түйе пірі – Ойсыл қара.
2. Жылқы пірі – Қамбар ата.
3. Сиыр пірі – Зеңгі баба.
4. Қой, ешкі пірі – ... ата, ... ... ... Дау мұраты – біту.
2. Саудагер мұраты – ұту.
3. Қыз мұраты – ... Жол ...... (Сырым батыр).
Төрт мүлік
1. Бас – сандық. 2. Тіл – кілт. 3. Қол – ... 4. Аяқ – ... ... ... ... бару. 2. Бейбастық сөйлеу. 3. Дұшпаннан жәрдем күту.
4. Сараңнан қажет сұрау.
Төрт халифа
1. Әбубәкір. 2. ... 3. ... 4. ... ... ... төрт періште бар. Олар: Жебірейіл, Әзірейіл, Мекайіл,Исрафил.
Төрт қылыш
1. Хәмхам. 2. Сәмсам. 3. ... 4. ... ... ...... кітабы.
2. Зәбүр – Дәуіттің кітабы.
3. Інжіл – Исаның кітабы.
4. Құран – Мұхамбеттің кітабы.
Төрт пір
1. Жарлының пірі – қалтаң ... ... пірі – ... ... ... пірі – тепшем ата.
4. Кәрінің пірі – кекшіл ата (Досбол шешен).
Төрт күнә
1. Аллаға күмән келтіру.
2. Нақақтан қан төгу.
3. Ата – ... тіл ... ... куә ... (Мұхамбет пайғамбар).
Бес парыз
1. Құдайдың бірлігі мен Мұхамбеттің пайғамбарлық қасиетін мойындау. 2.
Намаз оқу. 3. Ораза тұту. 4. ... ... 5. ... ... ... Таң ... 2. ... намазы. 3. Екінді намазы. 4. Ақшам намазы.
5. Жашиық ... ... ... пайғамбарға байланысты борыш.
2. Адамның өзіне байланысты борыш.
3. Мемлекет пен халыққа борыш.
4. Үй-іші, жақындарға ... ... ... ... ... ... ... 2. Мылтық. 3. Найза. 4. Қылыш. 5. Айбалта.
Бес асыл, бес ... ... ... ... ... асық ... ... десеңіз...
Өсек, өтірік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ –
Бес дұшпаның білсеңіз.
Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, рахым ойлап қой –
Бес асыл іс көнсеңіз. ... ... Күн. 2. Ай. 3. ... 4. ... 5. ... өсиет
1. Топасқа сенбе. 2. Жауға иілме. 3. Әрқашан сақ жүр. 4. Аш үйге ... ... сый ... қатер
1.От. 2. Жау. 3. Борыш. 4. Ауру. 5. Сөз.
Алты ... ... 2. ... 3. ... 4. ... 5. Қырғыз.
6. Жайылған. ... ... ... 2. Қазына. 3. Дос. 4. Әйел (жар). 5. Білім. 6. Бала (ұрпақ)
Алты парыз
Адамдардың бір-біріне деген алты парызы бар. ... ... ... беру ... ... ...... Кеңес сұраса – ақыл қосу.
4. Сұрағына – ... ... ... ...... сұрау.
6. Қайтыс болса – жерлеуге қатысу. (Мұхамбет пайғамбар)
Алты асқар
1. Ақыл. 2. Білім. 3. ... 4. ... 5. ... 6. Кең ... Жарғы
(Әз Тәукенің заңдары)
1-жарғы. Көтеріліс жасап, бүлік шығарған кісілерге өлім жазасы бұйырылсын.
(Бұл жарғы мемлекеттің бүтіндігі талабынан туды).
2-жарғы. ... ... ... ... елге ... ... ... бұйырылсын. (Бұл жарғы халықтың орта мүддесі – елдің бүтіндігін
қорғаған біртұтас қоғамдық сананың жемісі).
3-жарғы. ... ... ... кісі ... өлім ... (Бұл ... да жабайылықтың төменгі сатысына тән кісі
өлтірушілікке тыйым салған және мәдениеттіліктің ... ... ... өте елеулі жаңалық).
4-жарғы. Өзге біреудің әйелімен зинақорлық жасап, ақ некені ... ... ... (Бұл ... да ... ... ... еткен,
неке парызына адалдықты талап еткен маңызы зор жаңалық).
5-жарғы. Өреде тұрған, тұсаулы жүрген ... атты ... ... ... бұйырылсын. (Ол кезде «ер қанаты ат» елдің, мемлекеттің соғыс ... ... ... ... түріне қарай төмендегіше мүліктей ... ... ... ... кісі ... қызын береді, ал қызы жоқ
болса, қыздың қалыңдығын береді.
b) Төрт ... ... ... кісі ... ат ... ... ... өзге де құнды мүлік үшін он есе ... ... ... ... басшысы – ақыл.
2. Жетекшісі – талап.
3. Жолаушысы – ... ...... ... – сабыр.
6. Қорғаушысы – мінез.
7. Сынаушысы – халық. (Саққұлақ би)
Жеті ... ...... 2. ...... 3. ... – Зуһра. 4. Арзу – Қамбар.
5. Уәлик – Ғарра. 6. Уәки – Күлшаһ. 7. Жүсіп – ... ... ... ... Мекке шәріп. 2. Мәдина шәріп. 3. Бұхар ... 4. Шам ... 5. ... 6. ... (Мысыр) шәріп. 7. Кәләм шәріп (Құран).
Жеті қазына
1. Ержігіт. 2. Сұлу әйел. 3. Ақыл, білім. 4. Жүйрік ат. 5. ... ... ... ... 7. ... тазы (ит).
Жеті ғалам
1. Шығыс. 2. Батыс. 3. Оңтүстік. 4. Солтүстік. 5. ... ... ... Жер ... ... 7. Жер асты ... ғалам).
Жеті күн
1. Бүгін. 2. Ертең. 3. Бүрсігүні. 4. Арғы күн. 5. Ауыр күн 6. ... ... ... ... Құрғақшылық. 2. Жұт (мал қырылу). 3. Өрт. 4. Оба (ауру). 5. Соғыс.
6. Топан су. 7. ... (жер ... ... ... ... жоқ. 2. ... ... жоқ. 3. Таста тамыр жоқ. 4.
Тасбақада талақ жоқ. 5. ... ... жоқ. 6. ... сүт жоқ. ... өт ... ... Бала. 2. Әке. 3. Ата. 4. Арғы ата. 5. Баба. 6. Түп ата. 7. Тек ... қат ... Ай. 2. Күн. 3. ... 4. ... (Меркурий). 5. Қызылжұлдыз
(Марс). 6. Сатурн. 7. ... ... қат ... ... 2. Жылан. 3. Су. 4. Қос балық. 5. Қара тас. 6. Көкөгіз. 7.
Жер.
Жеті амал
1. Күннің тоқырауы. 2. Қарашаның қайтуы. 3. ... ... 4. ... 5. Киіктің матауы. 6. Қыс тоқсан. 7. Ай тоғамы.
Шешендік сөздер
Ата тұрып ұл сөйлесе ер жеткені болар
Сырым жиырма алты жасында бір ... ... ... ... ... Қараман тана Малайсарымен сөйлесіп отыр екен.
– Балалар, аман ба? – депті де, елемей ... ... ... ... ... Жүр, ... ... бізді адам деп отырған жоқ қой! – дейді.
Малайсары жалт қарап:
– Ата тұрып ұл ... ... ... қыз ... ... ... мына бала кім еді? – ... Ата тұрып ұл сөйлесе, ер жеткені болар,
Ана тұрып қыз сөйлесе, бойжеткені болар, – дейді Сырым.
Сен толған екенсің, мен ... ... – деп ... ... ... ... екен.
Сөз анасы не?
Сырым Үргеніштің ханына барып жүз көріс қылған. Хан Сырымның атағына
сырттай қанық: «Қазақтың өзі шешен, өзі ... ... - деп ... ... ... ... мен ... айтыстырыпты:
Үргеніш шешені:
– Сөз анасы не?
Су анасы не?
Жол анасы не? – деп ... ... Сөз ...... ... – бұлақ,
Жол анасы – тұяқ! – деп жауап береді.
Үргеніш ... Дау ... ... ... ... мұраты не?
Жол мұраты не? – дейді.
Сырым батыр:
– Дау мұраты – біту,
Сауда мұраты – ... ...... ... жету – дейді.
Үргеніш шешені:
– Намазда жан-жағыңызға қарай береді екенсіз, оныңыз не? - ... ... сіз ... ... ... ... көрдіңіз? –
дейді.
Үргеніш шешені:
– Сізді екі аяқты, бір адам баласы жеңді ме? – дейді.
Сырым батыр.
... ... ... өз ... соға ... адам ... ... дейді.
Қазыбек пен Бұхар
Бұхар жыраудың өте қартайған кезінде көңілін сұрамақ болып Қаздауысты
Қазыбек би келеді.
Төсекте жатқан Бұхар жырау:
– Бірден онға ... ... ... ... ... ... бере алмады,
Қазыбек, сен айтып берші, – деген екен.
Сонда Қазыбектің ... ... ...... ... ел ... ... – егесіп өткен ер жаман.
Үш дегеніңіз – үш бұтақты шідерден шошыған ат жаман.
Төрт ...... шыға ... ... ... дегеніңіз – білікті адамнан белгілі бала тумаған жаман.
Алты дегеніңіз – аймағын ... ... адам ... ... – жетем деген мақсатына жете алмаған адам жаман.
Сегіз дегеніңіз – ... ... қой ... дегеніңіз – толғанғаныңыз.
Он дегеніңіз – өткеніңіз, о дүниеге жеткеніңіз.
Үш арсыз, үш ғайып, үш ... ханы ... ... ... Үш ... үш ғайып, үш жетім болады, соны кім табады? – депті.
Жиналған халық көп дағдарып:
– Үш ... ұйқы ... ... ... ... ... ... қонақ ғайып, несібе ғайып, ажал ғайып, – деп шешіпті.
Бірақ үш жетімді ешкім таба алмапты. ... ... ... Елде ... кім қалды? – деп ... ... ... ... – депті халық. Жәнібек Қарабасты шақыртып алып әлгі сөздің ... ... ...... үшеу емес, бесеу еді ғой! – депті де:
Оты жоқ жер ... жоқ ел ... ... ер ... сөз жетім,
Жоқтаусыз қыз жетім, -
дейді.
Ақтайлақ пен Қанай шешен
Ақтайлақ ... ... ... Ер ... бақыт нешеу?
Кемдік нешеу?
Құлазу нешеу? – деп сұрайды.
Сонда Қарауыл Қанай шешен былай деп жауап береді:
– Ер басында бақыт – бесеу, кемдік – ... ...... атың ... ... пырағы,
Алғаның жақсы болса,
Үй мен қонақтың тұрағы,
Әкең – асқар тау,
Шешең – ... ... ... болса
Екі көздің шам-шырағы,
Міне – бес бақыт осы.
– Атың шабан болса,
Жалғанның азабы;
Алғаның жаман ... ... ... ... ... – үш кемдік осы.
– Қалың ел көшсе,
Көл құлазиды,
Қаптаған мал кетсе,
Бел ... ... ... ... ... - төрт ... ... үшін отқа түс – күймейсің,
Арың үшін
алыссаң – өлмейсің.
Отанын сатқан оңбас.
Алтын ұяң – Отан қымбат,
Құт-берекең –
атаң қымбат,
Аймалайтын – анаң ... ... – әкең ... ... ... ... елің ... жатар
жерің болсын.
Ел боламын десең – бесігіңді түзе.
Іргесі берік елді жау алмас,
Дауысы бірге
елді дау ... елде ... ... ... ... ... ер бақытты,
Өзін-өзі
билеген ел бақытты.
Туған жердің қадірін шетте жүрсең білерсің.
Туған үйдің түтіні жылы,
Туған ананың
күтімі жылы.
Үйдің жылы-суығын қыс түскенде білерсің,
Ағайынның алыс-жақынын іс ... суын ... ... ... ... ... – бұлақ,
Сөз
анасы – құлақ.
Су ішкен құдығыңа түкірме.
Білекті бірді жығар,
Білімді
мыңды жығар.
Кісінің кісілігі киімінде емес білімінде.
Кітап алтын сандық: іші ... ... ... оқы да ... ... ... жалалы болғанда білерсің,
Ата-ананың қадірін
балалы болғанда білерсің.
Адамға ақыл көптік қылмайды,
Азаматқа өнер ... ... ат ... ... ... қылығымен сүйкімді,
Ұл
әдебімен сүйкімді.
Ұлға отыз үйден тыю,
Қызға қырық
үйден тыю.
Байлықтың атасы – еңбек, анасы – жер.
Еңбек пен оқу – аға мен ... ... ... ... ... ... ... өтірік айтпа сенімің кетер,
Дұшпаныңа сырыңды айтпа түбіңе
жетер
(Төле би).
Денің сау болса «жарлымын» деме,
Жолдасың көп болса «жалғызбын»
деме.
Арақ намыс пен арыңды құртар,
үйіңдегі малыңды ... ... ... ... ... ... ... аралар талар.
Алашаларды
Таба алса, алар.
Үміт түбіт түтті,
Түбітті түтіп бітті.
Қыста құлағым ісіп кетті,
Үсіп, ісіп кетті.
Талғат, балға тап,
Он шақты ... ... сақ ... ... топ ... жүр ... бала топ ... жүр допты ала.
Киген тоны –
Онды тон,
Өнді тон.
Асан бақша жақтан
Ақ сабақ асқабақ әкелді,
Басқа жақтан
Басқарақ асқабақ әкелді.
Ала-ала алашалар,
Тамаша олар,
Оған кім ... ... ... орамалмен сүртінді,
Көлбай көлдей орамалмен өткізді бір түнді.
Таудан түсіп келеді тау ұлдары,
Тау ұлдары сүйеді қауымдарын.
Тау ... ... ... жүреді тауын, бағын.
"Жер асты үңгірлері..."
Деп досым міңгірледі,
Ол міңгірлегенде
Үңгірлер де күңгірледі.
Әмір мен Әділдің әбігеріндей
Әркімнің әбігерлігі ... - өнер ... етіп ... Кім ... Біз ... Сызғышсыздарға
Сызғышсыз сызғыз.
Баланың жаман баға алмағаны,
Мұғалім ағаның жаман бағаламағаны.
Шахматшы болсаң келе ғой,
Шоқанды қане, жеңе ғой.
Әпендіше Әкімнің,
Әкелді де әлгінде.
Әпкесінің әтірін
Әлек шашып әркімге.
Қоғабай ... ... ... ... ... ағай.
Ғажап бояу жағады,
Ғали сурет салады.
Гауһар жеңін түрінді,
Газға балық қуырды.
Гүлзарға су себелеп,
Газетке де үңілді.
Гүлжамила – бақташы,
Гүлге толы бақшасы.
Далада Дана да ... ... сана да ... ... ... ... ән салды,
Дән риза болып көп,
Дуылдады, тамсанды.
– Жұмаш
Көзіңді жұм, аш ... ... те, ... ... сөздерді ескермес пе?
Есім есі кетіп есінеп отыр екен.
Ол ... ... ... отыр ... ... көк ... ... дөп көйлек.
Елеусіздің елеуіші елегіш емес,
Елеместің елеуіші елегіш.
Қырық құлып,
Қырық құрық.
Құлып та қырық,
Құрық та ... - ... ... ... ... қырсықты
Қырсық құр қырсықты.
Жомартта бар әліппе,
Жомарт жетік әріпке.
Өкшелеп қуып,
Көшкен ауылды.
Өкпем өшіп,
Өкшем ауырды.
Жамал Жаңылды,
Жалындырмақшы болды,
Жаңыл Жамалды,
Жаңылдырмақшы болды.
Жаңылдырғаны дұрыс па?
Жаңылдырмағаны дұрыс па?
Өнері оның ... - ... ... ... ... көкбеттенбегенің жөн.
Иса шиша жуса,
Мұса - шиша жуса.
Өңеші кем емес,
Өңеші кең өңеш.
Өмеште өңеш кең.
Жұмбақтар
Екі ағайынды,
Екеуі де бір үйде,
Бірін-бірі ... ... қара ... ... жарадың.
(Құлақ)
Ти, ти десем тимейді,
Тиме десем тиеді.
(Ерін)
Тақырда тайдың ізі.
(Кіндік)
Сәуле астында жүз ине.
(Кірпік)
Алам аяқ, алам аяқ,
Жүгірсем жеткізбейді жалаң аяқ.
(Көлеңке)
Қара сиырым қарап тұр,
Қызыл ... ... ... ... ... ... ... жүгіре-жүгіре буаз болды.
(Ұршық)
Тиіп кетсе жылаған,
Даусы көпке ұнаған.
(Домбыра)
Келеді үлкен алып аузын ашып,
Жүреді он екі аяқ қадам ... ... ... ... ... адам мұнан қашып.
(Бір жыл)
Біреудің бір ұлы бар және қызы,
Біледі ол ... ... ... ұлы ... қызы ... ... басқан ізі.
(Күн мен ай)
Әй, керемет бір ит бар,
Үй бағады үрмейді,
Аяғы жоқ жүрмейді,
Ұлықсатсыз ол иттен
Адам үйге кірмейді.
(Құлып)
Тақиям ... ... ... дым да ... тас, асты ... ... ас.
(Таба нан)
Судан алады,
Суға салса өледі.
(Тұз)
Ақ отаудың есігі де жоқ,
Тесігі де жоқ.
(Жұмыртқа)
Ерте тұрдым,
Алып ұрдым.
(Етік)
Ерте тұрдым,
Екі айыр жолға түстім.
(Шалбар)
Төрт ... ... аузы ... ... ... түксіз кілем.
(Аспан, Жер)
Үй үстінде ұсақ тас.
(Жұлдыз)
Бір халық аспанда ұшқан, аяғы жоқ,
Ұстаған қолдарында таяғы жоқ.
Күніне талай жерге ... ... бұл ... ... ... ... өткен.
(Су)
Апан-апан,
Ескі шапан.
Иір қобыз,
Жарық жұлдыз.
(Түйе)
Кішкентай ғана бойы бар,
Айналдырып киген тоны бар.
(Қой)
Асты тас,
Үсті тас,
Ортасында жанды бас.
(Тасбақа)
Айдалада ақ отау,
Аузы, мұрны жоқ отау.
(Жұмыртқа)
Жағалай-жағалай тас ... атты бос ... пен ... ... ... ... ... Орда
Қазақ хандығының негізін қалаған Ақ Орда моңғол шапқыншылығынан кейін
ХІІІ ғасырда пайда болып, ХҮІ ғасырдың 20-жылдарына дейін өмір ... Орда ... ... ... – Жошы ... үлкен ұлы Орда-Ежен.
Оның ұрпақтары мемлекет күйрегенге дейін билік жүргізген. Ақ ... ... ... ... ... ... ... кірген. ХІІІ
ғасырда оның орталығы Шығыс Қазақстанның Ертіс өзені маңында болса, кейін
ол оңтүстікке, ... ... ... ... Сығанақ қаласына
көшірілді. ХІҮ ғасырдың басында Ерзен хан Сығанақ және Сырдария маңындағы
басқа да қалалардың жағдайын ... ... Ақ Орда ... ... бір ... боп ... ... өте
Орда-Еженнің кейбір ұрпақтары өз бетінше өмір сүру үшін ... ... ... ... үшін ... Алтын Орда күйреп әлсірейді. Бұл ... ... ... ... Ақ Орда ... қол жеткізеді. Бірақ
осыған дейін де Ақ Орда ... ... ... ... ... ... соға бастаған. Мемлекеттің ең қуатты билеушісі әмір Темірмен көп
соғысқан Орыс хан ... – ХҮ ... Ақ ... ... ... негізін қалаған түркі
және түркі тілдес моңғол ... ... ... ... ... және т.б.) ... хандығының негізін салушылардың бірі – Моғолстан мемлекеті. ... ... ... ... ... кезінде пайда болды.
Моғолстан мемлекетінің құрамына Жетісу аймағы, Қырғызстан және Шығыс
Түркістан ... Бұл ... ... ... үйсін, қаңлы, және басқа
түркі тілдес тайпалар мекендеген. Моғолстан тұрғындары негізінен көшпелі
және ... ... өмір ... мал шаруашылығымен айналысқан. Мемлекет
Орта Азияның ұлттық және мәдени өмірінде маңызды рөл атқарды.
Моғолстанның күйреуіне әсер ... ... ... оқиға – ХҮ ғасырдың
ортасында оның батыс ... ... ... - ... тайпалар тобының
қоныс аударуы. Оған Орыс ханның шөберелері Керей мен Жәнібек басшылық етіп,
шамамен 1465-1466 ... ... ... ... еді.
Әбілхайыр хандығы
Ақ Орда құлдырағаннан кейін оның ... ... ... ... хан – ... ұрпағы, Жошының немересі. Ол хан тағына 1428
жылы келіп, 40 жылдай билік жүргізген. ... ... ... ... ... ... көліне, оңтүстігінде Сырдария сағалары мен Арал
теңізіне, солтүстігінде Тобыл мен Ертіске дейінгі ұлан-ғайыр аймақты ... Бұл ... ... ... ... ... ... басқа түркі тілдес тайпалар өмір сүрген.
Мемлекеттің орталығы Батыс Сібірдегі Шымға Тура қаласы болған. Кейін
ХҮ ғасырдың 40-жылдары Әбілхайыр хан ... ... ... басып
алып, астанасын Сығанаққа көшірді. Хандық құрамына Сығанақтан басқа Ясы,
Отырар, Өзгент қалалары кірді. Бұл ... ... ... және ... дамыды. Қалалық тұрғындар көшпелі халықты азық-түлікпен, ... ... және ... да керекті заттармен ... ... хан ... ұрпақтары және шет ел басқыншыларына қарсы жиі-жиі
аяусыз күрес жүргізіп отырған. ... ... ... ... ... Орыс ... ... Керей мен Жәнібек өз жерлерін
тастап, Моғолстанға қоныс аударды. Сол жерде олар жаңа ...... ... қалады.
Ноғай Ордасы
Қазақ хандығының негізін салушы мемлекеттердің бірі Ноғай Ордасы
болды. ... ... ... өз ... ... ... ... бірігудің ұйтқысы болған маңғыт ... ... ... деп ... ... кейін маңғыт тайпасынан шыққан
алтынордалық билеуші Ноғайдың ( ХІІІ ғ.) ... ... ... ... ... ... де маңғыт тайпасынан шыққан әйгілі Едіге әмір
басқарған.
Едіге ұрпақтарының шыңғыстықтарға тиісті хан ... ... ... олар ... «бек» деген лауазыммен жүргізген.
Ноғай Ордасының жер көлемі өте үлкен еді. Мемлекет ... Еділ ... ... ... орын тепкен. Басты қағанат Жайық өзенінің оң
жағалауындағы Сарайшық қаласында орналасқан. Халқы Дешті-Қыпшақты ежелден
мекендеген маңғыт, ... ... ... ... ... ... ... үйсіндерден құралған. Кейіннен олардың көпшілігі қазақ ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы жағдайларға байланысты
Ноғай Ордасы жекелеген иеліктерге бөлініп, ыдырап кетеді. Аумақтың ... ... кіші жүз ... ... ... ... ХҮ ғасырдың аяғында Алтын Орда күйрегеннен кейін
құрылды. Хандық құрамына ... ... және ... ... ... кірген. Ол жерлерде түркі тілдес керей, арғын, қыпшақ, ... ... ... ... Халықтың басым бөлігі ислам дінін ... ... ... Батыс Қытай және Ресеймен (көбінесе аң терісімен)
сауда-саттық жүргізген.
Сібір ... ... ... ... ... мен керейлік
Тайбұғы руы таласты.
ХҮ ғасырдың ... ... ... ханы ... ... мен ... арасындағы байланысты қалыптастырған шибандық Ибақ ханды тақтан
құлатып, билікті өз қолына алды.
ХҮІ ... ... ... ... хандығына қазақтар, өзбектер,
және ноғайлар көшіп келе бастайды. Хандықтың жағдайы қиындай түседі. Сібір
ханы ... орыс ... ... ... Алайда 1563 жылы
билік басына келген шибандық Көшім хан оларға бағынбай, Ермак ... ... ... 1582 жылы ... хандықтың астанасын басып алады.
Сібір хандығы өмір сүруін тоқтатады. ХҮІІ ғасырдың соңында бұл ... ... ... ... ... орыс қамалдарының іргесі қаланады. Бұл
Ресейдің бүкіл Сібір жерін жаулай бастауы еді.
Түркістан
Түркістан – қазақ ... ең көне ... ... Оның ... ... 2000 жыл, ... одан да бұрын пайда болған. Себебі қала өте ... ... ... ... ... ... мен өзендер, жері құнарлы.
Сонымен қатар Түркістан -төрт жолдың торабы, ол Батыс пен ... ... ... келген керуен жолдарының түйісетін жері.
Ең бастысы, Түркістан - түркі халықтарының саяси және рухани орталығы.
Бұл жерді түрік ... ... ... ... ... ... ... сопылықты таратқан Қожа Ахмет Йасауидің әдемі күмбезі бар. Ол жерге
қазақтар ертеде өзінің ұлы адамдарын жерлеген ... ... ... ... ... ... үш ... билеушісі ретінде ақ киізге көтеріп хан
сайлаған. Қазір Түркістан – Қазақстанның гүлденген, тарихи ескерткіштері
көп, саудасы ... ... ...... ... Ол ІХ – ХІІ ... көне түрік қағанаттары
заманында сауда-саттығы, өнеркәсібі өркендеген қала болған. Оның ... аты – ... ... 1854 жылы Ресей әскери бекінісі ... ... 1921 ... ... ... деп ... ... 1921-1993 жылдары
орысша Алма-Ата деп аталып келді. 1993 жыл өз тарихи атауы Алматы атына ие
болды.
Ақмешіт
Ақмешіт – Сырдария ... ... ... облыс орталығы. Ол 1853
жылға дейін Ақмешіт, ал ... ... ... ... ... ... Ақмешіт деп аталған. 1925 жылы ... ... ...... ... әлеміне танымал болған қала. Кейбір деректер
бойынша, оның ... ... екі ... мың жыл ... ... ... VI-VIII ... Отырар Сырдария өзенінің орта ағысындағы саяси
орталық болды. Кейін IX-XII ... сол ... ... қалаларының
біріне айналады. Отырар Қазақ хандығы заманында мәдениеті мен экономикасы
жақсы ... ... бірі ... ... ... орта ... ірі қала ... оның орналасқан орны үлкен әсер етті. Бұл ... тез ... ... ... Ұлы ... жолы болды. Ү-ХҮ ғасырларда Отырар қаласы
Арал бойындағы көшпелі тайпалармен сауда жасайтын орталыққа айналды. Иран
мен Орта ... ... ... және Қытайға қатынайтын ... ... қала ... Отырарға жан-жақтан көпестер келіп-кетіп
жатты. ... ... ... ... тіпті қонақүйлер мен
мешіттер, монша, сауда дүкендері жұмыс істеген. Мықты дуалмен ... ... бес ... ... Қала ... байлар, ірі саудагерлер
қаланың орталық бөлігінде тұрды. Ал сыртында қарапайым халық қоныстанды.
Қала екі ... ... ... ... қаланың бүкіл аумағын қоршай
салынды. Екінші дуал ... ... ... тұратын орталық бөлігін
басқалардан бөліп ... ... ... өз заманында небір қырғын шайқасты
басынан кешірген.
Қозыбасы
Қазақ мемлекеті құрылған аумақ. Мұхаммед ... ... ... кітабында Қазақ хандығының құрылған жері – Шу бойы мен Қозыбасы деп
айтылады. Қозыбасы ХІV-ХV ... өмір ... ... ... бөлігіндегі өңір.
Ордабасы
Ордабасы – Ордабасы құрылтайы 1726 жылы қазақтың үш жүз өкілдерінің
Ордабасы тауындағы тарихи бас ... Онда ... ... қарсы
бүкілхалықтық тойтарыс беруді ұйымдастыру және қазақ жасағының ... ... ... ... ... ... ... хан бас қолбасшы
болып тағайындалды. Осы жолғы қазақтың үш жүзінің бас ... ... ... ... 1727 жылы ... болған Бұланты-Білеуті
шайқасы мен 1729-1730 жылдардағы ... ... ... ... ... осы ... ... белгісі ретінде Ордабасы төбесіне қазақ
халқының тәуелсіздігі мен бостандығы үшін көп еңбек сіңірген атақты үш биге
ескерткіш ... 1735 жылы ... ... ... ... аты Ор ... атына
байланысты қойылған. Бұл жерде ірі ... ... ... ... ... Сауда алаңының Орынборға және қазақ даласына қараған екі үлкен
қақпасы болды. Орынбор 1868 ... ... ... және Орта ... ірі ... орталығы болды. 1920 жылы 4 қазанда Орынборда Қазақ АКСР-
і құрылды. ... ... ... Қазақ АКСР-інің астанасы болды.
Сарайшық
Сарайшық – ХІІІ ғасырдың басында Жайық өзенінің жағалауында негізі
қаланған, ... ірі ... ... және сауда орталығы. Ол Шығыс пен
Батысты байланыстыратын сауда жолының бойында ... ХІV ... Ақ Орда ... ... ... ... ... орталығы болған.
ХV ғасырдан бастап, ол қазақ ... ... ... бірі ретінде
саналған. Сондай-ақ қала Алтын Орда хандары ... ... ... Қала ... алғашқы дерек Х ғасырдағы парсы шығармасы ... ... ...... жер, ... ... ... аталып келген. Әйгілі
Тәуке ханды үш жүз өкілдері Ұлытауда хан ... ... ... ... болған. Әбілқайыр, Төле, Қазыбек, Әйтеке билер, Бөгенбай, Қабанбай
т.б. тарихи тұлғалардың ... ... ... ... тарихи даму барысында бірнеше қала астана ... ... ... ... Орынбор қаласы, 1924-1928 жылдары
Қызылорда (Ақмешіт), 1928 жылдан Ақмола астана болғанша Алматы осы міндетті
атқарды. Ақмола ... ... ... ... ... ... тың және ... жерлерді игеру кезінде дами бастаған солтүстік
облыс орталықтарының бірі ... Бұл қала ... жол ... ... ... әрі ... өміріндегі маңызын
ескере отырып, 1996 жылы 6 шілдеде астананы Алматыдан Ақмолаға ... ... 1997 жылы 10 ... ... Ақмола Қазақстанның
астанасы болып ресми түрде ... Ал 1998 жылы 6 ... ... ... ... ... Астана деп атауға жарлық шығарды. 1998 жылы ... ... ... жаңа астананың тұсаукесер тойы болып өтті.
Астана қаласын ... ... ... арнайы «Жаңа астана»
қоры құрылды. Мұнда құрылыс ... ... ... ... ... ... әкімшілік орталықтары, мемлекеттік әкімшілік
қызметкерлеріне арналған баспаналар, ... т.б. ... ... ... Астана өзінің сұлулығы әрі көріктілігімен еліміздің мақтанышына
айналды.
ҚАДІРЛІСІ ЕЛІМНІҢ
Әбу Наср әл-Фараби
Қыпшақ даласынан шыққан ұлы ... ... ... ... ... ... ... музыка теоретигі. ... 870 жылы ... Арыс ... ... ... ... Фараб
қаласында дүниеге келген. Әбу Наср әл-Фараби – түркі ойшылдарының ... ең ... ... ... ... ... ... Өздігінен көп
оқып, көп ізденген ойшыл филоофия, ... ... ... тіл ... ... ... музыка салаларынан 164 трактат жазып
қалдырған.
Қожа Ахмет Иассауи
Ақын, ойшыл, ұстаз, бүкіл түркі жұртына ... ... ... ... ... жаңа ... ағымның ғұламасы, пірі. Иассауи шамамен
1093 жылы (кейбір деректерде 1103, 1041) Оңтүстік ... ... ... Иасы ... ... ... ... Иассауи деген атпен
танымал. Қожа Ахмет атамыз ғылым мен ... өте ... ... өте ... ... Көптеген шәкірттер тәрбиелеген. Иассауи танымал еңбегі «Диуани
хикмет» кітабында ұрпақты адамгершілік-имандылыққа, жан ... бір ... ғана ... ... ... түркі тілінде жазып,
сол арқылы ұлтымызға ұйытқы болған.
Керей хан
Қазақ ... ... ... ұлы екі ... ... бірі, алғашқы
қазақ ханы. 1457 жылдың күзінде Әбілхайыр хан ... ... ... ... ... мен ... сұлтандар қол астындағы ру-тайпалармен
Шу өңіріне келіп қоныстанған. 1458 жылдың көктемінде Керейді ақ киізге
көтеріп хан ... ... ... ... ... ... ру-тайпа
басылары Керей хан мен Жәнібекке келіп қосылады. Аз уақыттың ... ... ... саны 200 ... асып түседі. Аңыз бойынша Керей хан
Қазақ хандығын 10 жылдай ... және Хан тауы ... ... ... ... негізін қалаған хандардың бірі, Орыс ханның ұрпағы,
Барақ ханның кіші ұлы. ... ... соң 1465/66 ... 1470 ... ... ... ... екінші ханы болды. Осы кезден бастап Қазақ
хандығының билігі Жәнібек ханның ұрпақтарына толық көшеді.
Мұхаммед Хайдар Дулати
Белгілі ... ... ... ... ... ... 1499 жылы Ташкент қаласында туған. Мұхаммед Хайдар
Дулати жан-жақты білімді адам ... Ол сол ... ... ... ... ... Қазақстан мен Орта Азия, Моғолстанның өткен
тарихын, әсіресе ... ... ... ... ... «Тарих-и Рашиди»
еңбегінде орта ғасырлардағы Қазақстан жайлы құнды деректер бар. Бұл ... ... ... арқау болған.
Қадырғали Жалайыри
Қазақ елінен шыққан ғұлама тарихшы, мемлекет қайраткері, ғалым,
белгілі би. Жалайыр тайпасынан ... ... ... ... ... ... ... болған. Қадырғали Жалайыри араб, парсы тілдерін,
Шығыстың классикалық әдебиеті мен мәдениетін терең меңгерген. Жалайыридың
ғұламалығы мен ... ... ... 1602 жылы ... ... атты ... кітабын аяқтады. Бұл кітабын орыс ... ... ... Жалайыридың даналығын жоғары бағалаған
Көшім хан оны өзінің ақылгөй ... ... ... ... Сейтектің де
кеңесші биі болған.
Райымбек батыр
Жоңғар басқыншыларына қарсы күресте ерлік көрсеткен атақты ... Ол 1705 жылы ... ... облысында туған. Райымбек 17 жасында
жоңғарлармен болған ... ... ... Қалмақтың Бадам, Қорын, Ағанас,
Секер т.б. хан, ноян, ... ... ... ... өңірі мен
Жетісуды жаудан азат етуге басшылық ... ... Көзі ... ... ... ... ... Райымбек есімімен аталатын
жер-су аттары көп кездеседі.
Құрманғазы Сағырбайұлы
Қазақтың ұлы күйші-композиторы, дүлдүл домбырашы. Ол 1823 жылы ... ... Орал ... ... ... қарасты Жиделі деген
мекенінде дүниеге келген. Құрманғазы мұрасының қазақ музыкасында ... ... Оның ... ... ... күй ... жаңа деңгейде
дамып, шыңдала түсті. Оны «Күй атасы» деп атайды. Өз күйлерінде Құрманғазы
сол замандағы халықтың ... асыл ... ... ... «Сарыарқа», «Адай», «Серпер», «Кішкентай» т.с.с. атақты күйлері
ұлттық рухани құндылықтар ... ... ... шоқтығы биік әйгілі жырауларының бірі. 1693 жылы бұрынғы
Баянауыл, Далба тауы ... ... ... ... ... ... биі,
абыз. Жұрт оны «Көмекей әулие» деп атаған. Сөйлегенде ... қара ... ... бүлкілдеп, түйдек-түйдек жырмен сөйлейтін ... ... ... халқының жоңғар шапқыншылығы тұсында, елдің болашағы қыл
үстінде тұрған ... өмір ... сол ... ... мәселелерге өз
жырларымен жауап бере білді. Осындай ауыр сәттерде Абылай ханға дұрыс кеңес
беріп, ел-жұртты басқыншы жауға қарсы күресте ... бір ... ... күш ... Өзінің саяси-әлеуметтік жыр ... ... ... ... ... хан
Әбілмәнсүр – ұлы мемлекет қайраткері, қолбасшы және ... ... ұлы ... 1711 ... деректерінде 1713) туған. Жастайынан жетім
қалған Абылай Төле бидің тәрбиесінде болған. Оның ... ... ен ... өскен қазақ халқын аман сақтап қалуға жұмсалды. Абылай хан жиырма
жасында қан майданда ... ... ... ... аралығында
болған бір ұрыста Әбілмәнсүр ... ... ... бас ... ... ... жақын туысы Шарышты өлтіреді. Үлкен әкесінің
аруағын шақырып, жауға Абылайлап ат қайған Әбілмәнсүр жеңісті ... ... ... ... деп ... қазақ даласындағы ең беделді әміршілердің
біріне айналады. 1771-1781 жылдары Қазақ ордасында ... ... ...... ... мен ... ғасыры.
Төле би
Қазақ халқының бірлігін нығайтуға зор үлес қосқан атақты үш бидің
бірі, ... ... ... Көш ... ... сөз ... ... жылы қазіргі Жамбыл облысы, Шу ауданының Жайсаң жайлауында дүниеге
келген. Он бес ... ел ... ... ... ... ... өнерімен көзге түседі. Тәуке хан Төле биді ұлы жүздің бас
биі еткен. Абылай ханды азамат қатарына қосуда Төле ... ... ... пен мемлекет тұтастығын, тәуелсіздігін сақтауға үлкен үлес қосты.
Дұшпан қолында қалған қалалар мен жерлерді ... күш ... Төле ... кейінгі ұрпаққа көптеген өсиет, шешен, асыл сөздер, ... ... ... ... ... би
Қазақ халқының XVII-XVIII ғасырлардағы үш ұлы биінің бірі, көрнекті
қоғам және мемлекет қайраткері. Қазақ ... ... ... әсер ... ірі ... ... Ол өз заманында білімді де жетелі,
халықтың ауыз әдебиеті мен салт-дәстүр, рәсімдерін, ата жолы ... мол ... озық ... әділ де ... ... да ... адам
болған. Әділдігі мен алғырлығы үшін Тәуке хан ... Орта ... Бас ... Би ... тұсында хан кеңесінің белді мүшелерінің бірі ... ... ... ... ел ... ... де мемлекет басқару
ісіне жиі араласып, хандарға ақыл-кеңестер беріп отырған. Қазыбек би ... ... ... ... арасында мол сақталған.
Әйтеке би
Қазақ халқының бірлігін нығайтуға үлкен үлес қосқан атақты үш ... ... ... 1644 жылы ... ... ... келген.
Әйтеке жиырма бес жасында Төртқара еліне би болады. Ал отыз ... ... ... ... Кіші ... Төбе биі болып сайланады. Елдің басын
біріктіруге, жұртымыздың ... ... ... ... ... ... ... зор болды. Әйтеке би шешендігімен
«қара қылды қақ жарған» әділдігімен бірге жоңғарлармен болған ұрыстарда қол
бастаған батыр болған. Ол ... ... ... ақыл-ойының
биіктігімен қалған мемлекеттік қайраткер.
Қанжығалы Бөгембай
Қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресі тарихында
ерекше рөл атқарған ... ... 1680 жылы ... ... ... ... дүниеге келген. ХVIII ғасырдағы қазақ батырларының жасы үлкен
ақсақалы, сондықтан оны халық аңыздарында ... ... ... деп атап ... 1710 жылы Қарақұмда өткен үш жүз қазақтарының
құрылтайында Бөгембай үш ... бас ... ... ... 1726 ... ... қазақ қолы Бұланты өзенінің ... ... ... соққы берді.1727 жылы көктемде Аюлы тауларының ... ... ... ... ... ... елінің тұтастығын сақтап
қалуда Бөгембай батырдың ерлігі ерекше.
Қаракерей Қабанбай
Атақты батыр. Азан шақырып қойылған есімі – ... 1692 жылы ... ... ... ... ауданы Барлық тауында дүниеге келген. Қазақ
халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресін ұйымдастырушылардың ... ... ... ... ... талантты қолбасшы ретінде аты шыққан.
1717 жылы ... ... ... ... ... Қабанбай батыр атанады. 1723
жылы Түркістан қорғанысына, 1726 жылы Бұланты шайқасына, 1730 жылы ... ... ... ... Ертіс бойындағы шайқастарға қатысып,
Абылай ханның бас ... ... ... ... ... ... ... жөнінде аңыз-әңгімелер, жыр-дастандар көп сақталған.
Махамбет Өтемісұлы
Қазақтың бостандығы үшін қолына қылышын алып, жалынды жырымен халқын
бастап, ақ патшаға қарсы ... ... ... Ол 1803 жылы Ішкі ... ... құмында туған. Махамбет өзі өмір сүрген уақыттың шын
жүйрігі еді. Ол білімді, көзі ашық, көкірегі ояу адам ... ... ... ... ... ... ... Махамбет шығармаларында ұлт-азаттық
идеяларын көтерді, елдікті сақтап қалуға шақырды. Ақын алдағы күндеріне
үмітпен, зор ... ... ... ... басты қаһарманы – Исатай
батыр. Махамбет қазақтың қолына қару ... ... үшін ... ... ... ... ... отаршылдық саясатына қарсы ұлт-азаттық қозғалыстың
басшысы, батыр. 1807 жылы Жем ... ... ... ... ... Есет ... Арал ... батыс жағалауын, Үлкен және Кіші Борсық
құмдары мен Мұғалжар тауларын, Жем, ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың Ресей империясының отаршылдық
саясатына қарсы көтерілісіне басшылық жасады.
Кенесары Қасымұлы
Қазақ халқының 1837-1847 ... ... ... ... ... ... әскери қолбасшы, Қазақ хандығының соңғы ханы.
Кенесары Абылай хан тұсындағы ... ... ... ... ... ... ... құтқарып, басын біріктіру, азаттық пен
бостандыққа қол ... ... ел ету, ... ... ... тәуелсіздігін сақтауды көздеді. Әскери қимылдар 1838 жылы
Ақмола, Ақтау қамалдарына шабуыл жасаудан ... 1841 жылы ... үш ... ... ... ... ... халқының ханы болып
сайланды. Осы жылы Кенесары қолы Қоқан ... ... ... ... ... ... 1843 жлы Ресей үкіметі Кенесарыға
қарсы кең ... ... ... ... Өз жақтастары ішіндегі
опасыздық салдарынан Кенесары қолға түсіп, айуандықпен өлтіріледі.
Шоқан Уәлиханов
Қазақ ... ХІХ ... ... ұлы ... ... суретші, жиһанкез, еуропаша терең тәрбие-білім алған
дүниежүзіне мәлім зерттеуші. 1835 жылы ... ... ... дүниеге
келген. Ол география, этнография, тарих, ... ... ... т.б. ... ... ... қалдырған ғұлама ғалым.
Ыбырай Алтынсарин
Қазақтың көрнекті ағартушы ғалымы, педагогы, ақыны, ... ... ... 1841 жылы ... Қостанай облысы Қостанай
ауданында туған. ХІХ ғасырда Қазақ тілінде ... ... ... ... ... қалыптастырды. Ырғызда қазақ қыздары ... ... бар ... ... Ол ... жастарын, ең алдымен, оқу,
өнер-білім, техниканы игеруге шақырды. Оқымаған ... ... ... ... ... қалаушылардың бірі. Тұңғыш ... ... ... ... ... ... ... қоғам қайраткері, сазгер.
Қазақ халқының жазба ... ... ... Ол 1845 жылы ... ... ... Абай ... Қасқабұлақ жайлауында дүниеге келген. Абай –
қазақ әдебиеті тарихында тұңғыш суреткер ақын. Абай адам өмірін ... ... ... сүйеніп өмір сүруді, ... ... ... ... ... етті. Ол халықты қараңғылықтан
жарыққа сүйреді, оқу-өнер жолына ұмтылуға шақырды.
Әлихан Бөкейхан
Көрнекті қоғам және ... ... ... және ... жетекшісі, Алашорда автономиялы үкіметінің ... ... ... Ол 1866 жылы ... ... ... Қарқаралы
уезі Тоқырауын болысының 7-ауылында туған. Бөкейханов ... ... ... мәдениетін, шаруашылығын, төрт түлік малын, жер-суын, қысқасы
әлеуметтік-экономикалық жағдайын жан-жақты ... ... ... ... ескі ... биліктің орнына келген Уақытша үкімет
жағдайында облыс ... ... ... қазақ болатын. Ұлттық
мемлекет құру оның түпкі ... ... Оның ... 1917 ... ... сиезі өткізілді, сондай-ақ «Алаш» партиясы құрылды.
Ахмет Байтұрсынұлы
Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің
бірі, мемлекет қайраткері, ... ... ... тіл ... ... ... ... салушы ғалым, ұлттық жазудың реформаторы,
көрнекті ағартушы. 1873 жылы ... ... ... ... ... ауылында туған. Тұтас буынның ... ... ... кітабы – «Қырық мысал» 1909 жылы ... ... ... ... ... күншілдік, аңқаулық, залымдық т.б. теріс
қылықтарды әшкереледі. ... ... ... ... ... «Маса» деген атпен жеке кітап болып жарық ... ... ... «Қазақ» газетінің Қазақ елінің азаттық
қозғалысы тарихында алатын орны ... ... ... аудармашы,
ғалым-тілші, әдебиеттанушы ретіндегі ұлан-ғайыр еңбегі өз дәуірінде зор
бағаға ие ... ... және ... ... көптеген халықаралық чемпионаттардың
бірнеше дүркін жеңімпазы; әлемдік спорт аренасына шығып, ... ... ... ... ... 1883 жылы ... ... ауылында туған. Оның палуандық жолы 1901 жылы басталады. 1908
жылы Германияның Кельн қаласында өткен ... ... ... немістің
атақты палуаны Генрих Веберді жеңіп, бірінші рет әлем чемпионы ... ... Рига ... ... ... ... ... қатысқан үлкен жарыста
бас бәйгені жеңіп алды. 1911 жылы Стамбулда түріктің атақты палуаны ... үшін ... ... ... ... атанды.
Мұхтар Әуезов
Қазақ әдебиетінің классигі, ұлы жазушы, көрнекті ... ... ... ... ... академигі, филология ғылымдарының докторы,
профессор, Қазақстанның ... ... ... ... 1897 жылы ... ... ... болысының №8 ауылына қарасты Аяққараған деген жерде,
орта дәулетті отбасында дүниеге ... Ол ... ... ... көркем аударма және ғылыми зерттеулерімен қазақ әдебиетінің
дамуына өзіндік үлкен үлес қосты. Ұлы жазушының қаламынан туған шығармалары
ондаған әлем ... ... ... ... негізін қалады. Әйгілі
«Абай жолы» роман-эпопеясының авторы.
Қаныш ... ... ... мақтанышына айналған аса көрнекті ғалым,
жеріміздің қазына байлығын көптеп ... ел ... ... ... ұлы геолог-барлаушы, геология-минеорология ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушы және оның
тұңғыш президенті. Ол Павлодар облысында дүниеге келген. Қаныш жастайынан
тілге шешен, қазақтың ескі тарихын, ... ... ... ... өнегесін алып өскен.
Әбілхан Қастеев
Кескіндемеші-график, қазақ бейнелеу өнерінің негізін салушы. 1904 жылы
қазіргі Алматы облысы Жаркент ауданы Шеткін ауылында ... ... ... ... ... ... аса дарынды суретші.
Суретші халқымыздың тұрмыс-тіршілігін дәл бейнелей білді. «Биік таудағы мұз
айдыны», «Гүл ашқан ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленген.
Бауыржан Момышұлы
Екінші дүниежүзілік соғыстың даңқты жауынгері, ержүрек қолбасшы,
әскери қайраткер, ... ... ... ... ... ... Халық қаһарманы. 1910 жылы Жамбыл облысы ... ... ... дүниеге келген. Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... дивизиясы
құрамында майданға аттанып, батальон, полк ... ... ... дивизияны басқарды. Мәскеу түбіндегі шайқаста көрсеткен ... ... 1941 жылы 27 рет ... ... ... 5 рет ... аман-есен дивизиясына қосылды. 9 рет асқан ерлік үлгісін көрсетті.
Дінмұхамед Қонаев
Қазақстанды ширек ғасыр бойы ... ... ... ... ... ... ... ғалым. 1912 жылы Алматы қаласында туған.
Қазақстан ҒА-ның академигі, ... ... ... үш ... Еңбек Ері. Қонаев өмірінің 45 жылға жуығын ел басқару ісіне
арнады, ширек ғасырға жуық Қазақстанның ... ... ... ... ... тұтастығын сақтап қалуда үлкен табандылық көрсеткен.
Д.А. Қонаев – ірі ұйымдастырушы және мемлекет ... ... ... оның ... ... сақталып қалған белгілі тұлға.
Күләш Байсейітова
Қазақ халқының әйгілі ... ... ... ... ... ... қоғам қайраткері. Ол 1912 жылы Қарағанды облысының ... ... ... М.Әуезовтің» Еңлік – Кебегіндегі» – Еңліктің,
«Айман – Шолпанда» – Айман, «Қыз Жібек» ... ... ... Күләш Байсейітова концерттік әнші ретінде де дүние ... ... ... иесі ... КСРО ... ... КСРО ... лауреаты.
Бигелдинов Талғат
Әскери ұшқыш, авиация генерал-майоры, екі мәрте Кеңес Одағының Батыры.
1922 жылы Ақмола облысы Ақкөл ... ... ... ... 1943 жылдың
ақпанынан майданға ... сол ... ... ... шабуылшы ұшағымен жаудың «Мессер-шмитт–109» жойғыш ұшағын
атып түсірді. Бұл ... ... ... оқиға ретінде әлемдік
авиация тарихына ... ... ... ол 305 рет ... ... шығып, жаудың жүздеген танктерін, зеңбіректері мен солдаттарын ... ... ... 7 ... атып ... Ұлы Отан соғысын барлаушы ... ... ... ... ... ... ... қыздарының бірі, Кеңес Одағының Батыры 1925 жылы
қазіргі Ақтөбе ... ... ... ... ... ... айырылған ол ағасының ... ... ... ... ... келеді (ағасы офицер болған). Кейіннен ... ... ... ... жылы өз ... ... ... 1944 жылы Ленинград маңындағы
елді мекенді азат етуге қатысады. Алдыңғы шепте ... ... ... ... - деп, барлық жауынгерлерді соңынан ертіп, жауға қарсы ұмтылады.
Жаудың бораған оғына қарамастан ... ... ... ... ... ... жояды.
Әлия соғыс жылдары ірі-ірі шайқастарға қатысып, мергендігімен аты
шықты. Ер жүрек мерген қыз 20-ға да ... ... ... жау оғынан көз
жұмды.
Мәншүк Мәметова
Қазақтың қаһарман қызы, Кеңес Одағының Батыры. 1922 жылы ... Орда ... ... келген. Алматы қаласындағы №28 мектепте
оқыған. Мәншүк Ұлы Отан соғысы басталғанда, 1942 жылы ... ... ... оқып ... еді. Ол өз ... сұранып қазақ ұлттық
100-бригадасы құрамында майданға аттанады.
Мәншүк Мәметова – Невель ... ... ... ақырғы оғы қалғанша
жауды қырып, ерлікпен қаза тапты.
Қасындағы ... ... ... үш ... ... ... 3 сағат бойы жалғыз бөгеп тұрған.
Невель қаласын корғаудағы ерлігін мәңгі есте ... үшін ... ... ... ... ... аталады. Қаһарман қызға Кеңес
Одағының Батыры атағы берілді.
Мұқағали ... ... ... ... ... өкілі. М. Мақатаев өзінің
өлеңдері мен поэмалары ... ... ... ... ... ... шығармалары оқырманға ерекше әсер етіп, адамның ішкі жан-дүниесінің
сыры мен шындығы ... ... 1931 жылы ... облысы Райымбек ауданы
Қарасаз ауылында туған. 650-ден ... ... ... адам ... ... пен ... тазалық, ерлік, елдік, туған жер турасында терең
толғаған. Мұқағали лирикасы қазақ әдебиетіне қомақты мұра боп ... ... ... ғана ... проза, драма, сын саласында да ... ... ... ... ... Мұқағали «Ғасыр ақыны»
атанды.
Нұрсұлтан Назарбаев
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті, ... ... ... 6 ... ... ... ... ауданының Шамалған ауылында
дүниеге келген. Нұрсұлтан Әбішұлының мамандығы – ... ... ... мен ... ... ... ... өткізген. Жастайынан
қызметтерге де ерте араласты. Қырық төрт жасында Үкімет төрағасы ... жылы 1 ... ... Республикасының Президенті болып
сайланды. Еліміздің Ата заңы мен мемлекеттік рәміздері қабылданды. ... ... ... мүше ... Осының барлығы президенттің атымен
тығыз байланысты. Елбасымыздың аты қазір әлемге әйгілі.
Тоқтар Әубәкіров
Қазақтың тұңғыш ғарышкері, техника ғылымдарының ... ... ... ... ... ... ... Республикасының
Халық Қаһарманы, Қазақстан Республикасының ұшқыш-ғарышкері. 1946 жылы
Қарағанды облысы ... ... 1-Май ... ... 1988 жылы ... ... ... рет әуеде қонбай ұшаққа 2 рет
жанармай ... ... ... полюске ұшу сапарын ерлікпен ... жылы 2 ... ... ... ТМ-13» кемесімен ғарышқа ұшты. Онда
ол өзге ғарышкерлермен бірге биотехнология, металлургия, медицина ... Арал ... ... ... ... жұмыстарын жүргізді.
МАҚТАНЫШЫМ – АСТАНАМ
Астана – аспан әлемі, темірқазық – «Бәйтерек»...
Тамсандырған бар елді,
Астана –
Аспан әлемі:
Темірқазық – «Бәйтерек»,
Ең ... ең ... ... қарама,
Зәулім үй...
Көр, арала.
Осы маңда – Мұрағат,
Ұлттық кітапхана да.
Жасай қалса қолқабыс,
Басар сәтте оңға іс:
Министрлік тұр, әне –
Сыртқы істер мен ... ... ... ... қадалып:
Қонақ үй – Хан-сарайдай,
Тұрғын үй – зор, ғажайып!
Нұр – шуақтай арайлы,
Тамсандырған талайды:
Бейне жұлдыз ... ... ... ... ... Есілге:
Бой көтеріп Астана,
Ілесті өмір көшіне...
Тауып тыңнан текті ... ... өсті ... жалт ... ... ... мол...
Ел тілегі бұрынғы,
Астана боп тірілді:
Көне Отырар , Сауранның-
Көзіндей ол – ... ... ... ... ... ... арманы көксеген.
Еркін елдің –қызыры,
Қызығы да:
Қыз, Ұлы!
Гүл жайнаған Астана,
Тәуелсіздік ... ел – ... ... ... құлпырды:
Қызықты боп барады,
Бір күнінен –
Бір күні.
Әлемдегі дара бір,
Әсем,
Сәнді –қала бұл.
Есіл бойлай салынған,
Көз арбайды жаңа ... ... бай ... ... ... ... тегі,
Сөз жетпейді айтуға...
Інжу тастан өріп бір,
Салған ғажап –
Көрік ... әлем ... ... ... дем бізге,
Көркеюде ол күнде:
Елорданы аралап,
Ақорданы қөрдің бе?!
Бүгілмейтін белі бір,
Хас батырдай тегі ...... зор, ...... ... ... бұл – ... шашар – Күн ол да:
Елбасының жүрегі,
Бірге соғып тұр онда.
Күтер ертең төр бізді,
Даңқымызды ел ... ... ... өрбиді.
Іс атқарып, ірі, көп,
Тұрар елім:
Міні жоқ,
Әлемдегі –
Ең озық,
50 елдің бірі боп!
Сүйенішім, тірегім,
Алға оздырар тілегін:
Байрағы да – Ақорда,
Айбары да – Ақорда,
Қазақ ... Ұлы ... ... сөзіндей.
Ұлы дала тұрғызды
Ұлы қала өзіңдей.
Отанымның төрінде,
Сарыарқаның өрінде
Ту ... ... ... ... бас ... ... Астанам – өз Ордам
Жаса, жаңа Астанам,
Өркен жая бастаған!
Болашақтың есігін
Өз қолыңмен аш маған!
Асқақтай бер, Астанам,
Берекеге бастаған!
Болашақтың ... ... аш ... ... үш ... сайын түлеген,
Астана – ән, жыр-өлең:
Ақордаға бет түзеп,
Үш үй тұр көк тіреген.
Өріс алар дәуірлі іс,
Секілді:
Ақыл,
Сабыр,
Күш...
Бірі – Үкімет,
Ал, екі үй –
Сенат пенен ... алға ... ... ... ... ғимарат:
Шашақты,
Үш найзадай асқақ тұр!
Ө.Ақыпбекұлы
Ислам орталығы...
Айнала тал, көк құрақ,
Өзен, көлі жоқ бірақ:
Зәулім мешіт...
Көк тірер:
Төрт мұнара – төрт құлақ.
Доға – ... алғы ... да ...... ... дөңес шаңырақ.
Алтын, зердей кірпіші,
Мың құбылар түр-түсі
Толқып жатқан теңіздей.
Хас шеберлік үлгісі.
Жаңылмас жұр жолынан,
Мызғымас та орнынан:
Әр мұнара,
Күмбезде,
Ай туып тұр оңынан.
Едендегі тасы ... ... ... басуға...
Ө.Ақыпбекұлы
Ұшпа-табақ секілді...
Таң қалдырар бәріңді,
Әшекейлі, әрі – ірі.
Сырт пішіні:
Көз ... ... үйі бұл ... ... біз ... тұр ... ... бір табақ.
Әжем бұзбай түр-кейпін,
«Суымасын бұл...» – дейтін:
Тамақ құйған тамақты,
Табақ жауып бүркейтін.
Цирк үйін ... ... ... ем:
Әжем түсіп есіме,
Қарайлаймын елжіреп....
Түсі – аппақ, ақ қардай,
Ғажап!
Таңдай қаққандай:
Яки, шұңғыл қазанға,
Дөңес қақпақ жапқандай.
Гауһар тастай ... ... ... ... – аю би ... ... – піл ... ОЙНАЙМЫЗ, ОЙЛАЙМЫЗ
Ұлттық ойындар
Қазақтың халық педагогикасында ойын да көп орын ... ... ... шыныққан ойлы, сергек етіп тәрбиелеу үшін ойынның алуан түрін ойлап
шығарған. Олардың спорттық ойындар миды шынықтыратын, яғни ой ... ... ... ... ... ... деп ... топқа
бөлуге болады. Спорттық ойындардың түрлері өте көп. Солардың ішінен көкпар,
аударыспақ, алтыбақан, тоғыз құмалақ, ақ ... ... ... доп, ... ... ... атап көрсетуге болады. Көкпар ойынын балалар әуелі
тері ... ... олар атқа шаба келе лақ, ... ... ... ... үйреніп шынығады. Үлкендерге тартатын көкпардың негізгі
түрлері: дода көкпар, мәре (мара), көкпар деп екі ... ... ... ... ... ... күш-жігерді дамытады. Сол сияқты
аударыспақ күш ... ... ... ... ... ... ойлау жүйесін дамытады. Шыдамдылыққа үйретеді. ... ... әрі ... әрі тынықтырады, әрі өнер сынатып, өнерпаздыққа
құлшындырады.
Доп ойыны үшін бала ... доп ... ... Допты негізінен
сиырдың, торпақтың түлеме жүнінен домалату тәсілімен дайындаған. Доп ұшқыр
болу үшін оның ... ... тас ... киіз ... ... суға пісіріп
ысылта білген бала әрі еңбекке бейімделіп, әрі ... ... ... ... кейінгі уақытта заңды ... ... ... арттыра түсті.
Әріп таңдау
Ойнаушылар дөңгелене отырады. Әркім өзіне бір әріпті: А. Ә. Б. В. Г.
Д. Е. ... тағы ... ... таңдайды. Ойын басқарушы:
– Сен қандай әріпті алдың?
... ... одан әрі ... ... тек «А» ... сөздермен ғана жауап беру керек. Сөздерді көп ойланып ... ... ... ... атың ... ... Фамилияң кім?
– Ахметов.
– Қайдан келдің?
– Ақтөбеден.
– Қайда барасың?
... ... ... ... Онда не өседі?
– Алма.
– Тағы не?
– Алмұрт, алша.
– Сені Алматыда кім қарсы алады?
– Айдар.
– Оған ... не ... ... ... т.б. ... «А» ... бастаушы келесі ойыншыға
(басқа әріпке) әртүрлі сұрақтар қояды. Қойылған сұрақтарға ... бере ... ... ... ... жағдайда, ойыншы ортаға
шығып, көпшіліктің ұйғаруымен өнерін көрсетеді. Ойын ... ... сап ... ... Ойын не оңнан солға, не солдан оңға
қарай бір ыңғайда жүреді. Ойын басқарушы бірінші ... ... ... сөз не ... айтады, ол келесі көршісіне сыбырлап естіген сөзін
жеткізеді. Осылайша соңғы адамға дейін ... Ал енді ойын ... ... ... әлгі ... сөзді сұрайды. Бастапқы айтқан сөз не
сөйлем кейде өзгеріп кетуі мүмкін, соны қате ... ... адам ... Айып ... ән салу, би билеу, өлең оқу т.б.
Өзара сөйлесуге жаттықтыратын ойындар
1. ... ... ... ... Әркім ойша белгілі бір адамның
өмірін таңдайды: әнші, актер. Мысалы, Менің атым Роза ... ... мен ... ... Қатар тұрған тіл үйренуші оны келесі адамға
таныстырады. Бұл Роза Рымбаева, оның ұлты ... ол ... ... ... ... ... ... кім?» танысу этикеттерін
қолданады.
2. Әрбір қатысушы үй мүліктерінің бірін таңдайды. Не үшін ... ... өзін осы зат ... ... ... соның атынан
сөйлеуі керек. Мысалы: мен теледидармын. Мен үлкенмін. Менің атым ... ... ... ... ... ... Ойын осылай жалғаса
береді.
3. Барлық қатысушылар мына сұрақтарға жауап берулері ... ... ... адаммен құпия аралда бірге болғыңыз келеді?
2. Өзіңізбен бірге қандай 3 затты алар едіңіз? Неге алар ... ... ... не жетпес еді?
4. Мұғалім үлкендеу қалтаға әртүрлі пішінді заттар салады. Қатысушылар
қалтаға ... ... ... таңдайды. Қолын қалтадан алмай, оны сипаттайды.
Мысалы: бұл ... ... ... ... 3-4 қатысушы шешімді
айтқаннан кейін, зат қалтадан шығарылады. Сын есім, ... ... ... ... ойын ... ... танысайық
Алдын ала сұрақтар жазылған 2 карточканы алып, қатысушының әрқайсысы
жеке-жеке жауап ... ... соң ... ... көрсетеді. Әр
сөйлемнің мазмұнына қарай екінші оқушы сұрақ қоюы қажет.
Сұрақ түрлері.
1. Мектепте бірге жүрген ... ... ... жиі ... Сен ... тағамның түрі.
4. Есте қалған оқиғаң.
5. Сенің жақсы көретін актерің.
6. Саған ұнайтын жыл мезгілі.
Бұл ... ... ... («Отбасы», «Бос уақыт», ... ... және т.б.) ... ... Сұрақтардың мазмұны
лексикалық тақырыпқа қарай өзгертіледі.
2. Ойынға қатысушылар сөйлемдер жазылған ... ... ... қатарын атайды. Қатысушылар көмекші сөздерді қажетті орнына
қойып отырады. Бірінші аяқтаған қатысушы жеңімпаз атанады.
№1 карта
1. Ол ... ... ... ... Сабақтан .................... кітапханада отырамын.
3. Досыммен ................... Бурабайда демалдық.
4. Жексенбіге .....................
Астанаға жүреміз.
5. Кездесуден .............. суретке түстік.
Бұл ойын түрлерін ... ... рай ... ... ... ... болады.
3. Кім жылдам? (балалар ойыны)
Топ екіге бөлінеді. Тақтаға тор ... ... іші ... ... да ... ... тақырып бойынша арнайы
сұрақтар беріледі. Бір топ сұрақ қойса, ... ... ... Осылайша
ойын жалғаса береді. Жауап тез берілмесе (5-6 сек.), ойын кезегі ... ... ... 1-ші топ – Х; 2-ші топ – О ... ... белгілермен
таңбаланады.
4. Орамал тастау (ұлттық ойын)
Ойнаушылар екі ... ... ... ... ... ... ... тастап «қа» деп дауыстайды. Орамалды қағып алушы сөздің екінші
буынын айтып, аяқтайды. Ойын ... ... Айта ... ... ... ... Бұл ойын ... жаңа сөздерді ... ... ... ... ... ... ... 4-5 баладан топ құрылады. Қатысушылар жұдырықтарын бірінің үстіне
бірі ... ... ... қарай бірінші бала мәтіннің 1-сөйлемін айтады
да, қолын алады. Кейінгілер өзіне дейін айтылғандарды ... ... ... жаңа ... ... да, ... алады.
6. «Біздің қайсымыз ... »
Әр топта 4-7 адам жұмыс істейді. Әрбір қатысушыға анкета беріледі. Оны
әркім жеке ... өз ... ... ... жауабының дұрыстығын
жолдастарына сұрақтар бере отырып анықтайды.
Анкетаның ... ... ... ғана
Ешқайсысымыз
Ешкім
|І |ІІ |ІІІ |
| ... рет ... ... бәріміз ... ... | | ... ... | | ... | | ... ... | | ... | | ... Компьютер | | ... | | ... ... | | ... | | ... ... | | ... ... | | |
І ... ... ... ... пайдалана отырып, өзі толтырады.
ІІ бөлімді серіктестеріне сұрақ қоя отырып толтырады.
ІІІ бөлімді І және ІІ ... ... ... ... ... ... бір-бір сөйлем жазылған карточканы алады. ... ... ... ... ... ... қолданылатындай
сұхбат құру. Жұп болып жұмыс ... ... ... ... берілген
сөйлемді бұрын пайдаланса, сол жеңімпаз болады.
8. Мұғалім не ... бір ... ... не ... ... ... алфавиттік тәртіпте беріледі. Ойын бастаушы «А» ... сөз ... ... адам «Ә» әрпінен басталатын сөзді айтуы қажет.
Мысалы, «Менің әкем ақылды адам, ... ... ... Бұл ... ... ... ... өтуде қолдануға болады.
Алматыға саяхат
Топ – Алматыға 1 күнге келген туристер. Гид ... ... Ол: қала ... ... ... ... ас, өнер
мұражайына бару. Міндет барлық шараларға мүмкіндігінше ... ... соң ... өз ... айтып беру. Гидтің, мейрамхана және мұражай
қызметкерлерінің ... ... өзі ... ... Ал егер тіл ... ... қызық болады. Сөйлеу ситуациясын түсіндіргеннен кейін, ... ... және ... ... бөлінеді.
Карточканың үлгілері:
1. Сіз Алматыға бірінші рет келдіңіз. Сізге бәрі ұнайды. Сіз
өзіңіздің таңданысыңызды жасырмайсыз. ... ... «өте ... ... ... ... ... Сіз Алматыда бірінші рет болдыңыз. Сондықтан ... «Мен ... ... «Бұл ... ... » ... жиі ... Сіз ... бірінші ретсіз. Алайда барлығына сынмен
қарайсыз. Сондықтан «әдемі, алайда ... », ... ... жиі ... ... ... жиі ... Сіз ... адамсыз. Өзіңізге көбірек көңіл бөлгенді
ұнатасыз. Сондықтан гид жауап бере ... ... ... Ал ... ... мәзірде жоқ тамақты
сұрайсыз.
5. Сіз өте әдептісіз. Сіз адамдармен ... ... ... ... Сіз Алматыда бірнеше рет болдыңыз. Көп нәрсе ... ... ... ... Мейрамханада тапсырыс беруге
көмектесіңіз.
7. Сіз Алматыда бірінші ретсіз. Гидтің әңгімесін тыңдайсыз. ... ... «Ал ... ... ...» деп өз ... ... еш нәрсе ұнамайды. Орынсыз сұрақтарды көп қоясыз.
9. Сіздің топтағы адамдармен жақын танысқыңыз ... ... ... ... ... ... қойыңыз.
10. Сіз шыдамсызсыз. Барған жерде гидтен бұрын сұрақ қоясыз.
11. Сіз топ мүшелеріне үнемі сұрақ қоясыз.
12. ... ... та, ... де ұнайды. Топ мүшелеріне өз
әсеріңізді айтыңыз.
Ойынды бірнеше ... ... ... ... ... 45 минутқа
созылатын болса, қала бойынша саяхатты 1-сабақта, ал ... ... ... ...... өткізген дұрыс.
Топтың тілдік дайындығына қарай ойынды барлық тіл үйренушілерді
қатыстыра ... ... 3 ... ... өткізуге болады. 1 топ қаланы
аралайды, 1 топ мейрамханаға барады, ал 1 топ ... ... ... ... ... ... талап етеді. Бір қабырғаға мұражай
экспонаттарының суреттерін іліп ... ... Ал ... ... қою ... ... өзіне берілген рөлдің сөздерін қолдануға тырысуы қажет.
Мысалы, «Өте керемет», ... ... «О не ... «Мен ... ... ... «Менің ойым басқа еді». Ойынды ... ... ... ... ... жоспарын құруға болады.
Концертке, дүкенге баруға болады.
Ойынды ұйымдастырушы мұғалім ойынның әр ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушы мұғалім мынаны есте
сақтауы қажет:
• рөлдің сөздерін тіл ... үшін ... ... сұхбатты
жаттатқызуға болмайды. Бұндай жағдайда ойын спектакльге
айналады;
• ойын ... ... сөз ... ... ... ... бөлгенде қыздар мен ер балалардың арақатынасын ескеруі
қажет. Әйелдің рөлін ер адамға беруге болмайды. Қажет ... ... ... өзгерістер енгізу керек.
• әрбір рөл үшін айтылатын фразаның санын нақты көрсету қажет.
Мысалы, ... ... үшін әр ... 3 ... ... ... фразаның көлемі ұлғаяды.
• Ойын үстінде мұғалімнің араласуына тыйым салынғанымен, ... ... ... ... ала ... жоққа шығармайды.
Мұғалім ойынның мақсаты мен мазмұнына қарай қажетті сөздер мен
фразалардың ... ... ... ... ала қағазға жазып
бере алады.. Қажетті, жиі қолданылатын клишелерді плакатқа
жазып, іліп ... ... 1-2 ... кейін плакаттағы сөздер
қатарына өзгерістер енгізе алады.
ПІКІРТАЛАС САБАҚТАРЫ
№1 оқиға
Ірі зауыт директоры іссапарға кетуі керек. Қажетті ... ... ол ... зауытқа келеді. Сол уақытта оны күзетші тоқтатып, өзіне аз
уақыт бөлуді сұрайды. Директор күзетшінің ... ... ... ... көрген түсін айтады. Түсінде директор мінген ұшақ апатқа
ұшырап, ал жолаушылар түгел қаза ... ... ... ... ... ... ... Директор ойланып қалады. Ұшаққа алған ... ... ... шығады.
Ал күзетшінің түсі шындыққа айналады. Ұшақ апатқа ұшырап, адамдар
қайтыс болады.
Директор іссапардан келген соң, ... ... ... ... де, ... ... жібереді. Неге?
№2 оқиға
Мария деген жас әйел қиын жағдайға душар ... Өзін ... ... үшін ... ... тауып көмектесуді сұрайды. Адвокаттың жұмысы көп
екен. Ол Марияны кездесуге шақырып, кешікпеуді сұрайды. Мария ... ... ... ... ... ... бір әйел оның ... бұза-жара таксиге отырмақшы болады. Мария оның костюмінен тартып,
итеріп жіберіп, жолын босатады. Сөйтіп күшпен ... ... 15 ... келеді. Белгіленген уақытта оны адвокатқа шақырады. Бөлмеге ... ... ... ... адвокат бағана өзі таксиден итеріп тастаған
әйел екен. Не істеу керек?
№3 оқиға
Анна әмбебап ... ... ... ... бері жұмыс істейді.
Әкімшілік оны жалақысы жоғары қызметке көтермекші ... Ол үшін 5 ... ... білімін көтеруі қажет. Ол тұрмыста. Оның екі баласы бар: ... ... ал ұлы ... ... ... ... жалақы үй алуға, балаларды
жақсы мектепке беруге, жазда шет елге ... ... ... Алайда
күйеуі Аннаның оқуға барғанын қаламайды. Не істеу керек?
№4 оқиға
Джейн өте әдемі, ақылды және ... Оның ... көп, ... ... бір реттелмей қойды. Бірде тағы бір сәтсіздіктен ... ол ... ... жаңа ... ... ... Жолға шығар алдында оны досы
қонаққа шақырады. Қонақтардың арасында картамен бал ... ... ... ... жас ... ... сонымен жақсы өмір сүретінін
айтады. Қонақтан соң балгер Джейнді шығарып салады. ... ... ... ... * ... әңгімені жаттап алуы тиіс. Әңгімені баяндау және ... ... ... ... ... ... ... ойнап отыруы
қажет. Талқылауды топпен немесе жеке адаммен жүргізуге болады.
*Бірінші оқиға ... ... ... шығарылу себебін әртүрлі
түсіндіруге болады. Талқылау кезінде пікірталасқа орын ... ... ... ... «оны жаман нәрсе айтқаны үшін», «жолға шығармау
үшін әдейі ... ... ... ... ... ... және т.б. болжамдар
айтылуы мүмкін. Ал дұрысы – күзетшінің ... ... ... ... ... ... ... жағдайда да пікірталасты
тоқтатпай әрі қарай жалғастыру керек. Ойынды екі топ арасындағы айтысқа да
құруға ... ... топ өз ... ... 2-топ оған ... ... ... шығаруы тиіс.
*Мария мен адвокат туралы ... де ... ... дамытуға
болады. Бұл талқылау қызықты етеді. Оқиғаны дұрыс және ... ... үшін екі ... ... баға ... ... ... Оқиғаны ойнатқызуға болады. ... жұп ... ... Сонан соң кезекпен оқиғаның әрі қарай дамуын көрсетеді. Үйге мына
сұраққа жауап беру тапсырылады. ... ... ... ... деп ... Анна туралы әңгіме де әртүрлі аяқталуы мүмкін. Топта жұмыс ... ... ... өз ... айтады. Егер пікірлері ұқсамаса, өзіне
жақын пікірлерді басқа топтардан іздейді. Әрбір шешім дәлелді болуы ... ... ... ... 3-тен бірнеше топтарға бөлуге болады. Әр топ
мәселені 3 минут талқылайды. ... соң ... ... ... ... бұл ... талқылау «отбасындағы әйелдің, ердің орнын», «Отбасы
және қызмет», ... және ... ... ... ... ... ... оқиғасын да осы тәртіппен талқылауға болады. Әркім өз ойын 5-
7 сөйлеммен беруі қажет. Ал, ... ... ... ... ... ... купеде бір жас адаммен танысады. Бұл – оның тағдыры еді.
Күнделікті өмірдегі әртүрлі оқиғалар, ... ... ... осы ... ... пайдалануға болады. Ең бастысы, әр оқиғада
көңіл ... сәт, ... ... ... қажет. Көпсериялы
фильмдер сюжетін, ондағы актерлердің ойындарын да ... ... ... ... сурет бойынша тұлғаның кім екенін айту. Тұлға жайлы не
білетінін толық ... ... ... ... Оқушылар сол мәтін бойынша ... ... ... тек қимыл-қозғалыспен беріледі. Сюжетті өлеңдер,
мысалдарды өткенде өте тиімді. Оқушыларға бет-қимылын, жалпы ... ... ... ... ... топқа бөлінеді. 1-топ, ... ... ... бір ... ... 2-топ ... ... айтады. 1-топ өлеңнің
бірінші жолын, 2-топ екінші жолын айтады. Бұл ойын ... ... да өте ... ойналады.
Суретті билет
Сурет салынған карточка беріледі. Сол ... ... ... ... ... қызықты, көлемді болуға тиіс.
Есте сақтау
Сынып екі топқа бөлінеді. Бір минут уақытта олар ... ... ... ... ... ... кейін бірінші топтың бір баласы мәтінді
жатқа айтуы тиіс. Қателерін бақылаушылар белгілеп отырады. Енді ... бір ... ... ... көреді. Осы ретпен айнала береді. Қай
топтың, қай баланың есте сақтау қабілеті жақсы екені анықталады.
Негізгі ... ... ... қағаз бен қалам дайындайды.Мәтін беріледі. Мәтін оқылады.
Енді осы мәтінді сипаттайтын бір сөз ... ... ... ... бір сөйлем жазамыз. Енді осы мәтіннің негізгі ерекшелігін
айқындайтын «құпиясын» табамыз, жазамыз.
ІІ. ... ... ... ... ... ... ... жақсы жұмыс бағаланады.
Сұрақ қоя біл
Оқушылар мәтінді оқып шығады. Мәтінге сұрақ құрастырады. Кімнің сұрағы
көп, сол ұтады.
Мәтін бөлімдері
Оқушылар төрт ... ... ... ... 1-топ – ... 2-топ ... ... 3-топ – қорытынды, 4-топ – толықтыру. Әр топ өз бөлімін
оқиды. ... ... ... ... ... ... ... тобы әр
топтан кейін толықтырып, әңгімелеп ... ... ... ... толық
меңгеріледі.
Белгілей оқу
І. Барлық оқушы бір мезгілде ... оқи ... Оқи ... ... белгілер, репликалар, суреттер салып отырулары керек. Олар
қызықты, ұқыпты салынады. Жұмыс қарындашпен жазылады.
ІІ. Мәтінді ... ... ... Ол ұпай ... (оған
10 секунд беріледі). Бұдан кейін мәтін иесіне қайтарылады. Бақылаушы ең
көп ұпай алған жеңімпазды анықтайды.
ІІІ. Жеңімпаздар ... ... ... ... ... ... үш ... бөлінеді.
ІІ. Сыныпқа оқуға мәтін беріледі. Оқушылар мәтінді 5-7 минут оқиды.
ІІІ. Мұғалім үш топқа нөмірленген қағаз береді.
ІҮ. Оқушылар белгі ... ... ... есте ... ... жазып, топ ішінде бір-біріне береді. Уақыты үш минут.
Ү. Қорытынды жасалады. Қай топ неғұрлым көбірек сөз, сөйлем, даталар
жазса, сол топ ... ... ... мәтінді кітаптан оқиды. Мұғалім кітапты жапқызып, қағазға
мәтіннің мағынасын беретін он сөз ... ... ... ... жинап
алады. Мәтіннің мағынасын неғұрлым терең анықтайтын сөздер жазған ... ... ... есім
Заттың атын парықтап,
Жеткіземін құлаққа
Жауап берем анықтап,
«Кім?», «не?» деген сұраққа.
Танимысың, көкешім,
Менің атым зат есім.
Сын есім
Егер заттың ... ... ... ... де, ... ... беремін,
Содан бәрін білесің,
Менің атым сын есім.
Сан есім
Заттың санын қолдағы,
Не жетеді білгенге,
«Қанша?» ... ... ... бір ... ... атым сан ... есім де бола алам,
Сан есім де бола алам,
Сын есім де бола алам,
Күмәндан ба сен оған.
Бөлінемін жіктесең,
Сілтенемін сілтесең.
Солай болса тілегің,
Сұрақ қоя ... мені ... ... не сұмдық.
Етістік
Кейде қалап өтінем,
Кейде бұйрық беремін,
Айтып істің қимылын,
Төреші боп ... ... ... сенімді
Деп сұрасаң болғаны,
«Қайтпек?», «не етпек?», «не қылды»?
Жауап бере ... міне ... ... , қай ... ... ... сұра ... білем ол жағын.
Көп сөйлесем кешірім,
Үстеу менің есімім.
Еліктеу
Дыбысқа не қимылға,
Еліктесең қызығып,
«Салдыр-сылдыр», «жарқ-жұрқ» деп,
Шыға келем тізіліп.
Еліктеуіш атым бар.
Атыма сай ... ... ... ... сөзге өгеймін.
Ол сөздерден айрылсам,
Мағынасыз кедеймін.
Келсе сөзді талғағын,
Қатырамын ол жағын.
Шылау дейді жұрт ... ... ... бір ... ... шошынып.
«япырым-ай» деп қаласың,
Сол мен болам осыны ұқ.
«Әттеген-ай» дейсің ... оқыс ... ... ... ... ... атым «одағай»,
Жұмыс емес ол да оңай,
Оқшау тұру үнемі,
Басқа сөзге жоламай.
И. Нұрахмет
Септеулер
Атау
Барлығына үлгі болар қарақтар,
Байсалды да, ақылды да Марат бар.
Ілік
Жеке басым, ең ... ... ... ... ... бе, ... ... бестік қойылыпты Маратқа.
Табыс
Батыл емес дей алмайсың Маратты,
Сол үйретті ауылдағы бар атты.
Жатыс
Алғыссыз күн болған емес Маратта,
Жетеді онда ынта, ... ... ... өнер де ... ... салғанда жұртты аузына қаратқан.
Көмектес
Міне сондай жақсы бала Маратпен,
Дос бола алмай ... де бар, ... ... ... ... Н. Назарбаев
Әнін жазған: Б. Тілеуханов
Арайлап таңым, асқақтап ... ... ... күй ... ... жетті міне, аңсаған күнге,
Жасай бер, жаса, Қазағым менің!
Қазақстаным – жасыл орманым,
Қуанышымды жасыра алмадым.
Аңсаған бабам, аңсаған елім,
Бостандық ... асыл ... ... ... бұғаудан босаған.
Құтты болсын отауың,
Берік болсын босағаң!
Бабамның қаны, анамның жасы,
Сіңген бұл ... ... ... ...... ... мәңгі тіл қатшы далам.
Күйінсін жауың, сүйінсің досың,
Жиылсын қауым, ... ... үшін ... ... ... жиылсын есің!
Қайырмасы
Ұрпақ үшін, ел үшін,
Атамекен жер үшін.
Береке мен бірлігің,
Таси ... ... ... ... Қ. ... ... Н. ... көктемі,
Өңірін гүл басқан.
Шырағы көктегі,
Жұлдызбен.
Сырласқан.
Өз елім менің –
Өзегім менің,
Жырыма қосып жүремін.
Төрім деп менің,
Жерім деп ... ... ... ... ... сендер сол елдің.
Назары сендер,
Базары сендер,
Ажары сендер сол елдің.
Ақ күмбез астығы,
Асқар боп өрлеген.
Жалынды жастығы,
Жүлдені бермеген.
Өз елім ... ... ... ... ... деп менің,
Жерім деп менің,
Соғады мәңгі жүрегім.
Қайырмасы
Атамекен
Сөзін жазған Қ. Мырзалиев
Әнін жазған Е. Хасанғалиев
Жасыл жайлау – ... ... көк ... кілемде көп ойнаймын, көп күлем.
Айдарымнан сипап өткен самалды,
Қазағымның алақаны деп білем!
Қайырмасы:
Қайда ... ... ... ... өзі ... оны,
Ұясына батады екен.
Жасыл жайлау – түкті кілем, көк кілем,
Көк кілемде көп ойнаймын, көп күлем.
Асқар ... ... ... ... деп ... ... – түкті кілем, көк кілем,
Көк кілемде көп ойнаймын, көп күлем.
Күннің нұрын, Айдың аппақ ... ... деп ... ... О. ... Е. ... күніңмен,
Қарсы алам өзіңді.
Сәбилік үніммен,
Арнаймын сөзімді.
Қайырмасы
Көргенше алаңмын,
Аңсаймын, толғанам.
Қабыл ал балаңның,
Сәлемін жолдаған.
Бөбегің оянса,
Ұйқыңнан мың тұрдың.
Гүліңмен балауса,
Көктемдей ... ... ... жан анам,
Қатемді кешірген.
Қайырмасы
Сырымды ұғатын,
Өзіңсің қуатым.
Күнімсің шығатын,
Айымсың туатын.
Арман қала – ... ... М. ... ... Е. ... ... ... қонды Қараөткелге таласа ауған.
Жайнайды Астана ару алқасындай,
Ғажайып ... жаңа ... ... Есіл ... бой көтеріп арман қала.
Арман қала,
Асыл дала –
Жаңа Астана, Астана!
Төріне туған жердің туын тігіп,
Ерекше ел ... ... ... ақ ... Қазағымның,
Алтын тәж ақ маңдайға қонған сүйіп.
Қайырмасы
Армандастар
Сөзі Н. Әлімқұловтікі,
әні Ә.Бейсеуовтікі
Бір ауылдың түлеп ұшқан жастары едік,
Бір ... ... ... едік.
Бәріміз де жазылмаған дастан едік,
Армандастар – құрдастар.
Қайырмасы
Бір дәуірдің мөлдіреген аспаны едік,
Бәріміз бір өмір жолын бастап ... ... ... ... ... ... екен?
Арман қуған, қиял қуған кезің қайда,
Құрбы қыздар, мөлдіреген көзің қайда?
Сол ... ... ... ...... достар әр тарапқа кеттіңдер ме,
Әлде биік асулардан өттіңдер ме?!
Әлде игі ... ... ... ... күн кешінде
Сөзі мен әні М. Шахановтікі
Тойыңа гүл алып,
Келіп ем қуанып,
Қарсы алдың күлімдеп, ... нұр ... ... бақыт сәулесін сепкендей.
Қайырмасы
Сен туған күн, мерекеміз,
Ән бастайық, кел екеуміз.
Ұмытпа сен құрбым,
Есте қалсын мәңгі бұл күн. 2 ... ... ... бір ... ... ел ... бер еркем,
Жалғыздық жоғалсын мәңгіге.
Қайырмасы
Көп жүрме сарылып,
Жетсе де кәрілік,
Қақпаңды ашпа сен уақытсыз.
Жастықтың жарығын,
Жүректің жалынын,
Өшіріп алған жан бақытсыз.
Қайырмасы
Ауылым
Сөзі Ж. Бейсеновтікі,
әні Т. ... жас ... ... ... ... еді ауылым.
Қайырмасы
Жастығымның куәсі,
Шұрқыраған ауылым.
Жусаны мен жуасы,
Бұрқыраған ауылым. 2 ... шың, ... ... ... бір ... ... ... таңды атырып,
Ән салдырған ауылым.
Сары қымыз сапырып,
Тамсандырған ауылым. 2 рет
Көк түтінді шұбатып,
Желек созған ауылым.
Ай көрмесем құмартып,
Жүрек ... ... ... ... ... ... сапар шеккенде,
Сағындырған ауылым. 2 рет
Қайдасыңдар, достарым
Сөзі Қ. Ыдырысовтікі,
әні Ә. ... ... ... өткізген,
Жалындаған жас шағын.
Талай қызық күнді өткізген
Қайдасындар, достарым.
Қайырмасы
Достар, достар, жүрсің қайда?
Бірге еді ғой жанымыз.
Еске алысып осындайда,
Кел, шырқайық бәріміз.
Бәріміз де ... ... ... ... ...... сенім,
Әрқашанда бізбенен.
Қайырмасы
Жүрсе-дағы қиыр шетте,
Досты ұмытқым келмейді.
Достық жалын бар жүректе,
Суымайды, сөнбейді.
Қайырмасы
Ана ... ... Ғ. ... Ш. ... жарығын,
Сыйладың сен маған.
Даланың әр гүлін,
Жинадың сен маған.
Сен бердің құстардың,
Қанатын ... ... ... аялап,
Өсірген жемісің.
Самал жел сая бақ,
Құшағың мен үшін.
Есейіп ... ... ... сәбимін.
Көңіліңді көктемдей,
Көзіңнен танимын.
Өтеуге борышым,
Анашым жан сырым.
Іздедім сен үшін,
Әлемнің асылын.
Әлемнің байлығын,
Сыйлар ем кеш мені.
Сыйлар ем ай, ... ... гөр ... ... ... ... ... риза, анашым,
Қолдағы осы бар.
Өзіңе арнаған,
Әнімді қосып ал.
Қайырмасы
Әке туралы жыр
Сөзі М. Шахановтікі,
әні Н. Тілендиевтікі
Жас едім өмірге еркін бойламаған,
Күні ертең не ... ... ... ... қағып,
Өзіңдей қамқор әке қайда маған.
Сүрінсем сынай қарап от жанарың,
Сен мені жақтамадың, ақтамадың.
Әрдайым осы қатал ... алып ... ... әке, шертіп сезім домбырасын,
Кеудемді қуанышқа толтырасың.
Арманның асқарына құлаш ұрсам,
Алдымда асқар тау боп сен тұрасың.
Бұл ... мен де ... ... ... ... ... жолдасымын.
Қуан сен, қуана бер әкетайым,
Мен сенің өміріңнің жалғасымын.
Дос туралы ... Т. ... С. ... табылатын қасыңнан,
Көңілі бар қызғалдақтай ашылған.
Көріспесек сағыныштан жүдейтін,
Кім бар жақын бала күнгі досыңнан.
Қайырмасы
Жан ... ... ... ... жеңісіңді көрейін
Сырымыз да бітпесін,
Жырымыз да бітпесін,
Жырымыз да бітпесін.
Қос бұтағы секілденіп ағаштың,
Қатар тұрып гүлімізді сан аштық.
Жол тапсақ біз бірге жүріп жол ... та ... ... адастық.
Қайырмасы
Өмір өзі арқамызға жүк салып,
Бәрімізді қияларға жұмсады.
Қатар ұшқан ... ... әлде ... ... екі ... ұқсадық.
Қайырмасы
Анашым
Сөзі Қ. Жұмағалиевтікі,
әні М. Омаровтікі
Шет жүрсем – сағынарым,
Жабықсам – шағынарым.
Анашым, бір өзіңсің –
Табынарым.
Қайырмасы
Анашым, шалқып күлсең,
Алдымда ұзақ ... ... жыр ... ... бар адамдар
Ешқашан қартаймайды.
Ұшырған сұңқарыңмын,
Қияға шырқарыңмын.
Бәйгеге өзің қосқан
Тұлпарыңмын.
Қайырмасы
Қорғаным – өзің деймін,
Жан дауа – сөзің деймін.
Анашым, сені ойласам,
Көз ілмеймін...
Қайырмасы
ӘҢГІМЕЛЕР
«Сіз» бен ...... ... – оның ... ... Сөз қолданыста «сіздің»
орнына «сен» қолданылса, ол сөз айтушының анайылығын, яғни ... бала ... ... ... Сен, осы, ... көп ... – деп кінә тақты.
– «Сен» деме, «сіз», – деп сөйле, – деп, оған әкесі Асхат кейіді.
... ... ... ... ... деп ... ... «сен»
деген сөз ең жақын адамдарға айтылады емес пе?
– Әрбір халықтың өз ... бар, – деді оған ...... кісіге,
ата-анаға «сіз» деп инабат көрсету қажет. «Сіз» деген сөз құрметтеуді,
сыйласымды білдіреді. ... ... ... ... деп сөйлемесең, ол сені
әдепсіз деп жек көреді.
– Ал, өзбек халқында үлкен болсын, кіші болсын кез-келген адамға «сіз»
деп ...... ... – деді ... ақ ... ана.
– «Жаңылмас жақ, сүрінбес тұяқ болмайды» деп мақал айтушы едіңіз ғой,
кешіріңіз! – деп, Айтжан әкесіне күлімдей қарады.
– Сөз қадірін біле біл, ... – деді ... ... үшін ... ... Сен ата-ананы «сіз» деп сөйлейсің бе? Әлде ... деп ... ... ... жасы ... ... қалай сөйлеу керек?
3. «Сіз» деген сөздің «сен» деген сөзден қандай айырмасы бар?
4. Әдептілік ... ... бол, ... кезі еді. Ас ... ... ... басында Асан ағай
Есен атаймен әңгіме дүкенін ... ... ... бала ... ... еніп, едіреңдей сөйледі.
– Көке, сіз «маймылжың, әңгіменің майын ішеді» деп, Есен ... ... енді ... Не ... деп ... ... Мен сабаққа дайындаламын, өгізді өзің суғар..
Асан әңгімеге нүкте қойып, Есен атайға уәж айтты да, өз ... ... төрт ... ... ойға ... ... Оспантайға Асан
ағай күлімдеп келіп, күллі сөзін айтты.
– Балам, бағана кісінің көзінше кіжіңдеп, мінез ... Ой, ... осы мен не ... сонша?
– Үлкен кісінің алдында әдеп сақта, балам, ... адам ... ... Адамға адыраңдамай ақырын сөйле. Әкеге әкіреңдеп,
шешеге шекіреңдеп сөйлеген бала ... ... Ізет ... ... ... болады. Кісіге сөйлегенде ілтипатпен, иман жүзіңді бұзбай сыйласым
көрсет. Есен қарттың алдында екіленіп, есімді ... ғой, ... Ол ... ... да ... емес, пәле тәрбиелеп жүр екенсің» деп кетті.
– Әдептіліктен жұмыр басым жұрдай емес шығар, сонша….
– Сөзге тоқтап, үлкен ... ... ... ...... халқымыз бекер айтпаған…
– Құндыз сөзіңіз құлағыма қонды көке. Әдепті болу – ... ... іс ... ... ... ... ... екен…
– Кінәңді мойындағаның – дұрыс. Әдепті бол, балам.
– Мақұл!, – деп Оспантай Әзіз әкесінің қолын алды.
Пікірлесу үшін қойылатын сұрақтар:
1. «Әдеп ... ... ... ... ... ... ... алдында әдеп сақтау дегеніміз іс жүзінде ... ... Үйде ... ... оның алдында сөйлеу мәдениетін, әдептілікті сақтау
дегенді қалай түсінесің?
4. «Сабырлық» деген сөзді қалай түсінесің?
5. Сөйлеу кезінде әдеп сақтау дегеніміз не?
Әдепті ... ... ... сөзден білінеді, Әділет ағаңа ұқсап, ... ... ал, ... – деп ... ... ... Ағатайым
институтта оқып жүр. Ол ... ... ... Мен оның ... ... ... ... аударып, әдепті сөздерін ұғып,
жадымда сақтап, өзім де ... ... ... ... ... ... ... деген уақытынан кешігіп ... ... ... нұр шаша ... ... аймалай құшып
амандасты:
– Кешіріңіз, ата кешігіп келдім...
– Айыбы жоқ, ... ... жолы ... ... Ғафу ... сізге сыйлайтын сый-сияпатым да, ... ... жоқ, ... ... ... ... ... Маған
инабатың мен ілтипатың ... де ... Қош ... ...... мен.
Ағатайым бетімнен сүйіп:
– Атамның тілін алып жүрсің бе? – деді.
– Маған ...... ... жанашыр, қамқоршысы, күні ғой бұл – жарығым! – деп ... ... ... ... ... ... ... іштей қысылдым.
Кейбір «еркелігім» есіме түсті.
Ағатайым шешемнен, әкеммен, аталарыммен кездескенде қандай әдепті
сөздер ... екен деп, оның ... ... ... ... ықылас
қойып, қасынан қалмай жүрмін.
– Балам, ... ... ... реттеп қой, – деді көкем.
– Құп ... – деді ... ... ... мына ... киімдерді үтіктеші, – деді ... ... ... етуге әзірмін, апа, – деді ол.
– Мына ініңе әдептілік, инабаттылық, ... ... ... ... балам, – деді атам.
– Сөзіңізге құлдық, ата. ... ... ... ... ... ғой...
Мен ағатайымның әдепті сөздерін өзімнің өнегелі сөздерді жазып жүрген
дәптеріме жаза бастадым: ... ... ... ... ... ... ... «мың жасаңыз», «тағылымыңызға бас ... ... ... ...... ... қасиетті қағиданың мәнін енді түсіндім.
Пікірлесу үшін қойылатын сұрақтар.
1. Әділет ... ... ... ... ... қандай әдепті сөздерін ... ... ... имандылық деген сөздердің ... ...... деген сөздің мәні неде?
5. «Кішіден – ізет, үлкеннен – парасат» деген мәтелдің ... ... ... ... ... ... алған Қәкеннің әкесі
Әлен:
– Ертең жолға шығамыз, балам, тағы да ... ... ...... Еһе, ... ... ... – деп, Қәкен кәдімгідей көңілденіп,
қуанышын жасыра алмай қутыңдап қалды.
– Ауылға барамыз, бабаңа сәлем беріп, батасын алып ... ... ... ... деп, жылағанда жым қойғызатын бұл сөзді
естімегелі қашан... ... ... сөз ... ... «баба» туралы да
Қәкен көп естіген емес. – Баба деген кім ол, көке?
– Бабаң – ... ... ... ... Ол кісі тірі ме? Осы ... ... ондай шалды мен неге
көрмегенмін, көке? Атамның атасын мен де көруім керек қой.
– Саған ... ... ... ... ма, балам. Атаң ... ... ... ... ... ... өстік. Қарбалас
тірлік, қарқынды өмір өте берді...
– Атам, бабамды біле ме? – деп, ... ... ... Атаң ... ... ... ... емес, балам. Ол кісі жылда
әкесіне әдейі барып, сыбағасын ... ... ... ... ... дегеніңіз қалай? – деп, Қәкеннің төбе
шашы тік ... ... ... ... «сыбағаңды берем» деп,
мұның есін шығаратын.
– «Сыбаға» ... ... ... ... ас-дәм болады.
– Ә, солай демейсіз бе? Мен әлгі ... ... ... ... деп ... ... емес пе?
– Біз, сен екеуміз, бабаңа сыбаға, сый-сияпат апарамыз... Ол кісі
бізге ... ... ... ... атты ... түзу,
дарақты, кең көшесінің дәл ортасындағы шарбағы бар шатырлы үйдің
алдына келіп, жеңіл машина тоқтай қалды. Көшеде ... ... ... ... бірі ... ... ақ ... айқара ашып,
меймандарға жол берді. Даладағы дабырды елеңдеп естіген баба, ақ
сақалын сүйір саусақтарымен ... ... бір ... ... ... ... ... шықты. Әлен әкесінің әкесін
әбден сағынған екен, қартты қапсыра құшып, ақ сақалын аймалап, көзі
жасаурап, көрісе берді.
– Ас-саламу-алейкум! – деді ... ... ... айтып.
– Уа, алайкум ас-салам! – деп, баба дұрыс сәлем бергені үшін ... бек риза ... – Қай ... ... Бұл – ... деген шөбереңіз, ата, – деді Әлен, – бабама сәлем
берейін, ... ... деп ... ... болайын, жұрағатым! – деп, ... ... ... ... жас ... ... сізді көргеніме өте қуаныштымын! – деді Қәкен.
– Ертеде шөбересін көрген адам ... ...... ... еді. Мен осы ... ... ... шықтым, – деп қарт
баба селкілдей күліп, шөбересін шөп-шөп сүйе берді. ... ... баба ... бал ... ... ... шертті:
«Жеті атасын білмеген – жетесіз» деген сөз бар, ... ... ... ... ... ... ... адамзатты да
ардақтай аласың, балам. Алыстан арнайы бабама сәлем берейін,
батасын алайын деп ... ... бол! ... ... ... жетіп, қуанышым қойныма сыймай отырмын, үрім-бұтағым
үлгілі-өнегелі болса, бақытым –сол.
– Баба, көп ... ... ... – деп ... ұялы қызарып
отыр.
– Осы уақытқа дейін Сізге шөбереңізді ертіп келіп, таныстырмағаным
үшін, кінәлімін, ата, – деп Әлен ... бас иді. ... көру ... ... деп ... ... Көке, менің балам бабама кім болады? – деп сұрады ол әкесінен.
– Сенің балаң бабаңа шөпшек болады.
– Сонда ... ... ... ... шөпшегін де көреді екен
ғой...
– Тірі болсам, туажатымды да көрем, – деп ... мәз ... үшін ... ... ... ... Әлен өзінің қандай кінәсін мойындады?
2. Ата-ананы құрметтеу, ата-бабаны қастерлеу үшін ... ... ... Өзің жеті ... дейін атап, олардың игі дәстүрлерін айта аласың ба?
4. Бала, немере, ... ... ... ... ... ... білесің бе?
Қызметші құс
Солтүстік Америкада агама деген құс бар. Ол ... ... Ол ... үйде ... аула ... үй ... жүреді. Жұлысып жатқан әтештерді
ажыратады. Оларды тентектік жасағаны үшін ... ... ... ... қуып ... Өз ... ... жем береді. Иесінің
шақырғанына келеді. Иесі оны аңға ... ... ... ... айтқанын
бұлжытпай орындауға тырысады.
Жылан мен кірпі
Таңертең бір нәрсе ысқырғандай жат дыбыс Қабидың құлағына естілді.
Қаби ... ... ... көтерді. Ол Есеннің кереуетінің жанында ұстасып
жатқан жылан мен кірпіні көрді. Жылан басын көтерді. ... ... ... ... тұр. Қаби мұны ... ... ... оятты. Есен де
басын көтерді.
Жылан айыр ... ... ... ... шаға ... ... ... тұр. Кірпі жыланның құйрығын тістеп, кеміріп жатыр.
Ғаламат қазына
І бөлім
Баяғыда бір адам өмір сүріпті. Оның үш ұлы ... Өзі ... адам ... ... да ... отырмайды. Ертеден қара кешке
дейін жұмыс істейді. Бәріне үлгереді.
Ал ... ... ... көркем, жігерлі болады, бірақ жұмыс істеуді
ұнатпайды.
Әкесі үйде де, түзде де, бақшада да жұмыс істей ... Ал ... ... ... ... әңгімелесіп отырады немесе Днестрге балық
аулауға барады.
... неге ... ... ... неге
көмектеспейсіңдер? – деп ... ... ... ... ... қайтеміз? – деп жауап береді ұлдары – Біз үшін әкеміз
істеп жүр.
Олар осылай өмір сүре береді, жыл артынан жыл ... ... ... ... Ал ... ... қартайып, бойынан күш-қуаты кетеді,
бұрынғыдай жұмыс та ... ... Үй ... ... да ... ... де өсіп кетеді. Ұлдары мұны көре ... ... ... Ей, ... қашанғы қол қусырып отыра бересіңдер? – деп сұрайды
әкесі балаларынан – Бойымда күш-қуатым бар жас ... ... Енді ... ... ... ... ... Жұмыс істейтін уақыт бар, – деп жауап береді ұлдары.
Ұлдарының соншалық жалқау болғаны әкесінің жанына ... ... ... ... бөлім
Сөйтіп оның семьясы жоқшылыққа тап болады. Бақшасына арамшөптер қаулап
өсіп кетеді. Тіпті одан үйлері көрінбейтін болады.
Бірде қария ... ... ... ... Ал, ұлдарым, менің демім бітер сәт келді, енді ... ... ... сүресіңдер? Еңбек еткілерің келмейді, жұмыс істей ... ... ... ... ... ... ... Әке, бізге айтар өсиетің болса айтып кет, ақылыңды айт! – дейді
ұлдарының ең ... ...... ... – Мен ... бір құпия сыр айтайын. Қайтыс
болған аналарың екеуміздің толассыз жұмыс ... ... ... ... бойы ... ... – бір ... алтын жинадық. Мен сол
керсенді үйдің маңайына көміп ... ... қай ... ... ... сол ... ... Соны тапсаңдар ғана мұңсыз өмір ... ... ... жан тәсілім береді.
ІІІ бөлім
Ұлдары әкесін жерлеп, зар ... ... ... соң ең ... ... Ал, бауырлар, біз үлкен жоқшылыққа тап болдық. Тіпті, нан ... ... жоқ. ... өлер ... ... естеріңде ме?
Алтын бар керсенді іздейік! – ... ... ... ... іске ... іргесіндегі кішкене шұқырды қаза бастайды. Олар ... қаза ... ... ... ... бар ... таба ... Одан да үйдің айналасын түгел қазайық!
Ағайынды үшеуі осылай келіседі де, іске ... ... ... ... қазып шығады, бірақ алтыны бар керсенді жердің тереңінен де
таба алмайды.
– Қап, – дейді ең кіші інісі, – ... ... тағы да ... ... ... бар ... ... терең қазып көмген шығар.
Олар осылай келіседі. Әкесінің ... ... де ... ... ... іске ... ... үлкен ағасы жерді қаза береді, қаза береді. Бір ... ... ір ... тиеді. Ол жүрегі аттай тулап, ... ... ... айқай салады.
– Тез бермен келіңдер, әкемнің қазынасын таптым!
IV бөлім
Екі інісі жетіп ... оған ... ... Олар ... ... тапқаны – алтыны бар керсен емес, үлкен тас.
Қатты қапаланған олар:
– Енді біз бұл тасты қайтеміз? Үй ... ... ... ... ... тасты апарып тастайды да, жерді одан әрі ... ... ... ... ... ... қабатының топырағы жұмсара бастайды. Ал
алтыны бар керсенді ... таба ... ...... ... ең ... ... Жерді қазып тастадық. Енді ол бос жата ма? Қане, осы жерге жүзім
отырғызайық.
– Дұрыс айтасың, – деп ... ... ... ... зая ... олар жүзім ағаштарын отырғызып, оларға күтім жасайды.
Арада ... ... ... соң ... бағы өсіп ... ... үш жігіт
одан мол өнім алады. Өздеріне керегінше қалдырады да, қалған жүзімді сатып,
көп қаражат тауып ... ... ... ... ... ... ... қазбаппыз. Біз әкеміздің өлер алдында айтып
кеткен қымбат бағалы қазынасын енді таптық, – дейді.
Сыйлық
Болат ... бір топ ... ... ... Олар 8 ... ... ... көкелері, ағалары алып беретінін айтып
даурығып, дабырласып келе ... та ... ... ... ... ... Бірақ оған ақша беретін
ешкімі жоқ еді. ... күні ... ... ... ... ... ... апама не сыйласам екен деп ойланып отырып, ойына бірдеме ... бір ... ... оны көз ... етіп ... Оған ... ... қазақ тілі, математика т.б. ... ... ... ... Онда ... ... ... 8 наурыз күні апасын құттықтап, баға қойған қағазды ұсынды.
Апасы алғашында түсіне алмай баласына таңдана қарады.
... ... ... ... ғой. ... ... осы. ... сыйлығым болмады, – деп мұңая қарады Болат.
Апасы қағазға қайта үңіліп, рақаттана күліп:
– Бұл сыйлығың басқа сый-құрметіңнің ... ... ... ... ... – деп көңілденіп орнынан тұрды. Альбомды алып, ... ... ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 100 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жеткіншек ұрпаққа экологиялық білім берудің мәні28 бет
Оқушылардың рухани-адамгершілік тәрбиесі және бейнелеу өнерінің асыл мұраларын кейінгі ұрпаққа насихаттау65 бет
Қазақ радиосындағы «Ұлағат» және «Парыз» бағдарламаларын талда8 бет
Қазақ халқының ғасырлар қойнауынан ұрпақтан ұрпаққа жеткен рухани мұрасы10 бет
«Адамдардың табиғатсыз күні жоқ, Табиғаттың мұны айтуға тілі жоқ»5 бет
Айтыс өнері31 бет
Даналық6 бет
Жүсіп Баласағұн. «Құтадғу білік»11 бет
Ұлы ұстаз,ғұлама жазушы Мұхтар Әуезовтың этнопедагогикалық еңбектері5 бет
Атырау газетіндегі патриоттық тәрбие мәселесі67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь