Өндiрiстiк инфрақұрылымды дамытудағы мемлекеттiң реттеушiлiк рөлi туралы

Қоғамдық өндiрiс екi үлкен сферадан тұрады. Оның бiрiншiсiне – қоғамның материалдық-заттық қажеттiлiктерiн қанағаттандыратын салалар жататын болса, екiншiсiне – оның материалдық емес (информация, әр түрлi қызметтер т.б. ) сұраныстарын қамтамасыз ететiн салалар жатады. Дегенмен, бұл сфералардың дұрыс дамуы үшiн белгiлi бiр сыртқы жағдайлар (материалдық өнiмнiң айналуы, шаруашылық байланыстарды қалыптастыру, информацияны өндеу және жеткiзу т.б.) қажет. Кәсiпорындар жұмысының сыртқы жағдайларын қамтамасыз етумен, экономикалық әдебиеттерде “инфрақұрылым” алатын, экономиканың өзiнше бөлек сферасы айналысады.
Экономиканың дербес сферасы болып, инфрақұрылым, материалдық-заттық өндiрiстен қоғамдық еңбек бөлiнуiнiң тереңдеуiне және оның сыртқы жағдайларын қамтамасыз етуге деген сұраныстың өсуiне байланысты бөлiнiп шықты.
Кәсiпорындардың сыртқы жағдайлары бiркелкi болмағандықтан, инфрақұрылым салалары да бiркелкi емес. Сол себептi, инфрақұрылымды төрт түрлi iрi салалар тобына бөлуге болады:
1. Өндiрiстiк инфрақұрылым - өндiрiс процестерiнiң тiкелей сыртқы жағдайларын қамтамасыз ететiн салалар кешенi. Оған жүк тасу көлiгi, көтерме сауда, электрмен, газбен, сумен қамтамасыз ету, қойма шаруашылығы, байланыс, информацияны өндеу салалары және iскерлiк қызметтер сферасы жатады. Iскерлiк қызметтер сферасы жарнама мен маркетингтiк қызмет көрсетудi, жалға алу (беру) мен лизингтi, басқару, инвестициялық саясат, т.б. жөнiнде консультациялық қызмет көрсетудi, инжинирингтi қамтиды.
        
        Өндiрiстiк инфрақұрылымды дамытудағы мемлекеттiң реттеушiлiк рөлi.
Жоспар:
1. Кiрiспе.
2. Өндiрiстiк ... ... ... ... ... ... екi ... сферадан тұрады. Оның бiрiншiсiне –
қоғамның материалдық-заттық қажеттiлiктерiн қанағаттандыратын салалар
жататын болса, ... – оның ... емес ... әр ... т.б. ) ... қамтамасыз ететiн салалар жатады. Дегенмен,
бұл сфералардың дұрыс дамуы үшiн белгiлi бiр сыртқы жағдайлар (материалдық
өнiмнiң айналуы, шаруашылық байланыстарды ... ... ... жеткiзу т.б.) қажет. Кәсiпорындар жұмысының сыртқы жағдайларын
қамтамасыз етумен, экономикалық әдебиеттерде ... ... ... ... ... ... ... сферасы болып, инфрақұрылым, материалдық-заттық
өндiрiстен қоғамдық еңбек бөлiнуiнiң тереңдеуiне және оның сыртқы
жағдайларын қамтамасыз етуге деген сұраныстың ... ... ... ... ... бiркелкi болмағандықтан,
инфрақұрылым салалары да бiркелкi емес. Сол себептi, инфрақұрылымды төрт
түрлi iрi салалар ... ... ... ... ... - ... ... тiкелей сыртқы
жағдайларын қамтамасыз ететiн салалар кешенi. Оған жүк тасу көлiгi,
көтерме сауда, электрмен, газбен, сумен ... ету, ... ... ... ... ... және iскерлiк
қызметтер сферасы жатады. Iскерлiк қызметтер сферасы жарнама ... ... ... ... алу ... мен ... басқару,
инвестициялық саясат, т.б. жөнiнде консультациялық қызмет көрсетудi,
инжинирингтi қамтиды.
2. Әлеуметтiк инфрақұрылым – жұмыс күшiн ... ... ... ... денсаулық сақтау, бiлiм беру, жеке сауда, жолаушылар
тасу көлiгi, тұрғын үй – коммуналдық шаруашылық, ... ... ... т.б. ... ... ... – экономиканы макроэкономикалық реттеудi
жүзеге асырушы салалар мен қызмет сфераларының кешенi. Оған
мемлекеттiк аппарат, несиелiк- қаржылық сфера, т.б. жатады.
4. Экологиялық инфрақұрылым – адам ... ... ... ортаны қорғау, қоғам өндiрiсi дамуының экологиялық
жағдайларын қамтамасыз ету сфералары мен инженерлiк құрылыстардың
кешенi.
Бiз бұл тақырыпта өндiрiстiк ... ... ...... ... дамуын мемлекеттiк реттеу мәселелерiне тоқталып
өтемiз. Себебi, бiрiншiден, көлемi шағын жұмыста барлық инфрақұрылым
салаларының мемлекеттiк реттеу ерекшелiктерiн, әдiстерiн, қағидалары мен
механизмдерiн оқушыға ... ... етiп ... жазу мүмкiн
емес; екiншiден, көлiк кешенiнiң халық шаруашылығындағы рөлi өте жоғары.
Ол экономикалық, әлеуметтiк, қорғаныс, саяси және мәдени ... ... ... ... маңызы оның орындайтын қызметiне
байланысты. Көлiк кез келген өндiрiстiң айырылмас бөлiгi болып саналады
және қоғамдық еңбек бөлiнуiнiң негiзгi материалдық базасы болып
есептеледi. Көлiк ... ... мен ... тұтынушының, аймақ пен
аймақты, кәсiпорындарды бiрiмен - бiрiн ... ... ... жаңа кең ... жаңа аудандарды игеру мүмкiн емес. Көлiк
халық шаруашылығының iрi бiр саласы. Оның негiзгi қорлары халық
шаруашылығындағы ... ... ... 13 % - ын ... Егер бұған
ведомсволық көлiктiң қорларын қосса бұл көрсеткiш әлдеқайда жоғары
болады. Халық шаруашылығында жұмыс iстейтiн ... 20 %-ы ... ... үшiн ... iстейдi. Көлiк тауардың бағасына өте үлкен ықпал
жасайды. Көлiк шығындары көптеген жүктердiң ... 40 % ... ... көлiк кешенiң мемлекеттiк реттеу жүк тасымалдау шығынының
аз болуын, тасымал жылдамдығының неғұрлым ... ... ... ... ... етуi ... Республикасының көлiк кешенiнiң дамуын мемлекеттiк
реттеудiң негiзiн 1994 жылы қыркүйектiң 21 жұлдызында қабылданған
“Қазақстан ... ... ... Заң ... ... ... көлiк кәсiпорындарының қызметiн мемлекеттiк
реттеу құқықтық базаны қалыптастыру, ... ... ... ... мен баға ... ... бiркелкi әлеуметтiк және
ғылыми-техникалық саясаттарды жүзеге асыру, бақылау жолымен жүргiзiледi
(5-бап).
Қазiргi кезде Республиканың көлiк кешенiн басқару Қазақстан
Республикасының Көлiк және коммуникациялар ... ... ... және осы ... ... ... бекiткен Ережеге сәйкес,
оның негiзгi мiндеттерi болып мыналар саналады:
- көлiк саласында Қазақстан Республикасының мүдделерiн қорғау;
- көлiк саласында ... және ... ... жүзеге
асыру;
- меншiк түрлерiне қарамай, барлық көлiк түрлерiнiң жұмысын реттейтiн
Заң актiлерiнiң, стандарттардың, нормалардың жобасын дайындау;
- көлiктiң барлық түрлерiнiң дамуының ... ... ... ... ... ... инвестициялық ғылыми-
техникалық және әлеуметтiк саясаттарды қалыптастыру және жүзеге
асыру, және де ... ... ... ... мен ... ... және ... қызметтерге деген сұраныстарын қанағаттандыруға жағдай
жасау;
- көлiк қызметiн тұтынушылардың ... ... ... Республиканың тасымалдауға деген мемлекеттiк қажеттiлiктерiне болжау
жүргiзу;
- Қазақстан Республикасының көлiк ... ... ... және
оның дамуын мемлекеттiк реттеу.
Көлiк кешенi туралы толық мәлiмет алу және бiр сөздi әр
түрлi түсiнуге жол бермес үшiн кең ... ... ... ... ( анықтама) бере кетейiк.
Көлiк жүйесi – тасымалдау жұмысын атқаруда бiрiмен- бiрi
тығыз байланыста болатын әр түрлi көлiк түрлерiнiң ... ... ... жеке мемлекетке, аумаққа не iрi қалаға байланысты қолданады.
Қазiргi кезде көлiк дегенiмiз- халық шаруашылығының күрделi
iрi кешенi. Оның ... ... ... дербес салалары ғана емес,
сонымен бiрге қалалық және ... ... ... де бар. ... ... ... қарамастан, көлiктiң барлық түрлерi бiрiне-бiрi
белгiлi бiр тәуелдiлiкте болады, тасымалдау процесiне ғана емес, сонымен
бiрге шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... торабы – республиканың не жеке аумақтың қалалары мен ауылдарын
байланыстыратын барлық жол қатынастарының жиынтығы.
Жалпы пайдалану (магистралды ...... ... ... ... ... сәйкес, меншiк тәуелдiлiгiне, кiм ұсынғанына
қарамастан жүктер мен ... ... ... ... ... жол ... теңiз жолдары көлiгi, өзен жолдары көлiгi,
автомобиль көлiгi, әуе ... ... және ... ... ... ... көлiгi мемлекеттiң көлiк жүйесiнiң негiзiн қалайды.
Көлiктiң осы түрi дербес “көлiк өндiрiсi” болып саналады, себебi ол
мемлекеттiң тасымалдауға деген негiзгi сұраныстарының ... ... ... ... ... – тек қана өз ведомствосының
тасымалын атқаратын және басқа клиенттердiң тасымал талабын орындаға
мiндеттi емес, ведомстволық көлiк. Өндiрiстiк кәсiпорындарының ... ...... ... деп атайды.
Қазақстанда осы көлiк түрлерiнiң барлығы да ... ... ... ... орналасуына байланысты теңiз жолдары көлiгi ендi
ғана құрылуда. Республикада “ Ақтау” және “Баутино” теңiз ... ... үшiн ... ... ... ... ... маңызы өте жоғары.
- батыстан шығысқы қарай 3000 километрге, солтүстiктен оңтүстiкке 1700
километрге созылып жатқан республика аумағының кеңдiгi;
- жүк тасымалдау қашықтығының ... ... ... өнiм ... – көмiр, темiр рудасы, мұнай және
мұнай өнiмдерi, металургиялық өнеркәсiп пен ауыл ... ... асыл ... ... ... ... әр ... тасымалдауға тиiстi жүктiң түрiне және
тасымал қашықтығына байланысты тиiмдi пайдалану ... бар. ... және ... жол ... алыс ... ... ... Қысқа қашықтықтарда автомобиль көлiгi басқа көлiк түрлерiне
қарағанда қысқа мерзiмде жүк ... және ... аз ... ... ... ... мұнай, газ және мұнай өнiмдерiн (көлемi
үлкен болса) тасымалдауда тиiмдi. Өткiзу қабiлетi бiрдей болған жағдайда
1 км құбыр желiсiнiң құрылысы темiр жол ... 2-2,5 есе ... ... ... ... ... ... маңызды алғы шарты болып отыр. Халықтың қоныстану тығыздығының
төмендiлiгi ( 1 шаршы км-ге 6 адам), ... кең ... ... ... ... ... қашық орналасуы және
шетел рыноктерiнен алшақтығы көлiк инфрақұрылымының экономикалық
дамуының негiзгi факторларын құрайды. Бұл, ... ... ... Қазақстан экономикасы көлiк кешенiнiң жұмысына жоғары деңгейде
тәуелдi екенiн көрсетедi.
Нарық қатынастарына өту жағдайында республика көлiк ... ... ... ... оның ... мен
табыстылығы. Қазақстанның көлiк кешенiнiң дамуын төмендегi кестелерде
берiлген көрсеткiштер бойынша талдап көруге болады.
12 кесте
Көлiк ... ... жүк ... және жүк ... |Жүк ... млн. тонна |Жүк айналымы, млрд. т/км ... | | ... | | |
| | | |
| | | | |2000 жыл| | | |2000 |
| |1990 |1995 |2000 |1990 |1990 |1995 |2000 |жыл |
| | | | ... | | | |1990 |
| | | | ... | | ... |
| | | | |н | | | ... | | | | | | | |ен ... | | | | | | | | ... ... |26,6 |472,0 ... |38,2 ... | | | | | | | | ... |345,0 |161,1 |171,8 |49,7 |407,0 ... |30,7 ... жол | | | | | | | | ... ... |384,7 |17,2 |44,8 |10,8 |4,5 |10,0 ... су |10,7 |2,0 |0,45 |4,2 |3,9 |0,8 |0,042 |1,3 ... | | | | | | | | ... |0,07 |0,03 |0,02 |28,)5 |0,8 |0,1 |0,1 |12,5 ... |20,6 |37,9 |138,8 |673,7 |16,4 |24,2 |50,9 |310,3 ... | | | | | | | | ... жылы 1990 ... салыстырғанда жүк жөнелту – 26,6%-ға, жүк
айналымы – 38,2%-ға дейiн азайған. Мұндай тенденция көлiктiң барлық
түрлерi бойынша байқалады. Мұндай ... ... ... ... қатынастарға өтуiне байланысты тауар
өндiрiсiндегi дағдарыс себеп болып ... Тек қана ... ... ... ... (637,7 %) және жүк ... (310,3 %) ... күрт
жоғарлаған, өйткенi көлiктiң бұл түрiмен экспортқа бағытталған мұнай
және газ өнiмдерi тасымалданады.
Кестедегi көрсеткiштерден байқайтынымыз, жүк тасымалдауда
автомобиль ... ... ... ал жүк ... ... жол
көлiгiнiң алатын үлесi жоғары.
13 – кесте
Жалпы пайдаланудағы көлiк түрлерi бойынша жолаушылар тасымалдау және
жолаушы айналымы
| ... ... млн. адам ... айналымы, млн. ж/км |
| | | |
| | | |
| | | | |2000 | | | |2000 |
| |1990 |1995 |2000 |жыл |1990 |1995 |2000 |жыл |
| | | | |1990 | | | |1990 |
| | | | ... | | | ... |
| | | | ... | | ... | | | |ен | | | |ен ... |3899,2 |1893,6 |654,4 |16,7 |71471 |32322 |17000 |23,8 ... | | | | | | | | ... |42,6 |37,4 |21,3 |50,0 |19734 |13159 |10215 |51,7 ... | | | | | | | | ... жол | | | | | | | | ... |3504,5 |1548,7 |480,8 |13,7 |36294 |13227 |4355 |11,9 ... * | | | | | | | | ... су |3,6 |0,4 |0,1 |2,7 |112,9 |5,7 |1,0 |0,8 ... | | | | | | | | ... |8,6 |2,0 |0,8 |9,3 |13291 |4713 |1797 |13,5 ... ... |305,1 |151,4 |44,5 |2039 |1217 |632 |30,9 |
* 2000 жыл – ... ... он жылда көлiктiң барлық түрлерi бойынша жолаушы ... ... ... ... халықтың төлемдiк қабiлетiнiң
төмендеуiне және бағаны либерализация салдарынан тасымал тарифтерiнiң
доғары болуына байланысты “құлдырап” кеткен. Әсiресе, қысқа
қашықтықтарда жолаушылар арнаулы көлiк түрлерiнiң қызметiнен бас ... ... ... жеке ... ... ... ... қалаға
жақын мекендерге жлаушы тасымалдауда жеке “тасымал” жолаушылар
тасымалдаумен айналысатын кәсiпорындарға ... ... ... Сол ... 2000 жылы 1990 жылмен салыстырғанда автомобиль
көлiгiмен жолаушы ... – 13,7 %, ... ... – 11,9 % ... жол ... негiзiнен, алыс қашықтыққа жолаушы тасымалдайтындықтан
және табиғи монополия ретiнде тасымал тарифi мемлекет ... ... ... ... түрлерiне қарағанда, оның жоғарыда
аталған көрсеткiштерi көп төмендеген, яғни жолаушы тасымалдау – 50 %,
долаушы айналымы – 51,7 пайызды құраған. Жалпы ... ... ... де
экономиканың басқа салаларындай терең дағдарыста.
Оның негiзгi себептерi ретiнде, жоғарыда айтылған дағдарысқа
байланысты экономиканың негiзгi салаларына өнiм өндiру ... ... ... ... ... ... ... көлiк
қызметiнiң дер кезiнде төленбеуiн, ақша айналымының бұзылуына байланысты
қаржылық қиыншылықтарды және де экономиканы мемлекеттiк ... ... ... ... ... нақтылаусыз жүргiзiлгендiгiн атауға
болады.
Қазақстанның жалпы пайдаланудағы көлiк торабын 14061,8 км темiр
жолдары, 87 мың км. автомобиль, 4 мың км. iшкi су, 500 км. ... ... ... ... темiр жол магистральдарының тығыздығы 1000 шаршы
метрге шаққанда 5,3 км. ТМД елдерiнде бұл көрсеткiш ... ... ... тең.
Электрлендiрiлген жалпы пайдаланудағы темiр жолдардың үлесi
Қазақстанда 26 %, Әзiрбайжанда – 60 %, ... – 45 ... ... ... ... ... қатты
қапталған (асфальтталған) автомобиль жолдарының үлесi 95 %, тығыздығы –
Қазақстанда 1000 шаршы километрге 29,7 км., Әзiрбайжанда, Арменияда,
Белоруста, Грузияда, Молдовада және ... – 248-296 км. ... ... ... ең ... тығыздығы Солтүстiк Қазақстан
облысында (74,2км), ең төменi – ... ... ... көлiк кешенiң қозғалыс составтарымен, керектi
жабдықтармен қамтамасыз ету жағы да өте нашар. Елiмiзде аталған заттарды
өндiру өндiрiсi мүлде жоқ.
Көлiк ... ... ... дамуы жуық арада төмендегi
мәселелердi шешудi талап етедi:
- ... ... ... ... ... ... ету ... көлiк түрлерi мен коммуникация жүйесiнiң жеткiлiксiз дамуы,
сыртқы рынокке мұнай және газ тасымалдайтын құбыр желiлерiнiң,
бағыттардың баламалы болмауы;
- халықаралық тасымалды, ... ... ... ... ... өзен ... ... жол стансаларының нашар дамуы;
- темiр жол және автомобиль көлiгiнiң жол шаруашылығының техникалық
деңгейiнiң төмен болуы, магистральдық мұнай және газ ... ... ... тозу ... ... ... ... составтарының жергiлiктi өндiрiсi болмауы, жөндеу базасының
нашарлығы;
- тасымалды ұйымдастырудың жалпы қабылданған талаптарға сай ... ... мен ... ... ... етудегi
кемшiлiктер, т.б.
Жоғарыда айтылған жағдайларға байланысты, республика көлiк
кешенiнiң дамуын жақсарту үшiн мемлекет тарапынан белсендi ... тиiс. ... ... ... ... ... мен ... инвестицияларын тартуды ынталандыруға тiреп
отыр.
Сол себептi, ендi көлiк кешенiн жекешелендiру мәселелерiне
тоқталайық. Көлiк түрлерiнiң ерекшелiктерiне қарай, оларды жекешелендiру
де әр ... ... ... тиiс.
Барлық көлiк түрлерiнiң арасында темiр жол көлiгi – оның
республика экономикасында алып отырған орнына қарай және “масштабы”
болуы ... ... үшiн өте қиын ... ... ... ... осы процесс басқа елдерде қалай жүргiзiлдi, соны еске
алайық. АҚШ-та, 1980 ... ... ... ... ... ... меншiкте болды. 1980 жылы Конгресс ьемiр жолдарды
жекешелендiру туралы заң қабылданды, соның нәтижесiнде, бiрiншi класты
жолдардың бәрi дерлiк жекешелендiрiлiп, жеке ... ... ... ... ... ... көрсетiлген қаржылық
көмек 2,8 млрд доллардан (1981 жыл) 0,1 млрд долларға (1986 жыл) дейiн
төмендедi.
Жапонияда да, 1980 жылдардың ортасында, темiр жолдар тұтас
жекешелендiрiлген. Бұл ... ... ... ... ... ... яғни әрбiр дербес компания өз мамандандырылуы
ретiнде жүк тасымалдау, жолаушы тасымалдау, ... ... т.б. ... таңдап алған. 1987 жылдан бастап темiр жол пайдасы жоғары
салалардың қатарына қосылған.
Италияда 1990 ... ... ... жол ... ... ... Бiрақ, қазiргi кезде жиырмаға жуық жеке меншiктегi
темiр жолдар бар. 90 –жылдардың басынан темiр жолдарда акционерлiк қоғам
ретiнде қайта ... ... ... ... Ал, ... қазiрдiң өзiнде тәуелсiз темiр жолдық акционерлiк компанияның
акциясына ие ... ... ... мен Франция сияқты Еуропаның дамыған
елдерiне келетiн болсақ, бұл елдерде темiр жол тұтас мемлекет меншiгiнде
және ... ... ... алып ... әр елде ... ... меншiк мәселесi әр түрлi шешiлген.
Дегенмен, магистральды темiр жолдарға мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... ... темiр жолдарға мемлекеттiк меншiктi сақтау қажет. Бұлай
олайтын себебiмiз, бiрiншiден, темiр жол көлiгiнiң экономикадағы рөлi
өте ... ... ... ... ... ... өте ... шаршы километрге 5,3 км), үшiншiден, барлық магистральдар белгiлi
бiр бағытта баламасыз.
Еуропалық одақтың Қазақстан үшiн ТАСИС бағдарламасын жасаушылар да
осындай тұжырымға тоқталып отыр. ... ... ... ... ... ... жекешелендiруге әзiрге болмайды деп
есептейдi:
- жекешелендiруге қажеттi капитал кез ... ... ... өте ... ... ... жол шет ... компаниялардың қолына
көшуi мүмкiн, бiрақ өте маңызды стратегиялық активтер үшiн бұндай
жағдай орынсыз болар едi;
- Қазақстанда темiр жолдар табиғи монополия ... ... ... ... ... ... тарапынан
өте қатаң басқару шаралары қолданылуы мүмкiн, сол себептi олардың
коммерциялық пайда табуға деген еркiндiгi өте шектеулi болады;
- қазiргi ... ... ... ... ... ... Темiр жолды жекешелендiрген компаниялар ондай жеңiлдiктер
беруден бас тартады;
- темiр жолдардың қаржыландыруында әлi күнге дейiн мектептер,
ауруханалар мен ... да ... ... бар, ... ... көптеген жеңiлдiктердi пайдаланады. Ешбiр жеке компания
аталған әлеуметтiк ... ... ... бере ... ... басқа мыңдаған километр кiре берiс
жолдары, тұйық линиялар (магистральдардан тараған) бар. Олар бұрын да
темiр жол ... мен ... ... ... олардың
негiзгi мiндетi – бiр немесе бiрнеше кәсiпорынның жүктерiн қабылдау және
жөнелту болатын. Осы ... ... әр ... ... ... ... Мемлекет тарапынан олардың қабылданған техникалық
нормативтерге сай болуы бақыланып отырылуы керек.
Сонымен бiрге, темiр жол көлiгiнде жүк ... жүк ... ... ... бар. ... жеке меншiктегi кәсiпорындар, жеке
тұлғалар, мемлекеттiк кәсiпорындар мен темiр жол ұйымдары атқара алады.
Бұл жұмыстарды орындауда қандай кәсiпорынның қызметiн пайдалануды ... мен жүк ... ... ... ... ... ... және жеке
жұмыс жасауына болатын темiр жол көлiгiнде тағы да бiр сфера бар. Ол –
жөндеу жұмыстары, магистральдi ... ... ... ... ... ... механизмдер мен машиналардың қосалқы бөлшектерiн
дайындау және жеткiзiп беру. Керектi жабдықтарды, қосалқы бөлшектердi
кiмнен сатып алу – ... ... ... ... үшiн ... жоқ,
негiзгiсi, олардың бағасы, сенiмдiлiгi және стандарттарға сай келуi
қанағаттандырса болды.
Нарықтық экономикаға өтпелi кезеңде ... жол ... ... ... бар. Көлiктiң бұл түрiнiң қор
сыйымдылығы өте жоғары, өндiрiстiк тасымал процесi технологиялық
үздiксiз болуы керек. Яғни, темiр жол шаруашылығының ешқандай бөлiгi –
мейлi жол ... ... ... ... ... ... - өз бетiмен
қызмет жасай алмайды.
1997 жылдың қаңтар айында Республика Үкiметi үш дербес заңды
тұлғалы темiр ... ... ... темiр жолы” Республикалық
мемлекеттiк кәсiпорнын құру туралы шешiм қабылдады. Кәсiпорынды құрудағы
мақсат – ... ... ... ... ... артық
звеноларды жою, темiр жол саласының қаржылық – экономикалық жағдайын
тұрақтандыру. Алғашқы кезеңде еншiлес 12 мемлекеттiк кәсiпорын ... олар ... ... алты ... жол ... ... қайта
құрылды. Олар – Ақмола, Алматы, Батыс, Сарыарқа, Семей және Түркiстан
темiр жолдары. Темiр жолдарды есеп айырысу ... ... ... ... ...... ... жүйелерi
енгiзiлдi. 1998 жылдан “Қазақстан темiр жолы” РМК төрт звенолық басқару
құрылымынан екi ... ... ... ... ... ... аяқталған жоқ. Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2002 жылғы ... ... ... 100 ... ... ... ... жолы” ұлттық компаниясы акционерлiк қоғамы құрылды.
Темiр жол көлiгiне қарағанда, әуе жолы ... ... ... ... ... ... Қазақстанда мемлекеттiк “Эйр
Қазақстан” әуекомпаниясымен қатар ондаған жеке меншiк нысанындағы
әуекомпаниялары (“Азамат” “Саяхат”, т.б.) ... ... жолы ... өздерiнiң атқаратын мiндеттерiмен ерекшелiнетiн үш
түрлi кешеннен тұрады. Бiрiншiден, әуе қозғалысын ... ... ... ... ... бiр ... аэронавигация мен қозғалысты
басқару жүйесi болуы шарт. Бұл жүйе, Қазақстанның әуе кеңiстiгiн
пайдаланғаны үшiн және көрсетiлген ... ... ... кез ... әуе ... ... ұшуын қамтамасыз етедi. Және
де, Қазақстанның әуе кеңiстiгi “Ата заңда” көрсетiлгендей, Қазақстан
Республикасының ерекше меншiгi. Сондықтан, әуе қозғалысын басқару кешенi
жекешелендiрудiң ешқандай ... ... ұшу- ... ... Оған барлық типтегi
пайдалануда бар ұшақтар кiредi.
Үшiншiден, аэропорт кешенi. Оның негiзгi мiндетi - әуе ... мен ... ... ұшақтардың қонуы мен ұшуын және осы
әрекеттермен байланысты ... ... ... ... екi ... ... ... меншiктегi кәсiпорындар жұмыс
iстей алады.
Автомобиль көлiгi темiр жол және әуе жолы ... ... ... ... сондықтан оны жекешелендiру қиын емес.
Жекешелендiру процесiбасталғанға дейiн республикада 480-нен астам
автокөлiк кәсiпорындары ... ... ... кезеңiнде
олардың барлығы толық шаруашылық, қаржылық еркiндiк алған. ... ... ... ... кезеңiнде, автокөлiктiң республиканың
агроөнеркәсiп кешенiнiң дамуындағы атқаратын рөлiн ескере отырып
(мысалы, егiн ... ... ... 12-13 мың жүк ... мемлекет меншiгiнде ұстаған жөн.
Мұнай, мұнай өнiмдерiн және газды тасымалдаумен айналысатын құбыр
желiсi ... ... ... ... ... ... бұл түрi жалпы
пайдалану көлiгiне жатпайды, ол, дұрысын айтсақ, ведомстволық
(өндiрiстiк) көлiк, бiрақ халық шаруашылығының ... ... ... және ... үшiн ... ... өте зор. Бiздiң
ойымызша, көлiктiң бұл түрi мемлекет меншiгiнде қалуы тиiс. Дегенмен,
қазiргi таңда газ тасымалдау құбырлары шетелдiк ... ... ... ... ... ... жүк ... алатын орны шамалы,
сондықтан оларды реформалау мәселелерi бұл жұмыста қаралмады.
Бiз көлiк кешенiн жекешелендiру мәселелерiне кеңiрек тоқталған
себебiмiз, нарықты экономикада экономиканың мемлекеттiк реттеу ... ... ... жеке ... ... жұмысына
мемлекет жанама әдiстердi қолдану арқылы араласады.
Экономикада мемлекеттiк ... ... ... ... мен жоспарлаудың жататыны белгiлi. Үкiмет қаулысы мен (16 мамыр
1996ж.) “Қазақстан Республикасының әлеуметтiк –экономикалық дамуының
индикатифтi жоспарларын жасау ретi мен ... ... ... ... ... сәйкес, Экономика және сауда министрлiгi басқа да атқарушы
билiк органдарымен бiрге Қазақстан Республикасының әлеуметтiк
–экономикалық дамуының ұзақ мерзiмдiк (10-15 жыл), орта ... ... және ... ( бiр ... ) ... дайындайды. Осы
жоспарлардың құрамында республика көлiк кешенiнiң даму жоспары да
жасалады.
Республика көлiк кешенiнiң құрама ... ... ... ... ... мен жолаушыларды тасымалдау жоспары – тұтас және көлiк түрлерi
бойынша;
2) ... ... ... ... жылжымалы составтарды пайдалану жоспары.
Жоспардың әр бөлiмiнде өзiне тән экономикалық көрсеткiштер
есептелiнедi. ... ... даму ... негiзгi көрсеткiштерi
шартты түрде 4 топқа бөлуге болады.
Бiрiншi топқа – тасымалдау көлемiнiң деңгейiн сипаттайтын
көрсеткiштер жатады. Атап айтқанда, жүк ... ... ... немесе жолаушылар саны); орта тасымал қашықтығы (км);
жүк ... ... және ... айналымы (ж)(км).
Екiншi топқа - көлiктiң жылжымалы составтарын, техникалық
құралдарын пайдалану көрсеткiштерi ... ... ... ... ... статикалық және динамикалық салмағы, т.б.
Үшiншi топқа – көлiк ... ... ... ... ... ... ұзындығы; оның iшiнде екi жолды темiр жолдардың ұзындығы;
автомобиль ... ... оның ... ... ... жолдардың ұзындығы, т.с.с.
Төртiншi топқа – көлiк кешенiң қозғалыс составтармен, яғни
вагондармен, ... ... ... ету көрсеткiштерi жатады.
Жоғарыда аталған көрсеткiштер жоспарда кәсiпорынның меншiк
нысанына байланысты дерективтi не индикативтi болуы ... ... ... негiзгi көрсеткiштерiн жоспарлау процесiнде нақтылау
әдiстемесiне тоқталайық.
Жүк тасымалдау жоспарын жасау алдымен тасымалдауға жататын
барлық жүктiң көлемiн анықтауды, оны көлiк түрлерi ... ... ... есептеудi талап етедi. Содан соң жүк айналымы
көрсеткiшi жоспарланады.
Жүк тасымалдау көлемi iрiленген өлшегiштер әдiсiмен және
баланстық әдiспен есептелiнедi.
Iрiленген өлшегiштер әдiсi негiзiнде ұзақ ... ... ... ... Жүк ... көлемi белгiлi бiр
жүктердiң өндiру көлемi мен тасымалдау көлемiнiң арасында ... ... ... ... ... анықталады.
Сандық қатынас тасымалдау коэффициентi түрiнде берiледi.
.
Бұл жерде:
Тк – тасымалдау коэффициентi;
Ж.К. – ... жүк ... - ... өнiм көлемi.
Алынған көрсеткiш жоспарлау кезенiнде тасымалдау iсiне ықпал жасайтын
факторларды ескере отырып түзетiледi.
Қағида сай, бұл коэффициент бiрден артық болмауы тиiс, бiрақ
қайталанған ... ... ... ... байыту комбинатына апару,
содан соң тұтынушыларға жеткiзу) онда ... ... ... мүмкiн.
Қысқа және орта мерзiмдiк жоспарлар жасау кезiнде негiзгi әдiс
ретiнде баланстық әдiс ... ... ... жүктiң көлемiн
анықтау үшiн аудандық өнiм өндiру және тұтыну балансы жасалынады (6-
үлгi).
6-үлгi. Аудандық өнiм ... және ... ... ... ... | | |лы ... | | ... | | |iң |
| | | ... | | ... |
| | | ... ... ... ... қал-дық |
| ... ... |Т.б. ... |
| |жол |ль |су | | |
| | | ... | |
| | | |ры | | ... Жүк ... | | | | | ... Жүк ... | | | | | ... ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... (басқа елдерге) жүк| | | | | ... (-) | | | | | ... ... ... ... | | | | | ... тасымалдау (+) | | | | | ... ... ... (+,-) | | | | | ... ... мәлiметтерi тасымал көлемiн көрсетiп қана қоймай, сонымен
қатар республика (облыс) экономикасының даму деңгейiн, басқа
республикалармен(аймақтармен) көлiктiң байланыс дәрежесiн көрсетедi.
Жүк айналымын анықтау үшiн және де ... ... ... ... Осы ... есептеу үшiн аймақаралық жүк алмасу жоспары және
тиiмдi жүк тасу желiсi (схемасы) жасалынады ... ... жүк ... жоспары (шахматтық баланс)
|Өндiру облыстары |Тұтыну ... |
| ... ... ... |Оң-түстiк|Т.б. |Бар-л|
| | | ... |ы-ғы |
| | | |тан |н | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... ... ... ... (аймақтар) арасында жүк тасу
қашықтығын қысқарту арқылы қоғамдық еңбектi үнемдеуге ... ... ... ... ... ... керек. Бұл өте күрделi мәселе.
Оны шешу үшiн аймақаралық ... ... ... ... Солардың iшiнен ең тиiмдi, ұтымды варианты таңдап алынады. ... ... ... ... мен ... ... ... арқылы орындалады.
Осы мақсатпен көлемдi жүктердiң әр түрi бойынша тиiмдi жүк тасу
желiсi жасалынады. Оның көмегiмен жүктердi тиiмдi жөнелтi бағыттары
анықталады. Бұл ... өнiм ... ... мен ... ... орны ... тасымалау көлемi және орташа тасымал көрсеткiшi арқылы жүк
айналым көлемi ... ... 1997 ... ... ... ... –2030
барлық қазақстандықтардың өсiп өркендеуi, қауiпсiздiгi және әл-ауқатының
артуы” ... ... ... ... және ... ... мерзiмдi
басымдық ретiнде белгiленген. Осы құжатқа сәйкес көлiк түрлерiнiң алдында
тұрған стратегиялық мiндеттердi iске асыру үшiн ... ... ... ету ... жол ... ... ... көлiк және сауда байланыстарын, сондай-ақ Трансазия
магистралi бойынша транзиттiк жүк тасқының қамтамасыз ететiн негiзiгi
темiр жол бағыттарын жаңарту;
- Достық станциясын дамыту мен ... ... ... нығайтуды
аяқтап, оның өткiзiм қабiлетiн 10 мың тонна жүк тасымалына дейiн
жеткiзу;
- жүк ... ... көп ... ... ... сол ... ... сан түрлерiнiң ** технологиялық бiрлiгiн
қамтамасыз ететiн контейнерлiк және бумалық тасымалды қолдана ... ... ... ... ... батыл қайта
құрылымдауды жүзеге асыру, оларды бейiне сәйкес келмейтiн
кәсiпорындардан арылту.
Автомобиль жолдары және автокөлiк ... ... ... шапшаң аралықтар құру арқылы халықаралық тасымалды
қамтамасыз етеiн бағыттарды дамыту;
- жеке ... ... ... ... барларын жекешелендiру
мен концессияға беру жөнiндегi жұмыстарды бастау.Оларға осы заманғы
халықаралық талаптар деңгейiне қызмет ... ... ... ... ... автожолдардың желiсiн басымдық тәртiбiмен дамыту
және ұзақ мерзiмдi келешекте олардың тығыз табанды жолға көшiрiлуiне
жету, автомагистральдар мен көпiр конструкцияларның ... ... ... бойынша:
- авиацияда тәртiп орнату және ұшақтар паркiн лизинг пен жоғары сыныпты
ұшақтардың белгiлi бiр ... ... алу ... ... ... ... ... қолға алу, қызмет көрсету мен сервистi
қамтамасыз ету деңгейiн халықаралық стандарттарға дейiн жеткiзу;
- Қазақстан арқылы өтетiн транзиттiк әуе ... ... ... ... ... ... қайта ұйымдастыру.
Су көлiгi бойынша:
- “Ақтау” айлағын қайта ... және ... ... ... ... үшiн шетел инвестицияларын тарту;
- өзен параходстволарының жұмысын, әсiресе жүк және жолаушы
тасымалындағы өзiндiк құны төмен кемелердi iске қосып, ... ... ... ... ... Қазақстан жағдайында көлiк
кешенiнiң ерекшелiгi ретiнде жалпы жүк тасымал ... ... жол ... желiлерi көлiктерiнiң үлесiнiң жоғары екенiн, ал теңiз ... ... жоқ ... байқауға болады. Сондықтан көлiк кешенiнiң дамуы
мемлекеттiк реттеуде төменде көрсетiлген бағыттарға көңiл бөлу ... ... және ... жолдарды көбейту арқылы темiр жолдардың
өткiзiм қабiлетiн жоғарлату;
- құбыр желiлерiнiң, теңiз көлiгiн және автомобиль жолдарын жетiлдiру
мен жаңадан салуға шет ... ... ... ... қазiргi жағдайда темiр жолдардың өткiзiм қабiлетiн жоғарлату
және жаңа құбыр желiлерiн iске қосуды жеделдету халықаралық экономикалық
интеграцияны күшейту ... сай ... және осы ... көлiк жүйелерiнiң экономикалық тиiмдiлiгiн арттыруға мүмкiндiк
бередi.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өндiрiстiк инфрақұрылымды дамытудағы мемлекеттiң реттеушiлiк рөлi15 бет
Қазақстан Республикасының экономикалық проблемалары38 бет
Қазақстан Республикасы аумағындағы ішкі туризмді дамыту84 бет
Шағын кәсiпкерлiктi мемлекеттiк қолдау және дамыту13 бет
«Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытудағы ойын технологиясының түрі – ұсақ моториканың маңызы».9 бет
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»65 бет
Агроөнеркәсіп кешенің дамытудағы шаруашылық инфрақұрылым саласының ролі35 бет
Агроөнеркәсіп кешенің дамытудағы қызмет көрсету саласының ролі36 бет
Адамгершіліктік қасиеттер мен құндылықтарды қалыптастыру мен бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы44 бет
Адамзат қоғамын рухани дамытудағы философияның рөлі19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь