Қазақ-Қытай тілдеріндегі еліктеу сөздерді салғастыра зерттеу

Кіріспе
I. Тарау. Қазақ.қытай тілдеріндегі еліктеу сөздердің мағыналық. құрылымдық ерекшеліктері
1.1. Еліктеу сөздердің зерттелу тарихы жөнінде қысқаша шолу
1.2. Еліктеу сөздердің мағыналық сипаты мен қалыптасу жолдары
II. Тарау. Қазақ.қытай тілдеріндегі еліктеу сөздердің синтаксистік сипаты
2.1. Еліктеу сөздердің сөйлемдегі қолданылу ерекшеліктері
2.2. Еліктеу сөздердің синтаксистік қызметі
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Еліктеу сөздер қытай-қазақ тілдерінің қай-қайсысында да өзіндік дара сипаты бар, ерекше, оқшау сөз табы ретінде қаралады. Оған еліктеу сөздердің басқа сөз таптарына ұқсамайтын қалыптасу жолдары, мағыналық-құрылымдық ерекшеліктері, сөйлем құрамындағы орны мен рөлі, қолданылу икемділігі т.б. жақтары себеп болған. Диплом жұмысында екі тілдегі еліктеу сөздердің жоғарыда аталған өзіндік ерекшеліктерін салғастыра отырып, олардағы ортақтықтарды тауып, өзгешеліктерді айқындауға баса мән берілді. Мүлде ұқсамайтын екі жүйеге тән тілдер бола тұрса да, олардағы еліктеу сөздердің пайда болуы мен қолданылу жақтарындағы өзгешеліктердің болуына қарамастан, көптеген ортақтықтардың да барлығын байқауға болады. Сондықтан, жұмыста екі тілдегі еліктеу сөздерді салғастыра қарастыруды негізгі мақсат еттік.
1.张志公《汉语语法常识》新知识出版社1956年版。
2.《语法和语法教学》人民教育出版社,1957,第20页。
3.丁声树等著《现代汉语语法讲话》商务印书馆1961年版。
4.张静主编《现代汉语》上海教育出版社1979年版。
5. 黄伯荣、廖序东主编《现代汉语》下册,高等教育出版社1997年版,第21页。
6.卢福波著《对外汉语教学实用语法》,北京语言文化大学出版社1996年版,第63页。
7.李嘉耀,李熙宗著《实用语法修辞教程》,复旦大学出版社2000年版。
8.邵敬敏主编《现代汉语通论》上海教育出版社2001年版
9.李大魁主编《现代汉语》,中国人事出版社2000年版。
10. 李祥瑞等编《基础汉语》(哈文版),伊犁人民出版社1999
年版。
11. 胡裕树主编《现代汉语》,上海教育出版社1979年版。
12. 张静《汉语语法问题》,中国社会科学出版社1987年版。
13. 陈燕燕 编著《汉哈对比语法》,新疆教育出版社1990年版。
14.史锡尧、杨庆蕙主编《现代汉语》北京师范大学出版社 1986年,北京。
15. 倪宝元、张宗正著《使用汉语语法》,福建人民出版社1985年版。
16.王松茂主编《汉语语法研究参考资料》,中国社会科学出版社1983年版。
17. 耿世民 著《现代哈萨克语语法》,中央民族学院出版社1989年版。
18.А. Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1991. 344-350 бб.
19.Қазақ тілінің грамматикасы. 1-том, морфология, Алматы, 1967. 253-257 бб.
20.Ш. Ш. Сарыбаев. Қазақ тіліндегі еліктеуіш сөздер. Алматы, 1960.
21.Ш. Ш. Сарыбаев. Еліктеуіш сөздер. Алматы, 1982. Методикалық кеңес және бақылау пысықтау жаттығулары.
22.Б. Ш. Кәтембаев. Еліктеу сөздерді оқыту. Алматы, 1974.
        
        әл-Фараби атындағы қазақ ұлттық университеті
Сағымбаев Ерлан
ҚАЗАҚ-ҚЫТАЙ ТІЛДЕРІНДЕГІ ЕЛІКТЕУ СӨЗДЕРДІ САЛҒАСТЫРА ЗЕРТТЕУ
(Диплом жұмысы)
Ғылыми жетекші:
Алматы-2007
Мазмұны
Кіріспе
I. ... ... ... ... сөздердің мағыналық- құрылымдық
ерекшеліктері
1.1. Еліктеу сөздердің зерттелу тарихы жөнінде ... ... ... сөздердің мағыналық сипаты мен қалыптасу жолдары
II. Тарау. Қазақ-қытай тілдеріндегі ... ... ... ... ... ... ... қолданылу ерекшеліктері
2.2. Еліктеу сөздердің синтаксистік қызметі
Кіріспе
Еліктеу сөздер қытай-қазақ тілдерінің қай-қайсысында да өзіндік дара
сипаты бар, ерекше, ... сөз табы ... ... Оған ... ... сөз ... ұқсамайтын қалыптасу жолдары, мағыналық-құрылымдық
ерекшеліктері, сөйлем құрамындағы орны мен рөлі, қолданылу икемділігі ... ... ... Диплом жұмысында екі тілдегі ... ... ... ... ... ... ... олардағы
ортақтықтарды тауып, өзгешеліктерді айқындауға баса мән ... ... екі ... тән ... бола ... да, ... еліктеу сөздердің
пайда болуы мен қолданылу жақтарындағы өзгешеліктердің ... ... ... да ... байқауға болады. Сондықтан, жұмыста екі
тілдегі еліктеу сөздерді салғастыра қарастыруды негізгі мақсат еттік.
Тақырыптың өзектілігі
Қытай-қазақ тілдеріндегі еліктеу ... әр екі ... өз ... жеке
зерттеліп келсе де, қазірге дейін оларды ... ... ... ... жоқ. Сондықтан бұл тақырып ... ... ... ... тіл білімі үшін күн тәртібіндегі өзекті мәселе.
Екіншіден, еліктеу сөздерді жан-жақты ... ... ... тілі ... процессінде студенттердің еліктеу сөздердің ... ... ... түсінік қалыптастыруы үшін қажет. Үшіншіден, біз ... жазу ... ... ... ... ... тіл мамандарының
көптеген зерттеу еңбектерін пайдаланып, оларды жүйелеп, ... ... ... ... ... және ... жақтарын саралап
көрсетуге күш салдық. Бұл ғылыми еңбектер мен көзғарастар ... ... ... ... мен ... ... жөнінде жазылатын оқу
құралдарына пайдалануға болатын құнды материал деп ... ... ... тілдеріндегі еліктеу сөздер, олардың зерттелуі, лексика-
грамматикалық ерекшеліктері.
Зерттеу әдісі
Жұмыста салғастырмалы зерттеу тәсілі ... ... ... ... ... ... ... жарық
көрген ғылыми еңбектерді басшылыққа ала отырып, екі тілдегі ... ... мен ... ... ... тілімен
салғастыра отырып қытай тіліндегі еліктеу сөздердің ... ... ... ... ... ерекшеліктерін жан-жақты ашып көрсету.
Сөйтіп, қытай тіліндегі еліктеу сөздерді оқытуда кездесетін қиын ... ... да ... ... да ... ... ... негізгі міндеті
Зерттеу мақсаттарына сай, қытай-қазақ тілдеріндегі еліктеу сөздердің
лексика-семантикалық сипатын, жеке сөз табы ... ... ... ... ... ... ... құрамын,
жасалу жолдарын, қолданылу ерекшеліктерін көрсету.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы
Қытай ... ... ... студенттердің қытай тіліндегі
еліктеу сөздерді үйрену, игеру барысында кездесетін ... ... ... ... лексика-грамматикалық сипаты, әсіресе, қолданылу
ерекшеліктері, сөйлемдегі басқа сөздермен байланысы, синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... жан-
жақты көрсетілді. Екі тілдегі еліктеу сөздердің өзіндік ... ... ... ... және ... ... сараланды. Қытай
тіліндегі үнемі қолданылатын еліктеу сөздер іріктеліп алынып, әр ... ... ... теориялық мәнділігі
Қытай-қазақ тілдеріндегі еліктеу ... ... ... ... қолданылуы, синтаксистік қызметі т.б. туралы
байымдаулар мен талдаулар алдағы уақытта қытай тіліндегі ... ... ... ... мен магистранттардың зерттеу жұмыстарына
теориялық жақтан пайдалануына негіз болады деп ... ... ... келтірілген қытай-қазақ тілдеріндегі еліктеу сөздерге қатысты
көнтеген нақты мысалдар мен оған қатысты талдау, сипаттаулар студенттердің
практикалық ... ... оқу ... ... ... сөздерге
байланысты қиын түйіндерді түсінуіне көмектеседі деп ... ... ... еліктеу сөздер жөнінде ... тіл ... ... ... ... ... сондай-ақ, жоғары оқу орындарындағы
қытай филологиясымен ... ... мен ... ... ... ... ... ретінде пайдаланылды.
Жұмыстың құрылымы
Жұмыс кіріспе, екі тарау және қорытындыдан тұрады. Жұмыс соңынан
пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... тілдеріндегі еліктеу сөздердің мағыналық- құрылымдық
ерекшеліктері
1.1. Еліктеу сөздердің ... ... ... ... ... ... ... түрлі дыбыстарға тіл дыбыстары арқылы еліктеуден
пайда болған сөздер. Дүниеде дыбыс түрі сан ... және өте ... Ал ... болса шекті. Адамзат шекті тіл дыбыстары арқылы шексіз ... ... ... да, әлемдегі сонша көп, күрделі дыбыстарды өз қалпында
айнытпай, дәл бейнелей алмас еді. Сондықтан, тілдегі ... ... ... ... ... ... тұрғысынан басқа дыбыстарға еліктеу, жақынырақ
бейнелеу ғана. Мұндай еліктеп бейнелеу кейде дәл түссе де, ... ... ... ... ғана ... отырады. Бұл бір, мәселенің екінші
жағы әр тілдің дыбыс жүйесі бір келкі емес және ... ... ... ... оны сол ... ... жүйесі бойынша бейнелеу
барысы да бірдей емес. Сол себепті, ұқсас бір ... әр ... әр ... ... қазақша “Есік тарс етіп жабылды” “Шар тарс ... ... ... ... ... сөзі ... “门关上了”,
“乓的一声气球踩破了” 乓(pang) деген дыбыспен бейнеленеді. Мұндағы ... ... екі ... екі ... ... ... болғанымен, олар арқылы
білдіріліп отырған ісжүзіндегі ... ... ... ... ... ... ... шардың жарылуынан шыққан дыбыс. Демек дыбыстық ... де әр ... тіл ... ғана ... сол ... ұлттық болмысымен,
дүние танымымен және ойлау ... де тіке ... ... ... ... ... де ... тіліндегідей еліктеу сөздері дербес сөз ... ... ... сөз табы ... қарастырылады. Оған біріншіден,
еліктеу сөздердің басқа бір дыбыстың ... ... ... көшірінді
дыбысы бола тұрса да, өзіндік лексикалық ... ие ... деп ... ... ... ... өз алдына жеке ... ... ... ... ... ... ... бір дыбыстан немесе одан ... ... ... бәрі бір ... бір ... ... ... тілдік
дыбыс формасына ие сөз ... ... Міне осы ... сөздерді қытай тілінің негізгі сөз таптарының қатарына қосуға
негіз болған.
Еліктеуіш сөздер қытай тілінде өткен ғасырдың 60-жылдарынан бері ... ... бірі ... ... тілі ... ... ғылыми
еңбектерге енгізіліп біршама жүйелі зерттеліп келеді. Оған дейін қытай
тіліндегі сөздерді ... ... Ма ... ... Оның 1898 ... “马氏文通” атты еңбегінде қытай тіліндегі негізгі сөздерді беске,
көмекші сөздерді тоғыз түрге бөліп ... ... ... ... ... ... көрсетілмегенімен, одағай сөздер көмекші сөз табы ... ... ... ... ... жатқызылған. 1924 жылы
шыққан Ли Жин щи-дің “新著国语文法” ... сөз ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырылған. Лүй ... (1942 ж.) ... ... сөздер жеке дара қолданылатын
шылау сөздерге ... деп ... ... ... сөз ... сан ... ... қосқан ғалым УаңЛи-дің “中国语法纲要” ... ... ... ... де, одағайлар да жеке сөз табы ... ... да ... ... ... дей ... ... одағайлармен бірге қарастырған. 1962 жылы ғана Диң Шыңшу
өзінің “现代汉语语法讲话” атты ... ... ... қытай
тіліндегі 10 сөз табының бірі ... ... рет жеке сөз табы деп ... бері ... ... қытай тілінде жеке сөз табы ... ... ... ... содан бері Хуаң Борұң, Ло Анюань, Сұн ... ... ... ... ... ... ... ШауЖиңмин қатарлы ғалымдар ... ... ... (2001 ж.) ... ... ... мен еліктеу сөздері
негізгі ... ... ... ... ... ... ... сөздер қатарына жатқызған. “ Дыбыстық сөздер” дегенде одағайлар
да, еліктеу сөздерді де дыбысқа қатысты пайда болады деп ... ... бұл екі сөз ... ... ретінде де олардың дыбысқа қатысты
пайда болу ерекшелігі аталады. ... ... ... ... ... қазақ тіліндегідей дыбыстық еліктеуіш сөздер және бейнелеуіш
сөздер деп бөлу дағдысы жоқ, еліктеуіш ... ... тек ... ... арқылы пайда болған сөздерге қаратылады. Қытай тіліндегі еліктеуіш
сөздерді негізгі ... де, ... ... де жатпайтын өзіндік
ерекшелікке ие сөз табы деп ... да бар. Сұн ...... ... ... ... ... сөздер қытай тіліндегі негізгі
сөздерге де, көмекші сөздерге де жатпайтын ерекше сөз ... ... ... Олай ... ... ... ... сөздердің сөйлем ішінде
мәлім синтаксистік тіркес ... ... ғана ... ... бола
алатындығы себеп болса керек. Қорыта айтқанда, қытай тілінде өткен ғасырдың
60 жылдарынан кейін ғана еліктеуіш сөздер жеке сөз табы ... ... және ... ... қазақ тіліндегідей еліктеуіш сөздердің
бейнелеуіш түрі жоқ, ... ... ... ... ... ... Енді бір ... еліктеуіш сөздердің тарихында, олар бастапта
одағайлар ретінде қарастырылса, кейінтін одағайлардан бөліп жеке сөз табы
ретінде ... ... ... ... сөз ... ... ... өзі
де тіке аударғанда “дыбысқа еліктеу сөзі” болып шығады. Сөйтіп, қытай
тілінде ... де ... да ... ... ... ... деп
есептелінеді.
Қазақ тіл білімінде еліктеу сөздерді бірінші рет жеке сөз табы ретінде
тану ... ... ... А. Ысқақов. Қазақ тіліндегі еліктеуіш сөздердің
өзіндік белгілері жөнінде профессор А. ... ... ... жазған. Ғалым
Ш. Сарыбаев та Ысқақовтың пікірлерін қолдай ... ... ... ... ... ... тың ... айтады. Аталған ғалымдардың
еліктеуіш сөздер жөніндегі пікірлерінде үлкен алшақтық болмаса да, еліктеу
сөздердің терминдік ... және ... ... ... баяндауда
аздаған өзгешеліктер барлығы байқалады. А. Ысқақов қазақ ... ... ... дей ... ... семантикалық жағынан еліктеуіш
сөздер және бейнелеуіш ... деп ... екі ... ... Ал Ш. ... еліктеуіш сөздер деп жалпы атап алады да, ... ... ... және ... ... деп бөледі. Еліктеуіш ... ... бар, ... ... ... көркем шығарма тілінде
жиі қолданылады. Бірақ, ... ... ... ... ... еліктеу сөздер одағайлар қатарында қарастырылып келді. Кейінтін
еліктеу сөздерінің өзіндік ... ... ... тіл
мамандары жағынан мойындалғаннан соң, оқулықтар мен грамматикалық ғылыми
еңбектерге қазақ ... ... сөз табы ... ... ... қазақ
тілдеріндегі еліктеу сөздердің зерттелу тарихына ортақ бір ... ... ... де ... ... қатарында қаралуы деуге болады. Жоғарыда
баяндалғандай қытай тілінде де өткен ғасырдың 60-жылдарына ... ... ... ... ... мен оқу ... ... аталып келсе,
қазақ тіл білімінде еліктеу сөздер 1971 жылы ғана мектеп оқулықтарына жеке
сөз табы ... ... ... ... себебі де бұл екі сөз табының
негізінен дыбыс негізінде қалыптасуында жатса керек.
Еліктеу сөздер ... ... ... кездесетін құбылыстардың құлақ
сезімі арқылы қабылданатын түрлі дыбыстарға ... көру ... ... әр қилы ... ... ... ... сөздер.
Грамматикалық тұрғыдан алғанда еліктеу сөздері негізгі сөздер тобына
жатады. Мысалы: Есік сарт етіп ... От ... ... ... ... аузыма тығылды. Дегенлегі сарт құлаққа естілетін ... ... ... сөзі ... ... байқалған бейне құбылыстың атауы, лүп-
лүп дыбыстың да, бейненің де атауы емес, адамның денесінде ... ... ... ... ... ... сөздер.
1.2. Еліктеу сөздердің мағыналық сипаты мен қалыптасу жолдары
Адам ойы қандай күрделі болса, тілдегі сөздердің мағыналары да сондай
күрделі, ... орай ... ... ... ... ... ... түрлі болып қолданыла береді. Мысалы:
噔噔 dengdeng (Жол жүргендегі аяқ дыбысы)
正在这时,远处传来了噔噔的脚步声。
Дәл осы кезде алыстан сықырлаған аяқ дыбысы ... huahua ... ... ... ... емес.
轰隆 honglong (Найзағайдың шатырлауы, зеңбіректің гүрсілі)
山上硝烟弥漫,炮声隆隆。
Тау басы қою тұман, дүркін-дүркін зеңбіректің гүрсілдеген дауысы естіледі.
嘀铃铃 ... ... ... шыр ... телефон дауысы оның ойын бөліп жіберді.
呼噜 hulu ... ... ... дыбыс)
他呼噜了两声, 就睡着了。
Ол қор етіп ұйықтап кетті.
哈哈 haha Күлкі үні.
怦怦 pengpeng Жүрек лүпілі.
扑腾扑腾 puteng puteng ... ... ... huchi huchi ... ... pululu Көз ... ... тамған дыбысы
咕咕 gugu Қарын ашқандағы құрсақтың шұрылы.
咕嘟咕嘟 gudugudu Суды ... ... ... dongdong Есік ... ... ... dangdang ... сыңғыры
砰砰 pengpeng Мылтықтың тарсылы.
噼哩啪啦 pilipala Шапалақтың шартылы.
唧唧喳喳 jiji chacha ... ... wengweng ... ... ... ... және қос ... еліктеу сөздердің барлығын қайталап айтуға болады.
Мысалы: 呼——呼呼,嘀嗒——嘀嘀嗒嗒,嘀嗒嘀嗒
2. Қос ... ... ... жоғарыдан басқа өзгеріп қайталанатын
формасы да бар. ... ... ... ... жеке ... ... бола ... Мысалы:
轰隆隆隆......雷声响个不停。
“突突突......”,一辆摩托车开来了。
砰!子弹向别处飞去。
4. Еліктеу сөздер сөйлемде етістіктің, сандық мөлшер сөздердің алдында
тұрады. Мысалы:
心里怦怦地跳着。(етістіктің ... ... ... ... ... ... ... еліктеу сөздер сандық мөлшер сөздерді анықтап келгенде
құрылымдық ... ... ... да, қос ... ... ... сандық
мөлшер сөздерді тікелей анықтай береді. Мысалы:
几只家雀噌的一声飞走了。(жалаң буынды)
没留神,刺溜一下滑倒了。(қос буынды)
6. Еліктеу сөздер сөйлемде ... ... ... етістікпен
құрылымдық шылау地 арқылы ... ... ... ... ... ... да ... Мысалы:
子弹刺溜地从耳边擦过去。(地 шылауы арқылы)
嘀嗒嘀嗒地流水。 (地 шылауы арқылы)
小雨嘀嗒嘀嗒下个不停。(地 шылауынсыз)
石头叽里咕噜往下滚。(地 шылауынсыз)
Қазақ тілінде еліктеуіш сөздер семантикалық ерекшелігі ... ... ... ... да, ... ... да өзге сөз таптарынан оқшауланып тұрады.
Еліктеу сөздер семантикалық жағынан, біріншіден, сан ... ... ... ... ... ... аң-құс, жан-жануарлардың
дыбыстарына еліктеуден пайда ... ... осы ... ... ... ... ... сын- сипаты, қимыл-әрекетінің
көріністерінен пайда болатын түсініктерді білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... арбаң-құрбаң, арс-
ұрс, тық-тық, тырс, шарт, қырт, ыңқ, қыңқ, қалт-құлт т.б.
Қазақ тілінде еліктеу сөздер зат ... ... я ... ... дыбыстарына еліктеу мен сыртқы түр-тұрпатына, қимыл-қозғалысына
еліктеуге байланысты дыбыстық еліктеу сөздер және бейнелеуіш сөздер болып
екі ... ... ... ... табиғат құбылысында кездесетін алуан түрлі
жанды заттардың ... ... ... және ... өзара бір-біріне тиюі, соқтығысуы, қақтығысуларынан пайда болады.
Мұндай сөздердің қолданылуы да, мағыналары да өте кең. Мысалы: Машина ... ... М.) ... дүр етіп есікке ұмтылды. Кекілік ұшып дүр етті.
(Х. Ес.) ... дүр сөзі үш ... ... ... ... таза өз ... ... 2-мысалда адамдардың қимыл-әрекетін
дыбыстық жолмен әсірелеп көрсету басым тұр. 3-мысалдағы дүр ... ... дүр ... ... әлде ... солғын. Бір еліктеу
сөзінің әлде неше мағынада қолданылу ерекшелігі қытай тіліндегі еліктеу
сөздеріне де тән ... ... ... ... ... ... жөнеледі.
一翻身床板就嘎吱嘎吱的。
Аунасаң төсек сықырлайды.
Осындағы 嘎吱 gazhi сөзінің екі сөйлемдегі дыбысты бейнелеу деңгейі ... ... ... ... ... бір еліктеуіш сөз екі тілде де бірнеше
мағынада ... ... ... ... ... бастапқы дыбысты
дәлірек, жақынырақ бейнелеуге болса, кейбір мағынасы ... ... ... ... ... обыраздау сияқты ауыспалы мағыналарда
қолданылады.
Қазақ тіліндегі ... ... ... бір түрі бейнелеуіш сөздер.
Бейнелеуіш сөздер табиғатта ... әр қилы ... мен ... ... ... мен олардың қозғалысқа түскен іс-
әрекеттерінің көру қабілеті ... ... ... ... ... Мысалы: Қиюы қашқан тақтайлар быт-шыт болып кетті. (С. М.) Осымен
қалың топ жапыр-жұпыр бірнеше рет айқасты. ( М. Ә.) ... ай ... ... ... Сұлу торы жарға сумаң етіп шыға ... ... ... ... тұр. (С. Ер.) Мен бет ... тыржитып, екі езуімді
ырситып, денелерім дірілдеп, аяғымды ... ... ... ... ... (Б.Тұр.)
Кейбір бейнелеуіш сөздердің мағынасында дыбыс та, бейне де ... ... ... ... ... шайнау. Кеңк-кеңк күлу т.б.
Қытай тілінде еліктеу сөздер тек дыбыстық ... ... ... ғана ... ... ... ... сөздер
қарастырылмаған. Қытай тілінде морфологиялық өзгеріс жоқтың қасы ... ... ... ... ішінде көсемше тұлғасымен тұратын
бейнелеуіш сөздер ... ... ... анықтауыш, пысықтауыш,
толықтырғыш мүшелері ... ... ... ... қорыққанынан дірілдеп кетті.
孩子们把小屋弄了个乱七八糟。
Балалар кішкентай бөлменің аптар-тептерін шығарды.
战士们把敌人打得个落花流水。
Сарбаздар жаудың быт-шытын шығарды.
电灯光照房里白亮白亮的。
Електр шамы үй ішін жарқыратып тұр.
他急得象热锅上的蚂蚁。
Ол сасқанынан ... ... ... ... ... ... ... қан дақтарын үн-түнсіз сүртті ... ... ... ... ұзақ қарап отырып, кенет еңкейіп қызының
мұздай шекесінен ... ... ... ... 发抖, ... ... ... 没有血色的苍白的 сөздері бейнелеуіш сөз есептелмейді. Олар сөйлем
ішінде теңеу, әсірелеу мақсатында ... ... сөз ... ... Ал ... сөйлемдегі қазақша аударма баламасына келсек, дірілдеп,
быт-шытын, жарқыратып, шыж-пыж, үн-түнсіз, қан-сөлсіз сөздері жеке-жеке
еліктеу сөздердің ... ... ... ... ... ерекшеліктері
Қазақ тілінде еліктеу сөздердің дыбыстық құрамы басқа сөз таптары
сияқты ала-құлаланып, ... ... ... ... ... ... ... бір ізге келтірілген жүйе, дыбыстық форма бар. Еліктеу
сөздер өздерінің осы дыбыстық ... ... сөз ... ... отырады. Ол ерекшеліктер:
1. Еліктеу сөздер мұрын жолды ң дыбысымен ... ... ... ... ... келеді. Мысалы: дың, дің, сың, сің, шың, ... ... ... т.б.
2. Еліктеу сөздер р дыбысымен аяқталады. Көбінде дыбыстық еліктеуіш сөздер
болып ... ... сыр, пыр, шар, шор, зыр, гүр, дыр, дір, дүр, ... У ... аяқтайды. Мысалы: лау-лау, кеу-кеу, су, гу-гу, ду-ду т.б.
4. П ... ... ... ... ... шып-шып, сып-сып, шап-шұп
т.б.
5. Ұяң з,ж дыбыстарына бітеді. Мысалы: баж-бұж, шыж-быж, қаз-қаз ... к,қ ... ... ... ... ... сық-сық, дік-дік, тік-
тік т.б.
7. рс дыбыс тіркесімен бітеді. Мысалы: тарс, пырс,дүрс, қорс, бырс ... рт ... ... ... ... ... ... кірт, борт, күрт т.б.
9. рқ дыбыс тіркесімен бітеді. Мысалы: қорқ, сырқ, бырқ, қарқ т.б.
Қазақ тілінде еліктеу ... ... екі, үш, төрт ... ... ... болып келеді. Еліктеу сөздердің құрамындағы дауысты-дауыссыз
дыбыстар өзі қатысты сөздердің семантикасына аз да ... ... ... ... Мысалы: “Дік ете түсті” мен “тік ете түсті” деген еліктеуіш
сөздерді өзара салыстырсақ, олардың айырмашылығы сөз ... д мен ... ... ... ... ... ... дік дыбысы жұмсақ,
ауырырақ заттардың өзара тиісуінен пайда болса, тік дыбысы қатты жеңілірек
заттардың соғылысуынан ... ... ... ... жуан дауысты дыбыс болса, ... ... ... та қарқынды, күшті, дөрекі, жуан болады. Мысалы:
қорс-қорс, ... ... ... ... ... ... құрамындағы дауыстылар жіңішке болса, онда
құлаққа естілетін дыбыстар да қарқынсыз, әлсіз, солғын, ащы болады. ... ... ... ... ... т.б.
Бейнелеуіш сөздердің құрамында жуан дауысты болса, онда көзге көрінетін
бейненің ұнамсыз дөрекілігін білдіреді. ... жалп ету, ... ... ... борп-борп ету т.б.
Бейнелеуіш сөздердің құрамында жіңішке дауысты болса, онда ... ... ... ... екендігін білдіреді. Мысалы: елп-елп, кілт-
кілт, мөлт-мөлт, бүлк-бүлк, селк-селк, желп-желп т.б.
Қытай тіліндегі еліктеу сөздері ... ... ... ... де ... ... ... жазылуы жағынан әрқандай бір еліктеу сөзін
алсақ та, олардың алдына 口 бөлшегі қосылып жазылады. Бұл ... ... ... ... лебіздік шылауларға, одағайларға және еліктеу
сөздерге тән бірден-бір белгі деуге болады.
Мысалы:
呼呼, 嘎吧,咔嚓,啪,哇哇,呀,当啷, 吱担,呜呜,呱呱,咕嘟
吱吱,叮当,叮铃,噔噔,哐啷,哗哗,哇啦,呼噜,唰唰,啪啦
Бұлар қытай ... жиі ... ... ... ... ... дерлік
алдына 口 бөлшегі қосылу арқылы жасалған.
Еліктеу сөздердің буын құрамы
Қазақ тілінде еліктеу сөздердің жалаң түрлері екі, үш, төрт ... бір ... ... келеді. Еліктеу сөздердің екі дыбыстан құралған
ашық және тұйық буынды ... өте аз. ... су, гу, ду, ар, ыр, ыз, ... енді бір ... ... ... үш дыбыстан құралған тұйық
буынды болып келеді. Мысалы: ырс, арп, елп, ірк, еңк, ыңқ ... ... ... үш ... ... ... буынды болып
келеді. Мысалы: сыр, шұр, шар, шыр, зыр, дір, гүр, шыж, шып ... ... ... ... төрт ... ... ... буынды
болады. Мысалы: Қалт-құлт, бырт, сылқ, зырқ, қорс,жылп, жарқ, гүмп т.б.
Туынды ... ... екі және үш ... ... келе ... ... ... томпаң, ежірең, ажыраң, арсалаң, серең т.б.
Қытай тілінде сөздердің буын саны иероглифтер арқылы ... ... ... бір буын ... ... ... ... тілінде бір буынды
сөздер көп болған болса, қазір сөздердің екі ... ... ... ... Тіпті көп буынды сөздер де тілдік қолданыс барысында дыбыс
құрамының қысқаруы ... екі ... ... ... ... бар. Бұл
қазіргі қытай тілі лексикасының негізгі даму бағыты ретінде қаралады. Қытай
тіліндегі ... ... де буын ... ... осы ... ... Атап ... қытай тілінде алғаш қалыптасқан бір буынды еліктеу
сөздермен қатар, қос буынды еліктеу сөздер де бар. Бір ... ... 叭, 嗖, 嘎, 呼, 咣, 咪, 喵, 呜, 喔, 噌, 吱, ... ... ... ... ... 咯噔, 啾啾, ... ... ... ... ... ... тіліндегі бір буынды еліктеу сөздер көбінде сөйлем ішінде
қайталанып ... да, сөз ... тағы да ... ... ... қосылып, әрленіп отырады және айтпақы, жеткізбекші болған ... ... ... ... ... ... ... еліктеу сөздерін啪
немесе喔 түрінде айтқанда еліктеу мағынасы толық ... және ... да ... ... еді.
Еліктеу сөздер қазақ тілінде морфологиялқ құрамына қарай жалаң туынды
еліктеу сөздер және күрделі еліктеу сөздер ... ... ... Жалаң
туынды еліктеу сөздер түбірге ... ... ... ... ... Түбірге –ң, -ың, -ің, -аң, -ең жұрнақтары қосылу жолымен жасалады.
Мысалы: томпаң, ... ... ... ... ... ... қартаң,
жымың, қиқаң, желпең т.б.
2. Түбірге –лаң, -лең, -алаң, -елең жұрнақтары қосылады. Мысалы: арсалаң,
еңкелең, ... ... ... шұбалаң т.б.
3. –қ, -к, -ақ, -ек, -ық, -ік жұрнақтары арқылы. Мысалы: сықақ, ыржақ,
жалтақ, ... ... ... далбақ т.б.
4. –лақ, -лек, -алақ, -елек, -лық, -лік, ылық, -ілік жұрнақтары арқылы.
Мысалы: бұлталақ, елбелек, ... ... ... ... ... ... т.б.
5. –ыр, -ір жұрнағы арқылы. Мысалы: бұжыр, мөлдір, ақыр, секір, жылтыр ... ... ... жалаң еліктеу сөздердің қайталанып, қосарланып
келуі арқылы жасалады.
1. Негізгі, ... ... ... ... ... өзгеріссіз қайталануы
арқылы жасалады. Мысалы: сырт-сырт, лүп-лүп, сақ-сақ, арбаң-арбаң, елбең-
елбең, жымың-жымың, бақ-бақ т.б.
2. ... ... ... ... мағынаға ие бола алмайтын сөздердің
қайталанып келуі арқылы күрделі еліктеу сөздері жасалады. Мысалы: жұлым-
жұлым, ... ... ... ... ... ... ... сөздердің екінші сыңарындағы ашық дауысты дыбыстың
қысаң дауысты дыбыспен ауысып, фонетикалық өзгеріске ... да ... ... ... ... жалт-жұлт, қарқ-құрық, қалт-құлт, қалтаң-
құлтаң, шатыр-шұтыр, жалбаң-жұлбаң, саңқ-сұңқ т.б.
4. Жеке тұрғанда ... ... жоқ ... ... қайталанып екінші
сыңарындағы ашық дауысты дыбыстың қысаң ... ... ... ... ... сөздер жасалады. Мысалы: жалба-жұлба, дал-
дұл, айқыш-ұйқыш, қапыл-құпыл ... ... ... ... ... ... жуық екі сөздің
қосарланып келуі арқылы күрделі еліктеу сөздер жасалады. Мысалы: қыңқ-сыңқ,
быж-тыж, ... ... ... қипаң-сипаң, елпең-селпең т.б.
6. Кейбір сыңар мәнді қос сөздердің қосарланып келуінен де күрделі еліктеу
сөздер жасалады. ... ... ... тас-талқан, көл-көсір,
ағыл-тегіл т.б.
7. Жеке тұрғанда ешқандай лексикалық мағынаға ие бола алмайтын екі түрлі
сөздің ... ... де ... ... ... ... ... қиқа-
жиқа, үйме-жүйме, алай-дүлей, әңкі-тәңкі, ығы-жығы, апыл-құпыл т.б.
II. Тарау. Қазақ-қытай тілдеріндегі еліктеу сөздердің синтаксистік сипаты
2.1. Еліктеу сөздердің сөйлемдегі ... ... ... екі ... ... ... синтаксистік қызметін
сөз етпестен бұрын, олардың сөйлемдегі басқа сөздермен ... ... алу ... Соған байланысты қазақ ... ... ... ... сөздермен байланысын төмендегідей бірнеше жаққа жинақтап
көрсетуге болады.
1. Еліктеу сөздің жалаң түрі мен күрделі (қосарланған) түрінің
қай-қайсысы ... да ... тән атау ... ... ... ғана ... тек етістіктермен тікелей тіркеседі. Бірақ еліктеу
сөздер етістік атаулының бәріне бірдей ... ... ... Оның ... түрі де, ... түрі де өзге ... ... тіркессе де,
ет көмекші етістігімен еркін тіркеседі. Мысалы: Жанып жатқан от майлы ... пыс ... борс етіп сөне ... қайтадан тез лап ете жанды. (С.
Сейфуллин); Боқай келіншегінің сөзіне мыңқ етпеді (Ғ. Мұстафин) т.б.
2. ... ... ... ... ... ... бәрімен де бірдей
тіркесе бермейді, ... ... тек ... ... ғана ... тіркеседі. Мысалы: Абай селк етіп жалт қарады
(М. Әуезов); Машина кілт бұрылды (С. ... ... ... сөздер етістіктерден өзге сөздермен некен-саяқтап қана тіркеседі
де, сын есім, үстеу, шылау сияқты сөз таптарымен ... ... ... ... ... ... шықты (С. Сейфуллин); Қым-қиғаш қиқу, сарт-
сұрт төбелес болды да қалды (С. Көбеев).
4. Еліктеу ... ... ... мүше ... ... ... ... қандай сөздерге тіркесуімен байланысты. ... ... ... ... (С. Сейфуллин); сарт-сұрт төбелес
болды да қалды (С. ... ... Зат ... ... ... олардан бұрын тұрып қолданылатын шаңда-шұң, сарт-сұрт ... сөз, ... ... ... Ал, ... ... ... тіркесетін категория болғандықтан, олардың негізгі
снтаксистік қызметі де сын-қимыл ... ... ... ... ... ... түрі мен ... (қосарланған) түрі көмекші етістікпен
де, негізгі етістікпен де тіркесе ... Ет ... ... ... ... қашан да болсын құранды мүшенің құрамына енеді де, сол
құрам, ет көмекші етістігінің қай ... ... ... ... ... ... мүше болады. Мысалы: Сергей Петрович елең етті (Ғ. ... ... етіп бір ... адам шыға ... (С. ... ... елең етті тіркесі баяндауыш болса, қылаң етіп тіркесі
пысықтауыш болып тұр т.б.
Дербес ... бар ... ... ... ... ... мен ... сын-сипатын білдіреді де, әрқашан пысықтауыш мүше
болады. Мысалы: Абай кілт бұрылып, жалт қарады (М. ... Атшы ... ... ... (С. ... ... томп-томп желеді, екі ұрты бүлк-бүлк
қозғалады (Ғ. Мұстафин).
5. ... ... ... есім ... ... ... Осы ... соң Жігітек екі ұдайылықтан, былқ-сылқтан арылып, сөзді
бір арнаға түйген-ді (М. Әуезов); Жер бетінде болатын шақұр-шұқыр, ... бәрі де ... ... ... бір үлкен дүмпудің тұтасқан
гуілін ғана естисің (Ғ. Мүсірепов). Осы ... ... ... ... ... былқ-сылқтан деген еліктеу сөз толықтауыш
болады да, ілік септік формасында тұрған шақұр-шұқыр (жалғауы ... ... ... ... сөздер анықтауыш болып қызмет етеді.
Қытай тілінде сөйлем ... ... ... орны ... ... ... ... табады.
1. Еліктеу сөздер сөйлемде оқшауланып, жеке сөйлемдік мағынаға ие ... ... ... ... сөйлем мүшесі емес, мәлім
көрініс, жағдайды атау ... өз ... ... ойды ... тұр және ол ... соңғы бөлігі арқылы айқындала түскен.
2. Еліктеу сөздер өзінен кейінгі ... ... ... шылау 地
арқылы байланысады. Мысалы:
心里怦怦地跳着。
3. Жалаң бұынды еліктеу сөздерден ... ... ... ... қосылады. Онсыз жалаң буынды еліктеу сөздер сөйлемде синтаксистік
байланысқа қатыса алмайды. Мысалы:
只听见嚓的一声刹车了。
汽车嘎地一声刹住了。
4. Әдетте қытай ... ... ... ... ... ... ...
шылауы да қолданылатын жағдай кездеспейтін болса, еліктеу сөздер қатысқан
сөйлемде ... осы екі түрі де ... ... Қос ... ... ... ... 的 сөздері қосылмай-ақ, 一声
тіркесі тіке тіркесе ... ... ... еліктеу сөздердің қолданылу ерекшелігіне байланысты
үнемі кездесетін ... ... ... мен қолданылу орындарын,
мағынасын төмендегі нақты мысалдардан түсінуге болады.
... ... ... ... ... ... ca:
只听见嚓的一声刹车了。
chua:
大队人马走起来 chua的。 chua的一声飞了出去了。
拉 chuala:
chua拉一声,把菜倒进油锅里了。
噌 ceng:
几只家雀噌的一声飞走了。
琤琤 chengcheng:
几个玉石杯子碰得琤琤地响。 溪水琤琤地流。
刺 ci:
刺的一声,撕了一个口子。 ... ... ... ... ... ... ... dida:
嘀嗒嘀嗒地流水。 小雨嘀嗒嘀嗒下个不停。
冬 dong:
一上来就冬冬地敲门。 锣鼓冬冬响。
嘎 ga:
汽车嘎地一声刹住了。 ... ... ... ... ... ... gezhi:
扁担压得咯吱咯吱地直响。
呱哒 guada:
穿一双趿拉板儿呱哒呱哒地走。
呱呱 guagua:
池塘里青蛙呱呱呱呱地叫。 撵得鸭子呱呱叫。
呱唧 guaji:
全场都呱唧呱唧地鼓掌。 ... ... ... ... ... hua:
鸽子哗的一声飞到房顶上去了。
哗啦 huala:
哗啦一声,房子倒了。 雨哗啦啦地下个不停。哗啦啦地下雨。
咴儿 huir:
小鸟咴儿咴儿地叫得多好听!
唧唧 jiji:
草地里好多虫子唧唧地叫。
叽叽喳喳 jijizhazha:
树上的麻雀叽叽喳喳地叫。
叽叽嘎嘎 jijigaga:
满屋子的人叽叽嘎嘎地笑。
叽里咕噜 jiligulu:
他叽里咕噜地说些什么? 石头叽里咕噜往下滚。
叽里呱啦 jiliguala:
他总是叽里呱啦说个没完。
戛然 jiaran:
一群仙鹤戛然长鸣。
啾啾 jiujiu:
许多小鸟啾啾地叫。
喀吧 kaba:
喀吧一声,胳膊折了。
喀嚓 kacha:
喀嚓一声,树枝撅断了。
喀哒 kada:
喀哒一声,他把电话筒撂下了。
哐 kuang:
哐的一声,水桶掉井里了。
哐啷 ... ... ... ... ... ... 乓的一声气球踩破了。
怦 peng:
心里怦怦直跳。 心里怦怦地跳着。
砰 peng:
砰的一声,煤气瓶爆炸了。砰的一声,木板倒下来了。
噼里啪啦 pilipala:
炮仗噼里啪啦地响。 ... ... ... ping:
乒的一声枪响了。 两个人乒乓的乱砸一通。
噗 pu:
噗,噗,两口气就吹灭了。 高压锅噗噗地直冒气儿。
噗噜噜 pululu:
眼泪噗噜噜地往下掉。
噗哧 puchi:
噗哧一声,气球撒气了。 惹得他噗哧一笑。
嘁嘁喳喳 qiqichacha:
他们嘁嘁喳喳地说个不停。
锵 qiang:
锵锵地敲锣。 锣声锵锵。
嗖 sou:
救火车嗖的一声开过去了。嗖,嗖,子弹乱飞。
嘡 tang:
嘡,嘡,嘡地敲锣。嘡,一声锣响。
嗵 tong:
心里嗵嗵直跳。 他一个劲儿嗵嗵地往前走。
突突 tutu:
心里突突的。 摩托车突突地开过来了。
咻咻 ... ... ... ... ... yiya:
这孩子咿呀咿呀地学起话来了。
嘤 ying:
嘤其名也,求其友声。
喳 zha:
一群麻雀喳喳地叫。
啁啾 zhoujiu:
鸟声啁啾。
吱 zhi:
小耗子吱吱地叫。
啊 a:Қайталап сұрай беру ... ... 2- ... ... ... ... күмәндануды білдіреді. 4-2-тондармен айтылады. Мысалы:
啊,这是怎么回事啊?
啊 a:Қабыл көру, мақұлдауды білдіреді. Созылмай қысқа айтылады. Мысалы:
啊!好吧。
啊 a:Мадақтауды немесе бір нәрсенің кілт ойға ... ... ... ... ai:Ойламаған жағдайдың болуын білдіреді. Мысалы:
哎!这真是想不到的事。 哎!你怎么能这么做呢?
哎 ai:Бір істі еске салуды, ескертуді білдіреді. Мысалы:
哎!我出个谜语给你猜。
哎呀 aiya:Таңқалуды немесе наразы болу ... ... ... ... ... опық жеу ... ... Мысалы:
哎哟!他们已经走了。 哎哟!我的腿都走肿了。
嗳 ai:Болымсыздықты білдіреді. Мысалы:
嗳!别那么挖苦人了! 嗳!不是那么回事!
... ... ... ... 嗳!要不看那广告,我就不买了。
唉 ai:Құп көруді білдіреді. Мысалы:
唉!来了。唉!我知道了。
... ... ... ... ... таңқалуды білдіреді. Мысалы:
真是咄咄怪事!
诶 ei:Назар аударуды білдіреді. Мысалы:
诶!你快来。 诶!你也来了。
诶 ei:Таңдану, аң-таң болуды білдіреді. Мысалы:
诶!你怎么没来呀! 诶!他也走了
... ... ... ... Мысалы:
诶!你这么说可就不够意思了。 诶!别跟人过不去呀!
诶 ei:Мәлім міндет, тапсырманы өз мойнына алуды ... ... ... ... ... ... 哈哈!我说的没错儿吧。
嗨哟 haiyo:Топтық жұмыла ... ... ... ... үшін ... бір ауыздан дауыстап айтатын дыбысы. Мысалы:
加油干呐,海哟! 抬起来呀,海哟!
嘿 hei:Еске салу, ескерту ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Мысалы:
哦!是这样吗? 哦!我怎么没听说?
呸 pei:Жазғыруды, жеккөруді білдіреді. Мысалы:
呸!谁稀罕这种玩意儿! 呸!少来这一套!
嘻 xi:Таңдану.
嘻!一日千里!
呀 ya:Сескену, таңдану.
呀!一条蛇! 呀!下这么大的雪。
2.2. Еліктеу сөздердің синтаксистік қызметі
Қазақ тіліндегі ... ... ... сөз ... сияқты заттанып,
тіліміздегі төрт түрлі жалғаумен түрленіп, ... ... ... ... алатын және өзіндік сөйлемдік қасиеті бар, синтаксистік ... сөз табы ... ... ... ... ... және күрделі түрлері сөйлемде негізгі
етістіктегі іс-әрекеттің қимыл-сынын, сипатын білдіріп, ... ... ... Мысалы: міне заулап отарбадай желеміз,
кейде жүйткіп, ... ... ... (С. ... ... ... ... С.) Ол жымың етіп күлді.(Б. Май.)
2. Еліктеу ... ... және ... түрлері көмекші етістіктермен
тіркесіп келіп баяндауыштық қызмет атқарады. Мысалы: Бексұлтан ырқ-ырқ
етеді. (Ғ. Сл.) ... ... ... ете ... ... ... жалаң және күрделі түрлері зат ... ... ... қызметін атқарады. Мысалы: Шып-шып
тер сорғалап ағады. (С. Ер.) Шаң-шұң дауыс ... ... ... ... ... ... елде ... Еліктеу сөздер заттанып, атау тұлғада тұрып бастауыш қызметін атқарады.
Мысалы: Даң-дұң жуырда басылмады. (Ғ. Мүс.) Сол ... ... ... ... ... ... ... жалғаулары жалғанып келгенде толықтауыш болады.
Мысалы: Әкесінің жаңағы томпаңына аз күлгеннен кейін, Айша өз ... ... (М. Ә.) ... әуес ... жүре ... (А. Тоқ.)
6. Еліктеу сөздер жалаң, күрделі мүше болумен қатар, сөйлемде ... ... ... Мысалы: Әлде қасқыр келіп таласты ма, анда-санда шаң-шұң, арс-
ұрс етісіп те қалады. (С. М.) Тағы екі рет тарс ... ... ... ... ... ... ... тағы бір ерекшелік, олар
кейде сөйлемдік сипатқа ие болып, өзінен бұрын не ... ... ... ... ... ... ... Сырт-сырт, шақ-шақ, тақ-
тақ, дүрс-дүрс, кірш-кірш. Міне бұл ... ... би емес ... ... ... ... түрленуі болмайтындықтан, еліктеу
сөздерінің сөйлемдегі қызметі ... ... ... ... келмейді.
Олар қытай тілінде көмекші сөздердің, анығырақ ... ... ... ғана ... кейбір мүшесі бола алады:
1. Еліктеу сөздер сөйлемде пысықтауыш болады. Мысалы:
锣鼓冬冬地敲着。
刚过11点半,鞭炮声就噼噼啪啪地响了起来。
山间的小溪哗哗地流着。
大街上的雪有一尺多厚,人走上去吱吱吱地响。
那天夜里,西北风呼呼地刮着,吹得窗户纸哗哗地直响。
这几天春雨唰唰地下个不停。
天刚刚亮,大雨哗哗地下了起来。
他咕嘟咕嘟地喝了一杯水走了。
地 құрылымдық шылауы қытай ... ... ... саналады.
Бірақ, қытай тілінде пысықтауыш атаулының барлығы地 ... ... ... Ал ... ... ... мүше ... жоғарыдағы мысалдарда
көрсетілгендей, тек осы地 ... ... ғана ... ... ... ... ... анықтауыш болады. Мысалы:
噼里啪啦的鞭炮放起来了。
噼里啪啦的枪声持续了一阵。
坐在床前,听着屋外哗哗的雨声,内心颇不平静。
突然,远处传来了“啪”“啪”的枪声。
的 шылауы қытай тілінде анықтауыштың белгісі, яғни, 的 ... ... ... ... ... зат есім сөзі ... ... түрде
анықтауыш болады. Дегенмен, анықтауыштардың бәрі的 арқылы жасала бермейді.
Ал еліктеуіш сөздер анықтауыш болғанда, ... ... ... ... ... ... бола ... көруге болады.
3. Еліктеу сөздер сөйлемде баяндауыш болады. Мысалы:
耳边子弹嗖嗖的。
雷声轰隆轰隆的,雨马上就要来了。
国力的粥还得咕嘟一会儿。
他呼噜了两声,就睡着了。
Еліктеу сөздер сөйлемде тек的 ... ... ... және ... ие болғанда ғана баяндауыш мүше бола ... ... ... ... ... ... ... жасалған тіркестер де,
咕嘟, 呼噜 сөздері етістік мәніне ие болған еліктеу сөздер.
4. Еліктеу сөздер сөйлемде толықтырғыш мүше ... ... ... ... болғанда да, баяндауыш ... ... ... ... және ... ... қайталанған формасы
қолданылады.
Сөйтіп, қазақ-қытай тілдеріндегі еліктеу сөздердің ... ... ... мен ... бар. Ортақ жақтары: Екі
тілде де еліктеу сөздер жеке-дара сөйлем бола ... ... ... және ... ерекшеліктеріне қарай отырып, екі
тілде де ол ... сөз табы ... ... Өзгешелігі: қытай
тілінде сөздер түрленбейтіндіктен, ондағы еліктеу сөздердің сөйлем мүшесі
қызметін атқаруы қазақ ... ... ... ... ... Атап
айтқанда еліктеу сөздер қытай тілінде тек пысықтауыш, анықтауыш, баяндауыш
және толыұтырғыш мүше ғана бола ... Олар ... ... бастауыш,
толықтауыш мүшесі қызметін атқара алмайды. Ал қазақ тілінде еліктеу сөздер
жеке өз ... ... та, ... арқылы жалғауларды қабылдап та
сөйлемнің барлық мүшесі, сөйлемнің біріңғай ... ... ... қытай-қазақ тілдеріндегі еліктеу сөздердің өзіндік
сипатын жап- жақты ашып ... ... ... ... екі тілдегі
еліктеу сөздер туралы пікір-көзғарастар негізге ... ... екі ... ... ... ... ... ортақтықтары мен
өзгешеліктері барынша сараланып көрсетілді. ... ... ... қолданылуы, қайталанып айтылуы, сөйлемдегі ... ... жеке ... ... ... нақты мысалдар арқылы
түсіндірілді.
Қорыта айтқанда қытай-қазақ тілдеріндегі еліктеу сөздері екі ... ... сөз ... ... ... дара ... көрінеді. Яғни,
еліктеу сөздер екі тілде де жеке ... ... ... ие ... ... қытай тілінде еліктеу сөздер дыбыстық еліктеу жолымен
пайда болса, қазақ тілінде оған қоса еліктеу ... ... түрі ... ... ... ... бейнелеуіш сөздер арқылы білдірілетін
мағына басқа сөз таптарының ... ... ... ... ... ... тілінде морфологиялық түрлену болмайтындықтан,
еліктеу сөздердің сөйлемдегі қызметі ... ... ... ... ... ... қызметі мәлім бір тұрақты формалар арқылы
ғана жүзеге асады. Қазақ тілінде еліктеу ... өз ... ... та,
заттану арқылы септік жалғауларын қабылдап та, сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... 胡裕树主编《现代汉语》,上海教育出版社1979年版。
12. 张静《汉语语法问题》,中国社会科学出版社1987年版。
13. 陈燕燕 编著《汉哈对比语法》,新疆教育出版社1990年版。
14.史锡尧、杨庆蕙主编《现代汉语》北京师范大学出版社 1986年,北京。
15. 倪宝元、张宗正著《使用汉语语法》,福建人民出版社1985年版。
16.王松茂主编《汉语语法研究参考资料》,中国社会科学出版社1983年版。
17. 耿世民 著《现代哈萨克语语法》,中央民族学院出版社1989年版。
18.А. Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі. ... 1991. 344-350 ... ... ... ... морфология, Алматы, 1967. 253-257
бб.
20.Ш. Ш. ... ... ... еліктеуіш сөздер. Алматы, 1960.
21.Ш. Ш. Сарыбаев. Еліктеуіш сөздер. Алматы, 1982. Методикалық кеңес және
бақылау пысықтау жаттығулары.
22.Б. Ш. Кәтембаев. Еліктеу ... ... ... 1974.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Спандиар көбеев4 бет
Спандияр Көбеев6 бет
Өр Алтайға хош келіпсіздер!8 бет
Түркі тілдерінің салыстырмалы гарамматикасы24 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Антоним, омоним, синоним сөздердің қолданысы. Антоним сөздердің қолданыс ерекшелігі98 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь