Яссауитану пәні бойынша оқу құралы


1. Дін
2. Діннің пайдалары
3. Діннің пайда болуы туралы теориялар
4. Дінтану ғылымы
5. Дін түрлері (Діндердіњ классификациялануы)
1. Дін
Дiн - жаза, сый, үкiм, есеп, бас ию, ғибадат, заң және жол т.б. мағыналарға келуде.
Адам µмірге келгенде оны єке-шешесі, жаќындары немесе µмір с‰рген ортасы міндетті т‰рде бір сенім бойынша тєрбиелейді, µcіреді. Ол да µзінен кейінгі ±рпаќтарын сол сенім бойынша тєрбиелеп, осылай дін ±рпаќтан-±рпаќќа жалѓасады. Тарих бойында дін ауыстыратын ќоѓамдар да, адамдар да кездеседі, біраќ адам баласы діннен м‰лдем ќол ‰зіп кетпейді.
Адамзаттыњ µткен тарихына кµз жіберсек, дінсіз, ѓибадатханасыз не халыќ, не ќауым, тіпті ќоѓам болмаѓан. Сондыќтан ежелгі адамдардыњ дінсіз µмір с‰рмегенін, µмірлерін бір сенім бойынша жалѓастырѓанын білеміз.
Ќазіргі кездегі єлем халыќтары т‰рлі діндерді ұстанады жєне діндерініњ сенімдері, алѓа ќойѓан маќсаттары єрт‰рлі. Осыѓан орай єлем діндерінде бір ж‰йелі сенім болмаѓандыќтан, жалпылама дінге "адамныњ бір нєрсені ќасиетті к‰ш деп сенуі" деп аныќтама беруге болады. Демек, дін дегеніміз - сенім. Себебі діндердегі ѓ±рыптар, рєсімдер, ємірлер мен тыйымдар осы сенімге бейімделеді.
Дін мєдениет, философия, психология, социология т.б. ѓылымдармен тыѓыз байланысты. Тіпті ѓылымдардыњ барлыѓы діннен шыќќан десек те артық етпес. ¤йткені ежелгі дєуірлерде ѓылым салалары адамзатќа беймєлім болѓанда адамдар бір наныммен µмір с‰рді. Ал б±л дін болып табылады. Виктор Кузин "барлыќ нєрсе діннен шыќќан" деп осы пікірімізді ќуаттайды.
Ќазіргі адамзат баласы дінге аныќтама берерде бір тоќтамѓа келмеген. ¤йткені жер бетіндегі т‰рлі сенімдегі дін иелерініњ (теолог) µз дініндегі сеніміне байланысты немесе дінніњ т‰рлі ѓылымдармен тыѓыз байланысты болѓандыѓынан, т‰рлі ѓылым иелері т‰рліше аныќтама беріп келеді жєне дін жайлы аныќтамалардыњ саны да µте кµп.
Негізінде т‰рлі сенімдегі жер бетіндегі діндерге ортаќ аныќтама жасау ‰шін, дінніњ ќарастыратын аумаѓын аныќтап алу керек. Оѓан тарих, философия, діндер тарихы сияќты ѓылым салаларыныњ тигізер пайдасы орасан зор. Сонымен ќатар діни µмірдіњ к‰нделікті т±рмыстаѓы рµлі де дінге наќты аныќтама жасауѓа кµмектеседі. Діни µмірдіњ негізі адам т‰сінігінде т‰рлі сипатта кездесетін ќ±дай сеніміне с‰йенеді. Яѓни, адамныњ бір дін бойынша µмір с‰руі, оныњ ќорќынышы мен дєрменсіздігінен немесе сенім арту мен с‰йіспеншілігінен табиѓат зањдылыѓынан тыс, шексіз ќ±дірет иесі болѓан абсалютке, яѓни ќ±дайѓа байлануынан туындайды. Ал ќ±дайѓа байлану - адамныњ рухани д‰ниесі мен жаратушысына бет б±руына, жаратушысына шексіз мойын ±сынуына жєне оѓан мєн беруіне байланысты.
Б‰гінгі заманымыздаѓы батыстыќ дін зерттеушілерініњ кµпшілігі жеке адамды, оныњ діни дүниетанымын, діни сезімін, адамныњ ќ±лшылыќ жасауын немесе ќоѓамдаѓы дінніњ рµлін негізге ала отырып, діндерге былай аныќтамалар берген:
Дін - ќасиеттініњ тєжірибесі. (Рудольф Отто)
Дінніњ негізі шексіз сенім арту сезімінен т±рады. (Шлейермахер)
Ал м±сылман оќымыстылары дінге Ќ±ран Кєрім мен ислам сенім негіздеріне с‰йене отырып кµптеген аныќтамалар жасаған. Солардан мысал ретінде Сайд Шєриф Ж‰ржанидіњ: "Дін аќыл иелерініњ пайѓамбарлардыњ баяндаѓан аќиќаттарын ќабылдауѓа шаќыратын илаћи зањ", - деген аныќтамасы мен Имам Ѓазалидіњ: "Дін - Аллаћ пен адам арасындаѓы байланыс" - деген танымын айтуѓа болады.
Б‰кіл діндерде бар ортаќ элементтер: Табиѓат зањдылыѓынан тыс, адам ќ±діреті жетпейтін бір к‰шке сену (ќ±дай, періште, жын, т.б.), ќасиетті мен ќасиеті жоќты ажырата білу (ѓибадат, рєсім-ырымдар), ќаѓазѓа т‰сірілген немесе ауызша тараѓан мєтіндер (ќасиетті кітаптар, ахлаќи ќаѓидалар), сезімдер (ќорќу, сенім арту, т.б.), адамзаттан тыс д‰ниемен байланыс жасау (уаһи, пайѓамбар, д±ѓа, жалбарыну, т.б.) µмір мен о д‰ние сенімі, ±йым ќ±ру (бауырластыќ, тариќат, т.б.).

2. Дінніњ пайдалары
Адам "дене" (тєн) мен "рух" (жан) деген екі жаратылыстыњ бірігуінен т±рады. Егер адам денесіне керек ќажеттіліктермен (таѓам, сусын, киім-кешек, ауа) ќамтамасыз етпесе, дененіњ µмір с‰руі тоќтайды. Сондыќтан єрбір адам денесін денеге ќажет нєрселермен ќамтамасыз ету керек екендігін біледі.
Ал дін – рух, кµњіл азыѓы. Сондыќтан бір адамныњ толыќ бір б‰тін адам болуы ‰шін дін керек. Егер адам дінніњ азамзатќа ќажеті жоќ деп т‰сінсе, µзі де ешбір дінді ±станбаса, ол адам жарым жан адам іспетті, рухани д‰ниесі кедей, азѓындаѓан адам болып табылады жєне ол адамнан т‰рлі ќылмыстар мен к‰нєлі істер к‰туге болады. Ал дін болса, адамныњ кезкелген ќылмысќа баруына тосќауыл болады, рухына моральдыќ азыќ болады.
Дін дегеніміз - сенім. Осы сенім бойынша µмір с‰ретін адам ауыр ќылмыстар мен к‰нєлі істерге бармайды. ¤йткені д‰ние ж‰зіндегі діндердіњ ќайсы бірін алып ќарасаќ, оныњ ешбірі жеке адамѓа, ќоѓамѓа зиян беретін жолдарѓа баруѓа тыйым салады. Тіпті дін адамныњ кµњіліндегі, ж‰регіндегі жаман єрекеттерді тазалаудыњ негізгі ќ±ралы болып табылады.
Дін адам психикасындаѓы ‰рей, ќорќыныш, ќайѓы, ‰мітсіздік сияќты кейде адамныњ басына келетін ќиыншылыќ жаѓдайда кµмек береді. Яѓни адам осындай ќиын жаѓдайларда µз сеніміндегі ќ±діретті ќ±былысќа жалбарынып, кµњілін орнына т‰сіреді, руханият д‰ниесі рахат табады.
Сонымен бірге дін ќоѓамныњ тєртіпті, баќытты болуын ќамтамасыз етеді. ¤йткені дінге шын сенген адам жаманшылыќќа бармайтыны сияќты, дін мыќты ќалыптасќан ќоѓамда да ќылмыстар мен к‰нєлі істер кездесе бермейді жєне ол ќоѓамныњ болашаѓынан ‰лкен ‰міт к‰туге болады. Ал дін мен рухани байлыѓы єлсіреген ќоѓамдардыњ ±заќ µмір с‰руі µте сирек.
Пайдаланылѓан єдебиеттер


1. Абуов А., Аќиќат жаршысы, Т‰ркістан, 2000
2. Аќназаров Х.З., Ќазаќстандаѓы ислам дінініњ таралу ерекшеліктері, Алматы, 1986
3. Алтынсарин Ы., М±сылмандыќ т±тќасы, Алматы, 1991
4. Атик М.К., Суфизм, Т‰ркістан, 2000
5. Атик М.К., Дєуренќ±лов Ќ. Мырзабеков М. Сыртќы бµлім студенттері ‰шін Яссауитану пєні бойынша оќу ќ±ралы, Т‰ркістан, 2001
6. Алтай Х., Ќ±ран Кєрім ќазаќша маѓына жєне т‰сінігі, Мәдина
7. Ахмет Яссауи сєулет ѓимараты, Алматы, 1988
8. Ахметбек А., Ќожа Ахмет Иассауи, Алматы, 1998
1. Atik M.K., Evliyalar ansiklopedisi, İstanbul, 1990
2. Atik M.K., İslami Kavramlar, Ankara, 1997
9. Аtеş S., İslam Tasavvufu, İstanbul, 1992
10. Б±л±тай М.Ж. Ата-баба діні? Т‰ркілер неге м±сылман болды?, Алматы, 2000
11. Байсопы Ќ; Жебесін Г.,Адамзат тарихындаѓы ењ ±лы махаббат, Алматы. 1998
12. Берки А.Х;Кескіоѓлу О., ауд:Даѓайќызы С., Соњѓы пайѓамбар Хазірет М±хаммедтіњ µмірбаяны, Анкара, 1997
13. Bilmen N. Buyuk İslam İlmihalı, İstanbul, 1991
14. Cilacı O. Gunumuz Dunya Dinleri, Ankara, 1995
15. Demirci М. Ahmet Yesevi ve Yesevi kulturu, Тurkistan, 1995
16. Eraslan K. Divan-ı Hikmet secmeler,Аnkara, 1991
17. Есiм Ғ;Артемьев А;Қанаев С;Бiләлова Г., Дiнтану негiздерi, Алматы, 2003
18. Gunay T., Kucuk A., Dinler Tarihi,
19. Hacı Bektaş Veli, Маkаlаt, Аnkara, 1990
20. Hamidi A., İslam Ahlakı, İstanbul, 1994
21. İsen M;Курназ Ж; Татжы М.,Yesevilik bilgisi, Ankarа. 1998
22. İslam ansiklopedisi, Ankara
23. Keskioğlu O.Nuzulunden gunumuze Kur’an-ı Kerim bilgileri, Ankara, 1987
24. Kuzgun Ş. Dinler tarihi dersleri, Kayseri, 1993
25. Şaban Z., Donmez İ.K., İslam hukuk ilminin esasları (usulu’l-Fıkh), Ankara, 1990
26. Uğur А. Gul bahcesi, İstanbul, 2001
27. Г‰нгµр Ћ. Дінтану жєне діндер тарихы лекциялары, Т‰ркістан, 2000
28. Дєуіт±лы С., Диуани Хикмет хаќында, Алматы, 1998
29. Жарм±хамедов М., Ќожа Ахмет Ясауи жєне Т‰ркістан, Алматы, 1999
30. Жєміш±лы Є., М±хтасар, Алматы, 1992
31. Жолдыбайұлы Қ., Ақиқат шуағы, Алматы, 2004
32. Зейбек Н.К., Йасауи жолы, Анкара, 1998
33. Иассауи Ќ.А. (ќазаќшаѓа ауд. Жарм±хамед±лы М., Дєуіт±лы С., Шафиѓи М.) Диуани Хикмет, Алматы, 1993
34. Иассауи Ќ.А. (ќазаќшалаѓан: Ибатов Є.М.,Жандарбек З.,Н±рманов А.Ш.) Хикметтер, Алматы, 2000
35. Исаұлы М; Жолдыбайұлы Қ, Ислам Ғылымхалы, Алматы, 2003
36. Ислам энциклопедия, Алматы, 1995
37. Ќ±дайберді±лы Ш. М±сылмандыќ шарты , Алматы, 1993
38. Кµпр‰л‰ М.Ф. Ќожа Ахмет Яссауи танымы мен таѓлымы, ауд.Кенан Коч, Шымкент, 1999
39. Көбеева О., Дiнтану негiздерi, Алматы, 1998
40. Өмiрзаққызы Д., Адамзаттың асыл тәжi, Алматы, 2003
41. ¤сер±лы Н., Шариат, Алматы, 1996
42. Меrt H., Hoca Ahmet Yesevi, Аnkara
43. Насабнама, Алматы
44. Поликарпов В.С., История религий и хрестоматия, Москва, 1997
45. Сейтбеков С.; Нысанбаев С., Ислам әдебi, Шымкент, 2003
46. Соймен М., ауд. Даѓайќызы С., Ислам дінініњ негіздері, Анкара, 1998
47. Т‰ркістан тарихы мен мєдениеті (ѓылыми маќалалар жинаѓы) Т‰ркістан, 2000
48. Т‰ркістан халыќаралыќ энциклопедия, Алматы, 2000
49. Туякбаева Б.Т. Эпиграфический декор архитектурного комплекса Ахмет Ясави, Алма-ата, 1989
50. Хизметли С., Дінтану, Т‰ркістан, 2000
51. Ш‰лембаев Ќ.Ш. Советтік шыѓыс республикаларындаѓы ислам, Алматы, 1987
52. Яссауи Ќ.А. ауд.Абдушукуров Р.Є. Паќырнама-М‰нєжєтнама, Т‰ркістан, 1992
53. Яссауи таѓлымы (ѓылыми маќалалар жинаѓы) Т‰ркістан, 1996

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 100 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым Министрлігі

Тарих факультеті
Дінтану кафедрасы

Яссауитану пєні бойынша оќу ќ±ралы

1. Дін
2. Діннің пайдалары
3. Діннің пайда болуы туралы теориялар
4. Дінтану ғылымы
5. Дін түрлері (Діндердіњ классификациялануы)

1. Дін
Дiн - жаза, сый, үкiм, есеп, бас ию, ғибадат, заң және жол т.б.
мағыналарға келуде.
Адам µмірге келгенде оны єке-шешесі, жаќындары немесе µмір с‰рген
ортасы міндетті т‰рде бір сенім бойынша тєрбиелейді, µcіреді. Ол да µзінен
кейінгі ±рпаќтарын сол сенім бойынша тєрбиелеп, осылай дін ±рпаќтан-±рпаќќа
жалѓасады. Тарих бойында дін ауыстыратын ќоѓамдар да, адамдар да кездеседі,
біраќ адам баласы діннен м‰лдем ќол ‰зіп кетпейді.
Адамзаттыњ µткен тарихына кµз жіберсек, дінсіз, ѓибадатханасыз не
халыќ, не ќауым, тіпті ќоѓам болмаѓан. Сондыќтан ежелгі адамдардыњ дінсіз
µмір с‰рмегенін, µмірлерін бір сенім бойынша жалѓастырѓанын білеміз.
Ќазіргі кездегі єлем халыќтары т‰рлі діндерді ұстанады жєне діндерініњ
сенімдері, алѓа ќойѓан маќсаттары єрт‰рлі. Осыѓан орай єлем діндерінде бір
ж‰йелі сенім болмаѓандыќтан, жалпылама дінге "адамныњ бір нєрсені ќасиетті
к‰ш деп сенуі" деп аныќтама беруге болады. Демек, дін дегеніміз - сенім.
Себебі діндердегі ѓ±рыптар, рєсімдер, ємірлер мен тыйымдар осы сенімге
бейімделеді.
Дін мєдениет, философия, психология, социология т.б. ѓылымдармен тыѓыз
байланысты. Тіпті ѓылымдардыњ барлыѓы діннен шыќќан десек те артық етпес.
¤йткені ежелгі дєуірлерде ѓылым салалары адамзатќа беймєлім болѓанда
адамдар бір наныммен µмір с‰рді. Ал б±л дін болып табылады. Виктор Кузин
"барлыќ нєрсе діннен шыќќан" деп осы пікірімізді ќуаттайды.
Ќазіргі адамзат баласы дінге аныќтама берерде бір тоќтамѓа келмеген.
¤йткені жер бетіндегі т‰рлі сенімдегі дін иелерініњ (теолог) µз дініндегі
сеніміне байланысты немесе дінніњ т‰рлі ѓылымдармен тыѓыз байланысты
болѓандыѓынан, т‰рлі ѓылым иелері т‰рліше аныќтама беріп келеді жєне дін
жайлы аныќтамалардыњ саны да µте кµп.
Негізінде т‰рлі сенімдегі жер бетіндегі діндерге ортаќ аныќтама жасау
‰шін, дінніњ ќарастыратын аумаѓын аныќтап алу керек. Оѓан тарих, философия,
діндер тарихы сияќты ѓылым салаларыныњ тигізер пайдасы орасан зор. Сонымен
ќатар діни µмірдіњ к‰нделікті т±рмыстаѓы рµлі де дінге наќты аныќтама
жасауѓа кµмектеседі. Діни µмірдіњ негізі адам т‰сінігінде т‰рлі сипатта
кездесетін ќ±дай сеніміне с‰йенеді. Яѓни, адамныњ бір дін бойынша µмір
с‰руі, оныњ ќорќынышы мен дєрменсіздігінен немесе сенім арту мен
с‰йіспеншілігінен табиѓат зањдылыѓынан тыс, шексіз ќ±дірет иесі болѓан
абсалютке, яѓни ќ±дайѓа байлануынан туындайды. Ал ќ±дайѓа байлану - адамныњ
рухани д‰ниесі мен жаратушысына бет б±руына, жаратушысына шексіз мойын
±сынуына жєне оѓан мєн беруіне байланысты.
Б‰гінгі заманымыздаѓы батыстыќ дін зерттеушілерініњ кµпшілігі жеке
адамды, оныњ діни дүниетанымын, діни сезімін, адамныњ ќ±лшылыќ жасауын
немесе ќоѓамдаѓы дінніњ рµлін негізге ала отырып, діндерге былай
аныќтамалар берген:
Дін - ќасиеттініњ тєжірибесі. (Рудольф Отто)
Дінніњ негізі шексіз сенім арту сезімінен т±рады. (Шлейермахер)
Ал м±сылман оќымыстылары дінге Ќ±ран Кєрім мен ислам сенім негіздеріне
с‰йене отырып кµптеген аныќтамалар жасаған. Солардан мысал ретінде Сайд
Шєриф Ж‰ржанидіњ: "Дін аќыл иелерініњ пайѓамбарлардыњ баяндаѓан аќиќаттарын
ќабылдауѓа шаќыратын илаћи зањ", - деген аныќтамасы мен Имам Ѓазалидіњ:
"Дін - Аллаћ пен адам арасындаѓы байланыс" - деген танымын айтуѓа болады.
Б‰кіл діндерде бар ортаќ элементтер: Табиѓат зањдылыѓынан тыс, адам
ќ±діреті жетпейтін бір к‰шке сену (ќ±дай, періште, жын, т.б.), ќасиетті мен
ќасиеті жоќты ажырата білу (ѓибадат, рєсім-ырымдар), ќаѓазѓа т‰сірілген
немесе ауызша тараѓан мєтіндер (ќасиетті кітаптар, ахлаќи ќаѓидалар),
сезімдер (ќорќу, сенім арту, т.б.), адамзаттан тыс д‰ниемен байланыс жасау
(уаһи, пайѓамбар, д±ѓа, жалбарыну, т.б.) µмір мен о д‰ние сенімі, ±йым ќ±ру
(бауырластыќ, тариќат, т.б.).

2. Дінніњ пайдалары
Адам "дене" (тєн) мен "рух" (жан) деген екі жаратылыстыњ бірігуінен
т±рады. Егер адам денесіне керек ќажеттіліктермен (таѓам, сусын, киім-
кешек, ауа) ќамтамасыз етпесе, дененіњ µмір с‰руі тоќтайды. Сондыќтан єрбір
адам денесін денеге ќажет нєрселермен ќамтамасыз ету керек екендігін
біледі.
Ал дін – рух, кµњіл азыѓы. Сондыќтан бір адамныњ толыќ бір б‰тін адам
болуы ‰шін дін керек. Егер адам дінніњ азамзатќа ќажеті жоќ деп т‰сінсе,
µзі де ешбір дінді ±станбаса, ол адам жарым жан адам іспетті, рухани
д‰ниесі кедей, азѓындаѓан адам болып табылады жєне ол адамнан т‰рлі
ќылмыстар мен к‰нєлі істер к‰туге болады. Ал дін болса, адамныњ кезкелген
ќылмысќа баруына тосќауыл болады, рухына моральдыќ азыќ болады.
Дін дегеніміз - сенім. Осы сенім бойынша µмір с‰ретін адам ауыр
ќылмыстар мен к‰нєлі істерге бармайды. ¤йткені д‰ние ж‰зіндегі діндердіњ
ќайсы бірін алып ќарасаќ, оныњ ешбірі жеке адамѓа, ќоѓамѓа зиян беретін
жолдарѓа баруѓа тыйым салады. Тіпті дін адамныњ кµњіліндегі, ж‰регіндегі
жаман єрекеттерді тазалаудыњ негізгі ќ±ралы болып табылады.
Дін адам психикасындаѓы ‰рей, ќорќыныш, ќайѓы, ‰мітсіздік сияќты кейде
адамныњ басына келетін ќиыншылыќ жаѓдайда кµмек береді. Яѓни адам осындай
ќиын жаѓдайларда µз сеніміндегі ќ±діретті ќ±былысќа жалбарынып, кµњілін
орнына т‰сіреді, руханият д‰ниесі рахат табады.
Сонымен бірге дін ќоѓамныњ тєртіпті, баќытты болуын ќамтамасыз етеді.
¤йткені дінге шын сенген адам жаманшылыќќа бармайтыны сияќты, дін мыќты
ќалыптасќан ќоѓамда да ќылмыстар мен к‰нєлі істер кездесе бермейді жєне ол
ќоѓамныњ болашаѓынан ‰лкен ‰міт к‰туге болады. Ал дін мен рухани байлыѓы
єлсіреген ќоѓамдардыњ ±заќ µмір с‰руі µте сирек. ¤йткені ол ќоѓамда дінніњ
єлсіреуі адамдардыњ азѓындауына, бір-біріне деген мейірімсіздігіне, олардыњ
т‰рлі ќылмыстар мен к‰нєлі істерге баруына жол ашады жєне ќоѓамды дінсіз,
ќоѓамдыќ тєртіп ќ±ралдарымен жµнге келтіру µте ќиын. Ал дін адамныњ
ж‰регінде орын тепкендіктен, дін арќылы ќоѓамдаѓы адамдарды тєртіпке
келтіру соншалыќты ќиыншылыќ туѓызбайды жєне жоѓарыда баяндаѓанымыздай,
д‰ниедегі діндердіњ ешбірі адамдардыњ жаман жолдарѓа баруына жол бермейді.
¤йткені ќоѓамдыќ тєртіп ќ±ралдары адамныњ сыртќы кµрінісіне назар аударса,
дін адамныњ сыртќы кµрінісіне, єрі ішкі д‰ниесіне де кµњіл бµледі.
Сол діндердіњ бірі ислам діні адамныњ аќылын, ±рпаѓын, намысын, дінін
жєне м‰лкін ќорѓауѓа баѓытталѓан. Ислам діні бойынша адамѓа немесе ќоѓамѓа
пайдалы нєрселер халал немесе парыз, ал керісінше зиянды нєрселерге
тыйым (харам) салынѓан.

3. Дінніњ пайда болуы туралы теориялар
Ислам сенімі бойынша дінніњ ќ±рушысы – Аллаћ. Алѓашќы адам адамзаттыњ
атасы, єрі алѓашќы пайѓамбар – Хазіреті Адам. Оѓан білдірілген дін - бір
Аллаћќа мойын ±сынатын тєухид (бір Аллаћ сеніміне негізделген) діні.
Аллаћтыњ барлыѓы, бірлігі, заты мен сипаттары т±рѓысынан оныњ кемелдігі мен
пайѓамбарлыќ, ахирет сенімі тєрізді негізгі итиќади (сенім) шарттары б‰кіл
илаћи (ќ±дайдан келген) діндерде µзгермейтін принциптер ретінде орын алады.
Осыѓан байланысты ислам сенімі бойынша хазіреті Адамнан хазіреті М±хаммедке
дейінгі б‰кіл пайѓамбарлардыњ уаѓыздаѓан хаќ (шын) діндердіњ ортаќ аты –
ислам. Біраќ, тарих бойындаѓы заманныњ т‰рлі аѓымынан адамдар хаќ діннен
алыстап, µз аќыл-ойларынан жања бір сенім ќалыптастыра бастаѓан. Аллаћ та
оларѓа Адам пайѓамбардан ќалѓан негізгі сеніміне сендіру немесе жања бір
шариѓат т‰сіру ‰шін пайѓамбарлар жіберіп отырѓан.
Дегенмен батыстыќ дін зерттеушілері Х‡І ѓасырдан бастап алѓашќы
ќауымдыќ ќ±рылыстыњ µмірі мен діндеріне назар аудара бастады. Ал Х‡ІІІ-
ѓасырдан бастап дінніњ пайда болуы турасында ќасиетті кітаптардаѓы
мєліметтерден тыс археологиялыќ, антропологиялыќ жєне палеонтологиялыќ
зерттеулердегі ќол жеткізген мєліметтердіњ нєтижесінде біршама теориялар
пайда болѓан. ХІХ ѓасырдыњ орталарында О.Конт пен Л.Бачнер негізін ќалаѓан
позитивистік-материалистік т±жырыммен ќатар, Ч.Дарвинніњ 1859 жылы жарыќќа
шыќќан табиѓи с±рыпталу жолымен т‰рлердіњ пайда болуы атты ењбегіндегі
адамныњ тегі маймыл тектес деген кµзќарасы, дінніњ пайда болуы жайындаѓы
ќасиетті кітаптардаѓы адамды ќ±дай жаратты деген пікірге ќарсы жања ой
туѓызды.
Э.Б.Тайлор 1861 жылы алѓашќы мєдениет атты ењбегінде дін анимизмнен
(рухќа табыну) шыќќан деген пікірді жаќтады. Оѓан ќараѓанда алѓашќы адамдар
єрбір дененіњ рухы болѓанына сенген. Алѓашќы ќауымдаѓы адамдар арасында
µлген адамныњ рухы – т‰с, елес сияќты жаѓдайларда адамныњ кµзіне кµрініп,
адамныњ жаны µлгеннен кейін де араларында ж‰ре береді деген сенімді
туѓызѓан. Осыныњ нєтижесінде рухтар тірі адамды ќорѓап-ќолдайды деген сенім
ќалыптасып, ата-баба рухына табыну культіне, яѓни анимизм сенімініњ тууына
жол ашќан. Кейінгі замандарда осы рухтар адам т‰сінігінде жањбыр, от,
б±лаќ жел т.б. табиѓат к‰штерін басќаратын ќ±дайларѓа айналып, политеистік
(кµп ќ±дайшылдыќ) сенім пайда болѓан. Б±л да ќоѓамдаѓы адам сенімі дамуыныњ
нєтижесінде бір ќ±дай сенімініњ (монотеистік) тууына жол ашќан дейді.
Х.Спенсер де алѓашќы адамдар ата рухтарына табынды деген кµзќарасты
ќолдаса, Ж.Фрэзер дінді сиќырдан шыќќан деген пікірді ортаѓа тастады.
Фрэзердіњ пікірі бойынша алѓашќы адамдар сиќыр арќылы басќа нєрселерді µз
пайдасына асыруѓа тырысып, осыныњ нєтижесінде дін пайда болѓан.
Тотемшілдік теорияныњ белсенді ќорѓаушысы В.Р.Смиттіњ кµзќарасы бойынша
алѓашќы ќауымдаѓы тайпалар µздерін белгілі бір жануар не µсімдікпен туыс
санаѓан (тотем) жєне тотемдеріне ќ±рмет ретінде туындаған табыну немесе
ќ±рбан шалу сияќты діни рєсімдер осы т‰сініктен пайда болѓан.
Дінніњ пайда болуын тотемизмге негіздеушілердіњ кµрнекті µкілдерініњ
бірі З.Фрейд Тотем жєне табу атты кітабында дінге тотемизм т±рѓысынан
психоаналитикалыќ т‰сінік беруге тырысты.
Социолог Э.Дюркгеймніњ Діни µмірдіњ ќарапайым формалары (1912ж.) атты
кітабындаѓы дінніњ пайда болуы жайлы кµзќарасына ќараѓанда дінніњ негізі -
бір нєрсені ќасиетті санау, б±л да ќоѓамдыќ ортаѓа байланысты. Ќасиеттілік
– ќоѓамдаѓы адамдардыњ ќасиетті санаѓанында жатыр. Б±л пікір ќазіргі
кездегі ќоѓамдаѓы діни µмірдіњ рµліне байланысты дін социологтарыныњ
кµпшілігі ќолдайтын кµзќарас болып табылады.
М.Мюллердіњ пікірі бойынша дін адамныњ табиѓат ќ±былыстарынан ќорќуынан
шыќќан. Б±л кµзќарас натуризм деп аталады. Натуризм - адамныњ ќоршаѓан
ортаѓа табынуы немесе табиѓат ќ±былыстарын ќ±дай ретінде санауы деген сµз.
Осы кµзќарасты ќолдаѓан М.Мюллер индуизмніњ ќасиетті кітаптары Ведаларды
дєлел ретінде келтіреді. Ведалардаѓы ќ±дай есімдері агни - от, диаус -
аспан табиѓат ќ±былыстарыныњ аттарына ±ќсас келеді. Демек, М.Мюллердіњ
пікірі бойынша алѓашќы ќауымдыќ ќ±рылыста адамдар табиѓат ќ±былыстарынан
ќорыќќан, сосын оѓан табына бастаѓан.
Дінніњ пайда болуы жайында жоѓарыда баяндалѓан кµзќарастарѓа ќарсы
алѓашќы ќауымдыќ монотеизм (прамонотеизм) теориясы да бар. Б±л теорияѓа
ќараѓанда адамзаттыњ ењ ескі діні - тек тєњіршілік сенімі бар дін.
Тайлордыњ анимизм теориясына алѓаш ќарсы шыќќан шєкірті А.Ланг оњт‰стік-
шыѓыс Австралияның алѓашќы ќауымдары діндері жайындаѓы соњѓы мєліметтерге
с‰йеніп, оларда ешќандай анимизм сенімі кездеспейтіндігін, керісінше бір
ќ±дай сенімі болѓандыѓын дєлел ретінде келтіреді.

4. Дінтану ѓылымы
Ќазіргі кездегі ѓылымдар µздерініњ зерттеу объектісіне байланысты
бµлінеді. Дінтану ѓылымы да діндер дарихы, дін феноменологиясы, дін
социологиясы, дін психологиясы сияќты ѓылым салаларын ќамти, жеке бір
ѓылым саласы ретінде ќалыптасќан. Кейбір ѓылым иелері б±ѓан дін
философиясын да ќосады, тіпті дін этнологиясын да дінтану ѓылымыныњ бір
саласы ретінде ќарастырады.
Дінтану ѓылымы Х‡ІІ ѓасырдан бастап Англия, Франция жєне Алманияда
діндерді ѓылыми т±рѓыдан зерттеудіњ нєтижесінде жеке бір ѓылым ретінде
ќалыптасты. Єсіресе, ХІХ ѓасырда дінніњ мєнін рационалды т‰рде
т‰сіндірудіњ нєтижесінде дінтану ѓылымы ерекше даму жолына т‰сті.
Діндердіњ принциптерін, олардыњ пайда болуы мен дамуын, д±ѓа, ќ±рбан,
ќ±дай т‰сінігі, ѓибадат, діни рєсімдер сияќты дінніњ ќ±рылысын, дінніњ
ќоѓамдаѓы рµлін, мањызын, жеке адамныњ психикасына єсерін, дінніњ
дєст‰рмен, мєдениетпен байланысын т.б. зерттеу - дінтану ѓылымыныњ
‰лесінде.
Дінтану ѓылымы жоѓарыдаѓы мєліметтерді зерттегенде психология,
социология, мифология, этнология немесе этнография, археология, µнер
тарихы, фольклор, философия, мєдениеттану, филология, лингвистика
ѓылымдарымен тыѓыз байланысты.
Дін жеке адамныњ єрекетімен, ќоѓаммен, мєдениетпен т.б. байланысты
ауќымды бір ќ±былыс. Сондыќтан оны ѓылыми т±рѓыдан зерттейтін дінтану
ѓылымы µз ішінен бірнеше ѓылым салаларына бµлінеді.
Діндер тарихы. Тарих жєне филология ѓылымдарыныњ зерттеу єдісі арќылы
діндердіњ пайда болуы мен дамуындаѓы сенім, ѓибадат, ахлаќ т.б. негіздерін
ќамти тарихи т±рѓыдан зерттейтін дінтану ѓылымыныњ бір саласы – діндер
тарихы. Сондай-аќ діндер тарихы діндер арасындаѓы байланыстарды, олардыњ
±ќсастыќтары мен айырмашылыќтарын салыстыра отырып зерттейді.
¤лі немесе к‰німізде µмір с‰ріп жатќан діндердіњ тарихи дамуын, атаќты
т±лѓаларын, принциптерін, ѓибадаттарын, ахлаќтарын жєне рєсімдерін,
аѓымдарын, діни топтарын зерттеу – діндер тарихыныњ негізгі таќырыбы болып
табылады. Ал маќсаты - дінніњ пайда болу себептерін, тарихтаѓы немесе
ќоѓамдаѓы орны мен пішімін объективті т‰рде т‰сіндіру. Б±л ѓылым саласы дін
социологиясы, дін психологиясы, дін феноменологиясы сияќты ѓылым
салаларымен тыѓыз байланысты.
Дін психологиясы. Дін психологиясы - психология жєне дінтану
ѓылымдарына ќатысты болѓанымен, µзіне ќатысты зерттеу алањы, таќырыптары,
маќсаты бар жеке ѓылым саласы.
Дін психологиясыныњ ќарастыратын мєселесі - адам рухындаѓы т‰рлі
себептермен пайда болѓан діни µмір мен діни єрекеттер болѓандыќтан, діни
сенімдер, дінніњ адам єрекеттеріне єсері, к‰дік осы ғылым саласының зерттеу
алањына кіреді.
Дін философиясы. Дін философиясы дінді философиялыќ т±рѓыдан
ќарастырады. Зерттегенде ешбір діни сенім мен идеяѓа с‰йенбей, бєрінен
аќылды жоѓары ќояды. Б±л салада ќ±дай сеніміне аќыл арќылы т±жырым жасап,
ќ±дайдыњ барлыѓына байланысты дєлелдерді сынайды немесе ќабылдайды. Оларѓа
аќыл арќылы аныќтама береді.
Дін социологиясы. Дін социологиясы дін мен ќоѓам ќатынастарын, діни
топтарды, ќоѓамдаѓы дінніњ рµлін зерттейді. Б±л ѓылым саласы дінніњ
мемлекетке, ±лтқа, жан±яѓа байланысты жаќтарын, діни таќырыпта ортаѓа
шыќќан єлеуметтік мєселелерді ќарастырады.
Дін феноменологиясы. Дін феноменологиясы µзіне керекті мєселелерді
діндер тарихынан алады. Біраќ б±л ѓылым саласы дінді тарихи т±рѓыдан емес,
ж‰йелі ќарастырады. Діндегі д±ѓа, ќ±рбан, ќ±дай т‰сінігі, діндердіњ
д‰ниетанымы, о д‰ние, ќ±лшылыќ ќаѓидалары, діни символдар сияќты дінніњ
негізгі кµрінісін дін феноменологиясы зерттейді.
Дін этнологиясы. Дін этнологиясы - діни культті, єдет-ѓ±рыпты жєне салт-
дєст‰рлерді, ќоѓамныњ діни, мєдени элементтерін зерттейтін сала.

5. Дін түрлері (Діндердіњ классификациялануы)
Ќазіргі кездегі дін зерттеушілері, этнолог-теологтар, социолог жєне дін
тарихшылары єлемдегі діндерді географиялыќ аймағын, діндердіњ халыќтар
арасына таралу барысын жєне діндердіњ сенімі мен ќ±рылысын негізге ала
отырып кµптеген сыныптарѓа бµлген. Мєселен, дін социологы Ж.Ваш діндерді
ќ±рушысы бар (буддизм, жайнизм, конфуцианизм т.б.) жєне дєст‰рге
негізделген (индуизм, синтоизм, т‰ркі діні) діндер деп бµлсе, А.Шиммел
алѓашќы ќауымдыќ (тайпалыќ) діндер (га, маори, айну, инка), ±лттыќ діндер
(яћудилік, индуизм, жайнизм, конфуцианизм т.б.) жєне єлемдік діндер
(буддизм, христиан жєне ислам) деп бµледі. Сонымен ќатар діндерді сеніміне
байланысты политеистік (кµп тєњіршілдік:синтоизм, ежелгі грек, ежелгі рим
діндері), монотеистік (бір тєњіршілдік: ислам, яћудилік (иудаизм)) деп
бµлгенімізбен, б±л барлыќ діндерді ќамти алмайды. ¤йткені єлемде ќ±дай
сенімі кездеспейтін діндер (буддизм, жайнизм) де бар.
Таѓы да діндерді халыќтыњ этникалыќ орналасуына байланысты былай
сыныптауѓа болады:
1. Орта Шыѓыс немесе Семит діндері: яћудилік (иудаизм), христиан жєне
ислам;
2. ‡нді діндері: индуизм, буддизм, жайнизм, сикхизм;
3. Ќытай-жапон діндері: конфуцианизм, даосизм, синтоизм.
Ал м±сылман ѓалымдары Ќ±ран негізі бойынша діндерді илаћи немесе хаќ
(Аллаћтан келген: яћуди, христиан жєне ислам) жєне адамдық немесе бос
(адамдардыњ µздері шыѓарѓан: буддизм, индуизм, конфуцианизм т.б.) діндер
деп екі топќа бµлген. Ал илаћи діндердіњ µзін негізі б±зылѓан (яћуди,
христиан) жєне негізі б±зылмаѓан (ислам) деп екіге бµледі.

II. Ислам дінінiң пайда болуы және Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.)
1. Арабстанның дiни және әлеуметтiк жағдайы
2. Ислам діні
3. Хазірет М±хаммед пайғамбардың µмірі
4. Ахмет Ясауидің Диуани Хикметтегі хазіреті Мұхаммед жайлы толғауы

1. Арабстанның дiни және әлеуметтiк жағдайы
Жања эраныњ ‡І-шы ѓасырында єлем µркениеті ќ±лдырап, ќ±л иеленуші
ќоѓамныњ г‰лденіп т±рѓан дєуірі болатын. ‡стемтап µкілдерініњ єлсіздерді
ќанауы, оларды ќ±лдыќќа т‰сіріп, адам х±ќыѓыныњ аяќќа тапталу кезењін б‰кіл
әлем басынан кешіріп жатќан-ды.
Ал Арабстан т‰бегіне келсек, саяси, географиялы және сауда-саттық
жөнiнен маңызы зор едi. Арабтар шөл далада тайпа-тайпаѓа бµлініп, бір-
бірімен дау-жанжалды, ќанды соѓыстарды басынан кешіріп жатќан болатын.
Наным сенiм мәселесiнде анархия белең алып, адамның ақылына сыймайтын небiр
сенiмер пайда болды.
Халықтың бiр бөлiгi ештеңеге сенбейтiн, тек осы өмiрдiң қызығын
тамашалап қалуды көксейтiн. Сондай-ақ арабтардың бiр бөлiгi Аллаһқа, бiр
жаратушының барлығына сенетiн, бiрақ адамдар арасынан пайғамбар шығатынына
иланбайтын. Пайғамбар тек перiштелерден ғана шығуы мүмкiн дедi.
Ендi бiреулерi пұттарға табынатын. Халықтың ең көп бөлiгiн құрайтындар
да осылар едi. Арабстанның қараңғылық дәуiрiнде саяси тәртiп, қоғамдық
бiрлiк мүлдем жоқ едi. Халықтың басым көпшiлiгi көшпендi тұрмыс кешетiн. Ру-
руға бөлiнiп, әр ру өзiне тән тәртiбiн, дәстүрiн ұстанатын.
Адамгершiлiк атауы жойылып, нәпсiқұмарлық шегiне жетiп, құмар,
зинақорлық, маскүнемдiк, зұлымдық өтiрiк-өсек кең етек алған едi.
Әлi жеткен әлсiзге әлiмжеттiк жасап, ұрып соғып, ойына келгенiн
орындататын. Адамдар мал тәрiздi базарда сатылатын.
Шөл далада мекен еткен арабтардың көбiсi қыз баласы дүниеге келсе
сұмдық санайтын. Әйелi босанған сәтте нәресте қыз болса, ешкiмге тiс жарып
айтпастан, көрсетпестен тiрiдей көмiп тастайтын.
Ислам дiнi таралмас бұрын Арабстанда шешендiк өнерi шырқау шегiне
жеттi. Бұл мәселеде дүниежүзiнде оларға тең келер халық та жоқ-тын. Шайыр,
өлең дегенде надан араб iшкен асын жерге қоятын. Шайырлар керемет құрметке
бөленетiн.
Сол заманда Араб т‰бегінде Мекке, Тайф, Ясриб сияќты ќалалар орналасќан
болатын. Мекке ќаласы Еуропаны, Азияны жєне Африканы байланыстыратын керуен
жолыныњ ќаќ ортасында орналасќан ‰лкен сауда ќаласы еді. Онда арабтыњ
Ќ±райш деген тайпасы µмір с‰рді. Ќ±райштар: Умаййа, Нєуфєл, Зућра, Тайм,
Адий, Махзум, Єсєд, Жумх, Сахм, Хашим деген тармаќтарѓа бөлінеді.
Меккеде хазіреті Ибраћим мен хазіреті Исмайл пайѓамбардыњ т±рѓызѓан
Ќаѓба орналасќан. Жєћилие (надандыќ) дєуірінде арабтар осыѓан ќажыѓа
келетін. Біраќ арабтар ќаѓбаны б±ттарѓа толтырып, оларѓа да табынатын.
Міне, адамзаттыњ м‰шкіл, ќарањѓы хәлінен ќ±тќару ‰шін, бір хаќ
пайѓамбардыњ келуін єлем асыѓа к‰ткен. Ондай пайѓамбардыњ келетінін
яћудилер (иудей) мен христиандарѓа т‰скен кітаптар да баяндалған. Мєселен:
сол уаќытта Мєриям ±лы Иса: єй Исраил ±лдары! Шын мєнінде мен сендерге
Аллаћтыњ елшісімін, алдымдаѓы Тєуратты растаушы жєне менен кейін келетін
Ахмет атты пайѓамбарменен с‰йіншілеймін деген еді. (Саф-6). Сондай-аќ
ќазіргі христиандардыњ Інжілдерінде де: Дегенмен шындыѓын айтайын: меніњ
кеткенім сендер ‰шін жаќсы! Себебі мен кетпесем, сендерге ќамќоршыларыњ
келмейді; ал мен барѓан соњ, оны жерге жіберемін. (Жохан (Юоан) –16-7) -
деп жазады.

2.Ислам діні
Ислам араб тiлiнде баѓыну, мойын ±сыну, жамандыќтардан аулаќ болу
т.б. деген маѓыналарды береді.
Ислам - Хазiретi Мұхаммедке (ғ.с.) Аллаћ тарапынан уаһи арќылы
т‰сірілген соњѓы жєне кемелденген дінніњ аты. Б±л дінді ±станатын адамды
м±сылман немесе м‰сілім деп атайды.
Жалпы м±сылмандыќ Аллаћтыњ барлыѓына, бірлігіне, одан басќа тәңрiнiң
жоќтыѓына, Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) оныњ ќ±лы, єрі елшісі екендігіне
сенуден т±рады.
Ќ±ран Кєрімде: "Аллаћтыњ ќасында шынайы дін ислам" (Єли Ғимран-29),
"сендерге ислам дінін ќоштап ±наттым" (Мєидє-3) - дегеніндей, б±л дінніњ
атын Аллаћ берген.
Ќазіргі кезде б±л дін 1 000 000 000 астам адам т±тынатын єлемдік дін
болып, бір ±лттыњ ѓана діні емес, б‰кіл адам баласына ортаќ дін болып
табылады.
Ислам сенімі бойынша б‰кіл пайѓамбарлардыњ адамзатќа жеткізген діні -
ислам діні. Біраќ б±л есім осылай б‰кіл илаћи діндердіњ жалпылыќ аты
болѓанымен, хазіреті М±хаммедтіњ 23 жылдыќ пайѓамбарлыѓынан кейін оныњ
‰мбеттері ±станатын дінніњ атына айналды.
Ќ±ран Кєрімде баяндалѓандай ислам діні хаќ дін, ењ тура дін болып
табылады. Б±л дін ±лы Аллаћтыњ алдында шынайы, ќабыл болѓан жєне оныњ разы
болѓан діні болып есептелінеді.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) Аллаћтыњ елшісі жєне пайѓамбарлардыњ ењ
соњѓысы екендігі ислам ќайнарларында баяндалѓан.
Ќ±ран Кєрім Аллаћ тарапынан хазіреті М±хаммедке (ѓ.с.) уаһи етілген
илаћи кітап жєне оныњ ешбір сµзі µзгеріске т‰спеген, б±л жайында да Аллаћ
оны µзі ќоритынын ескерткен. Б±л кітап пайѓамбарымызѓа 23 жылда уаһи
етіліп, оны пайѓамбарымыз сахабаларѓа жаттатќан, жаздыртќан жєне µзі
тексеріп отырѓан. Осылай Қ±ранныњ т‰пн±сќасы саќталып, к‰німізге дейін
жеткен.
Ислам - жалғыз тєњіршілдік дінi. Б±л дінде Аллаћты екілеу, ‰штеу, оѓан
ортаќ ќосу деген нєрселер - атымен жоќ. ¦лы Аллаћќа берілген сипаттар
адамдарѓа, жануарларѓа, жанды-жансыз жаратылыстарға берілмейді. Б±л дінде
Аллаћтан басќа ешбір табиѓатќа, табиѓат ќ±былыстарына, ќолдан жасалѓан
м‰сіндерге, рухтарѓа т.б. нєрселерге табынуѓа тыйым салынѓан.
Аталмыш дінде христиан, буддизм діндеріндегідей монахтыќ, ќ±дай мен
адамдар арасына дєнекер ќою, миссионерлік деген нєрселер жоќ. ¦лы Аллаћ пен
ќ±л арасында фетиш, п±т, елші, монах, періште сияќтылар арашашы бола
алмайды. Керісінше ќ±л тікелей Аллаћќа жалбарынып, ќалаѓан нєрсесін с±рап,
д±ѓа жасай алады.
Исламдаѓы сенімдер мен негіздер адам баласына т‰сінікті, аныќ,
ќабылдауѓа оњай, аќыл мен ќисынѓа ќонымды. Б±л дінде хул‰л (аватара),
танасух (реинкорнация), туысынан к‰нәћар болу сияќты адамныњ µмір с‰руіне
ќиын сенімдер кездеспейді.
Ислам дінінде адамныњ µмір с‰руіне ќиыншылыќ туѓызатын ќаѓидалар жоќ,
керісінше адамныњ жаратылысына сай етіп белгіленген. Пайѓамбарымыз Хазіреті
Мұхаммед (ғ.с): оњайлатыњыз, ќиындатпањыз, с‰йіншілењіз, жек кµрсетпењіз
- деп, жоѓарыдаѓы сµзімізді ќуаттайды (µмір бойы ‰йленбеу, ажыраспау т.б.
ќиыншылыќтар исламда жоќ).
Мұсылмандықта адамныњ барлыѓы тењ х±ќылы. Б±л дін - адамныњ іші-тысын
таза ±стауѓа кµњіл бµлетін дін.
Баяндалып отырған дінініњ басты негізі, єрі м±сылмандыќтыњ кілті -
Аллаћтыњ барлыѓын, бірлігін мойындау, оѓан еш серік ќоспау жєне Хазіреті
Мұхаммед (ғ.с.) оныњ елшісі екенін естен шыѓармау. Сондыќтан ислам діні бір
дєст‰р ретінде: Лє илаћє иллаллаћ М±хаммадур-расулу-л-лаћ, яѓни маѓынасы
Аллаћтан басќа тәңiрi жоќ, М±хаммед оныњ елшісі деген сµйлемде жинаќталѓан.
Осы ќасиетті сµйлемді айтып, ж‰регімен бекіткен адам ислам дініне кірген
болып есептелінеді. М±ны біз кєлимєи тєухид деп атаймыз. Қорыта айтсақ
ислам діні - хазіреті Адамнан хазіреті М±хаммедке дейінгі барлыќ
пайѓамбарлардыњ єкелген діні.
Ислам дінінің ерекшеліктері:
1. Ислам соңғы дін. Ислам дінін үгіт насихат жасаған Хз.Мұхаммедте
(ғ.с.) соңғы пайғамбар. Ислам дінінен кейін басқа дін де пайғамбар
да келмейді.
2. Ислам әмбебап діні. Әуелгі пайғамбарлардың үгіттеген діні белгілі
қауымға жіберілген болса ислам діні бүкіл адамзатқа жіберілген дін.
3. Ислам дінінің үкімдері бүкіл адамдардың қажеттіліктерін қамтамасыз
ететіндей етіп керемет қамтылған. Осы себепті өзге дінге қажеттілік
жоқ.
4. Ислам діні өзінен бұрынғы Аллаһ Тағала тарапынан жіберілген
пайғамбарлармен құдайлық қасиетті кітаптарды растайды.
5. Ислам діні әуелгі пайғамбарлардың үгіттеген діндердің үкімдерін
жаңалайды. Өйткені ол үкімдер тек қана бір немесе бірнеше қаумға
жіберілген еді. Алайда ислам діні бүкіл адамзатқа жіберілген дін
және қиямет қайымға дейін өзінің негізін сақтайтын дін.

3.Хазірет М±хаммед пайғамбардың µмірі
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) 570 (571) жылы яѓни піл жылы рабиу-л-єууєл
айыныњ 12-ж±лдызына ќараѓан д‰йсенбініњ тањында д‰ниеге келді. Єлем
хазіреті Мұхаммедтiң д‰ниеге келуімен адамзат еш кµрмеген жєне кµре
алмайтын зор тµњкеріс пен ќ±тылу дєуіріне кірді. Адам баласыныњ рухын
ќарайтып кірлеткен ахлаќсыздыќ, з±лымдыќ пен надандыќ тєрізді адамды
хайуаннан да тµмен т‰сіретін жамандыќтар ортадан айыќты.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) туылѓанда Кисра сарайыныњ 24 діњгегі ќ±лады,
Мєжусилердіњ оттары сµніп, Сєує кµлі ќ±рѓап кетті.
Хазiретi Мұхаммедтiң єулеті Ќ±райш руыныњ хашим ±лдарынан еді. Оныњ
жан±ясы т±рѓысынан µз ішінен абзал отбасынан болатын. Єкесі - Абдуллаћ,
шешесі - Ємина. Хазiретi Мұхаммедтiң туылуынан 2 ай б±рын єкесі Абдуллаћ, 6
жасында шешесі Ємина ќайтыс болѓан. М±хаммед 8 жасына дейін атасы
Әбдiмүттәлiптiњ ќолында ќалды. Құрайтың алдынғы қатарлыларынан саналатын
Әбдiмүтәлiп адамгершiлiгi мол, жомарттығымен, мәрттiгiмен аты шыққан,
сабырлы, ақылды, түсiнiгi мол жан. Немересi Мұхаммедтi қайда барса қасынан
тастамай алып жүрдi. Әбдiмүтәлiп милади 578 жылы сексеннен асқан шағында
мәңгiлiкке көз жұмды. Мұхаммедтi (ғ.с.) немере аѓасы Єбу Тєліп жанына алды.
Хазiретi Мұхаммедтiң осылайша балалыќ шаѓы тап-таза жєне жетімдікпен µтті.
Оныњ жасөспірімдік, бозбалалыќ, бойдаќтыќ жєне ‰йлі барандыќ µмірі де
ешкімге нєсіп болмаѓан ‰лкен абыройлыќпен µтті. ¤мірінде ешбір µтірік
айтпады, айлакерлік істемеді. Оны дос-д±шпандары М±хаммедул Әмин (сенімді
М±хаммед) деп атайтын болды.
Ол 25 жасында намысты жєне бай жесір єйел болѓан 40 жастаѓы Хадиша
анамызѓа ‰йленді.
Хазiретi Мұхаммедтiң 3 ±лы, 4 ќызы болды. ¦лдары: Ќасым, Абдуллаћ,
Ибраћим, ал ќыздары: Зейнеп, Руќия, ‡мм‰ Г‰лсім, Фатима.
Балаларынан Ибраћимнан басќалары осы Хадиша анамыздан туылѓан. Алайда
балаларыныњ Фатимадан басќалары Хазiретi Мұхаммедтiң тірі кезінде ќайтыс
болады.
Бiздiң эрамыздың 610-жылы Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) 40 жасќа келгенде,
Хира ‰њгірінде ±лы Аллаћ тарапынан алғашқы уаһи келедi. Жебiрейіл Хазiретi
Мұхаммедке кµрініп;
- Оќы! - деді.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) қатты үрейленiп,
- Мен оқи алмаймын! Оќу білмеймін- деді.
Періште ємірді ќайталады. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) таѓы да:
- Оќу білмеймін, -деп жауап берді. Періште қатты құшағына қысты.
Сонда хазіреті Мұхаммед:
- Нені оќиын? - деп с±рады. Сол кезде періште алыстан естілген
дауыстыњ ењ тєтті ырѓаѓымен мыналарды оќыды:
"Сондай жаратќан Раббыњныњ атымен оќы! Ол, адам баласын ±йыѓан ќаннан
жаратќан. Оќы! Ол Раббыњ аса ардаќты. Сондай ќаламмен. Ол, адамзатќа
білмеген нєрсесін ‰йреткен" (Алаќ 1-5).
Алаќ с‰ресініњ бастапќы бес аяты - Хазiретi Мұхаммедке алѓаш уаһи
болѓан аят. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) б±ларды ж‰регіне тоќып, періштеніњ
‰ніне ±йи ілесіп дєл оќыды да, бµгелместен ‰йіне ќайтты. Осылайша, адам
баласына адамгершілік нєрін таттыратын ислам дінініњ к‰ні туылды.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) алдын 3 жыл ислам дінін ќ±пия т‰рде жайды.
Кейін Аллаћтыњ ємірімен халыќты тура жолѓа, бейбітшілікке, ислам дініне
ашыќтан-ашыќ шаќыра бастады.
Алѓаш ислам дінін ќабылдағандар Хазiретi Мұхаммедтiң жан жары - Хадиша
анамыз, азат етілген ќ±лы - Зейд, 5 жастаѓы µзініњ немере інісі - Әли жєне
жан досы - Єбу Бєкір Сыддыќ болды. Єбу Бєкірдіњ н±сќауымен Осман бин Аффан,
Абдурахман бин Ауф, Саад бин Єбу Уаќќас, З‰бейір бин Аууам, Тальһа бин
‡бейдуллаћ т.б. м±сылман болды.
Біраќ саналары надандыќќа шырмалып, азѓындаѓан дін д±шпандарының Мекке
ќаласында 12 жыл бойы ардаќты Мұхаммед пен Меккелік м±сылмандарѓа жасамаѓан
ќастандыѓы жоќ. М‰шріктер Єбу Бєкір, Осман сияќты мыќты, дәулеттi адамдарѓа
еш нєрсе дей алмай, Бiләл Хабаши, Аммар бин Ясир (єкесі Ясир мен анасы
С‰меййе), С‰ћейб бин Руми, Хаббаб бин Ерат, Єбу Ф‰кейћа т.б. сияќты жоќ-
жітік, єлсіз м±сылмандарѓа жан т‰ршігерлік ќорлыќтар кµрсетті. Оларды аш,
сусыз ќалдырып, ±рып-соѓып, ыстыќ ќ±мныњ ‰стіне жатќызып, кеудесіне тас
бастырып, ќатты азапќа салды. Осыѓан байланысты алѓашќы м±сылмандардан
біршамасы Хабашстанѓа (Эфиопия), христиан еліне кµшуге мєжб‰р болды.
М±сылмандар 615 жылы 11 ер мен 4 єйел болып бір д‰ркін, жєне 617 жылы
83 ер мен 20 єйелдік екінші д‰ркін болып Хабашстанѓа кµшті. Хабашстан
патшасы Нажжаши барѓан м±сылмандарды жаќсы ќарсы алып, µз ќамќорлыѓына
алѓан.
Тіпті Меккеде м‰шіріктер Хазiретi Мұхаммедтiң руы Хашим ±лдарымен ќарым-
ќатынас жасауды ‰зу туралы бір-бірімен анттасты. Біраќ Хазiретi Мұхаммед
(ғ.с.) адамдарды исламѓа шаќыруды тоќтатпады. Ол Меккеге келген рулармен
кездесіп, оларды исламѓа шаќырып отырды. Указ, Мєжєннє жєне З‰лмежаз атты
жєрмењкелерге барып, ол жерде кездескен адамдарѓа Ќ±ран оќып беріп, исламды
таратуѓа тырысты. Ќ±ранныњ оќып берген адамныњ ж‰регін µзіне баурап алатын
ќасиеті бар. Сондыќтан кµптеген адамдар Хазiретi Мұхаммедтiң Ќ±ран оќып
беруімен-аќ м±сылман болѓан екен.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) µзіне ж‰ктелген міндетті атќару ‰шін, тынбай
адамдарѓа исламды т‰сіндірді. Тіпті шµл далаѓа шыѓып, ондаѓы тайпаларды
исламѓа шаќыратын. Ал Мекке м‰шріктері де, Хазiретi Мұхаммедтi жамандап,
Меккеге келген адамдарды исламнан шошытуѓа тырысты.
Миѓраж. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) Меккеде болғанда Аллаћтыњ б±йрыѓымен
Меккеден Ќ±дысќа кµтерілдi. Одан Жебiрейл періштеніњ бастауымен, Аќса
мешiтiнен Миѓражѓа кµтерілген.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) бірінші ќат кµкте хазіреті Адаммен, екінші ќат
кµкте хазіреті Яхия жєне хазіреті Исамен, ‰шінші ќат кµкте хазіреті
Жүсіппен, тµртінші ќат кµкте хазіреті Ыдырыспен, бесінші ќат кµкте хазіреті
Ћарунмен, алтыншы ќат кµкте хазіреті М±самен, жетінші ќат кµкте хазіреті
Ибраћиммен кездесті. Ол арадан Сыдырату-л-М±нтаћаѓа жетті. Б±л арада ±лы
Аллаћ, Хазiретi Мұхаммедке ‰ш нєрсе сыйлады:
1. Баќара с‰ресініњ соњѓы екі аяты;
2. ‡ммбеттеріне Аллаћу Таѓаланыњ жєннатќа кіруін с‰йіншілеу;
3. К‰ніне бес уаќыт намаз.
Миѓражда хазіреті М±хаммедке хазіреті М±саѓа он б±йрыќ берілгендей, он
екі б±йрыќ берілді.
Ќ±ран Кєрімде б±л б±йрыќтар Исра с‰ресініњ 22-38-ші аяттарында
ќамтылѓан. Олар:
1. Аллаћтан басќаѓа ќ±лшылыќ жасамау;
2. Ата-ананы ќ±рметтеу жєне оларѓа баѓыну;
1. 3.Туыс-туѓанѓа, жоќ-жітікке, жолаушыларѓа, ќорѓансыздарѓа кµмектесу;
2. 4. Ысырап жасап мал-м‰лкіњді орынсыз жерге ж±мсамау;
3. 5. Балаларды µлтірмеу;
4. 6. Зинаќорлыќ жасамау;
7. Наќаќтан адам µлтірмеу;
5. 8. Жетімдерге, ќорѓансыздарѓа ќорѓан болу;
6. 9. Уєдеде т±ру;
7. 10.Таразыны тура тарту, таразыдан жемеу;
8. 11. ¤зіњ білмеген нєрсеніњ соњынан т‰спеу;
9. 12. Жер бетінде тым асќаќ кетпеу.
Соњында Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пен меккелік м±сылмандар 622-ші
жылы, Аллаћтыњ ємірімен Меккеден Мәдинаға (Ясриб) кµшті. Мәдиналіктердіњ
кµбі ислам дінін ќабылдады. Мєдине ќаласыныњ ресми діні ислам болып, б±л
ќала алѓаш ислам ќоѓамы болып ќалыптасќан ќала болып табылады. Хазiретi
Мұхаммед (ғ.с.) 10 жыл Мәдинада Аллаћтыњ ємірін адам баласына жеткізуге
тырысты. Алайда Мәдина ќаласында да Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пен М±хажир
(ќоныс аударушы), Ансар (кµмектесуші) м±сылмандар кµптеген кедергілер мен
ќиыншылыќтарды басынан кешірді. М±сылмандарѓа меккелік м‰шіріктер, кµршілес
араб тайпалары мен Мәдиналық яћудилер ќысымшылыќ, кемсітушілік, зорлыќ
кµрсете бастады. М±сылмандарѓа тыныш, бейбітшілікте µмір с‰ру ќиынѓа соќты.
Сонда да Хазiретi Мұхаммед: бізге соѓысуѓа р±ќсат берген жоќ- деп,
сабырлыќпен соѓысќа тыйым салды. Аќыры амалсыз Аллаћтыњ р±ќсатымен ќысым
кµрсеткендерге ќарсы тойтарыс беруге ѓана р±ќсат етілді. Сонымен
м±сылмандар ішкі (м±нафыќтар мен яћудилер) жєне сыртќы (м‰шіріктер)
м±сылман жауларымен ќандай ќиыншылыќ болса да жаѓаласып отырды. М±сылмандар
Мәдинадағы ішкі жауларыныњ бірі Ќайн±ќа, Бєни Нєзір, Ќ±райза яћудилерімен
соѓысып, оларды жењді жєне сыртќы жаулары меккелік Ќ±райш м‰шіріктеріне,
Бєни Хауазин, Бєни Саќыф рулары мен сириялыќ христиан арабтарѓа µздерініњ
аман ќалулары ‰шін тµтеп беріп отырды. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пен оныњ
сахабалары (Аллаћ олардыњ барлыѓына разы болсын) ќаншама ќиыншылыќтарды
басынан кешіре отырып, µздеріне ќауіп тµндірген жауларымен к‰ресіп,
барлыѓын да ќ±дайдыњ ќолдауымен сєттілік және ‰лкен абыроймен жењіп отырды.
М±сылмандар Меккелік м‰шіріктермен Бєдірде кездескенде 305 адам, ал
м‰шіріктер 1 000 ќаралы адам еді. Бєдір соѓысыныњ жењісі м±сылмандарѓа
нєсіп болып, м±сылмандар Аллаћтыњ жєне адамдардыњ алдында ‰лкен абыройѓа
бµленді.
М±нан бір жылдан кейін соѓыс, ¦х±д тауында ж‰зеге асты. Б±л жерде
м±сылмандар не бары 700 де, м‰шіріктер 3 000 болатын. М±сылмандар саныныњ
аздыѓымен бірге, ќару-жараќтары да жеткіліксіз еді. ¦х±дта алдын ќиян-кескі
айќастыњ нєтижесінде жау сабы б±зылып, шегінуге таяѓан кезде, жаудыњ атты
єскерін тойтарыс беретін тау етегіндегі садаќшылардыњ µз орындарын тастап,
‰лкен ќолѓа ќосылып кетуіне байланысты, жаудыњ атты єскері тауды айналып,
м±сылман єскерініњ артќы тарапынан соќќы берді. М±сылмандар алдыњѓы жєне
артќы жаќтан берген соќќыдан жєне пайѓамбарымызды µлді деген жалѓан
хабардыњ шыѓуына байланысты, жан-жаќќа тарап, тау басына шегінуге мєжб‰р
болды. Біраќ м‰шіріктер, м±сылмандарды ары ќарай ќууға ж‰ректері дауламады.
М±нан басќа Хайбар, Хандек, М±те, Х±найн соѓыстары тарихтан белгілі.
Хазiретi Мұхаммедтiң (ғ.с.) м‰шіріктермен жасаѓан Х±дайбие
келісімінен кейін, сол аралыќтаѓы уаќытты пайдаланып, исламды шартарапќа
шеберлікпен тарата білді. Тіпті Византия, Мысыр, Хабашстан, сасанилік Иран
жєне алыстаѓы араб тайпаларына исламѓа шаќыру хаттарын жµнелтті. Кµршілес
тайпаларѓа исламды т‰сіндіретін ±стаздар жіберіп отырды. ¦стаздар (м‰ршид)
ислам дінініњ µзін шебер, т‰сінікті тілде, Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) ќалай
айтып т‰сіндірсе, сол ќалпында, тек шындыќты айта отырып, т‰сіндірді. Олар
халыќтыњ ж‰регіне ислам дінін шын пейілмен ±ялата білді. Осындай ерен
ењбектіњ арќасында Араб т‰бегі тайпалары м±сылмандыќќа бет б±ра бастады.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) илаћи уаһидіњ н±рымен єрбір адамѓа т‰сінікті
тілмен сµйлеп, оларды исламѓа шаќырды. Исламды оњайластырды, ќиындатпады,
с‰йіндірді, ‰ркітпеді. Адамдармен с‰йіспеншілік, кешірімділік ќатынаста
болды. Ісінде жєне сµзінде µзініњ мейрімділік пайѓамбары екенін кµрсетті.
Хазiретi Мұхаммедтiң (ғ.с.) осындай уаѓызы арќасында Меккені соѓыссыз алды.
Ондаѓы ќарсылыќ пен з±лымдыќты, надандыќ пен т±рпайылыќты к‰шімен ќалдырды,
д‰ниені білімге, єділетке, аќиќатќа жєне баќытќа ќауыштырды.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) Меккеге жасаѓан ќажылыѓында ‰мбеттеріне
ќоштасу ќ±тпасын оќыды. Қоштасу құтпасы деген атпен ислам тарихына енген
пайғамбар лебiзi барша мұсылмандарға, күллi адамзатқа мәңгi өшпейтiн өмiр
өлшемi секiлдi.
Бисмиллаћи-р-рахмани-р-рахим.
Ей адамдар!
Айтқаныма зер салыңдар. Бәлкiм биылдан соң сендермен бұл жерде
жүздеспейтiн шығармын.
Халайық!
Бүгiнгi күн, осы ай, мына қала (Мекке) қаншалықты қасиеттi болса, мал-
жандарың, ар-намыстарыңыз да да соншалықты ќасиетті, зорлық атаулыдан
ќорғалған.
Сахабаларым!
Раббыларыңмен қауышатындықтарың хақ және осы дүниедегi бүкiл амал-
әрекеттерiңiз үшiн жауап беретiнiңдерiң де бiлiңдер. Мен орталарыңнан
кеткеннен кейiн баяғы бiтпейтiн ұрыс-керiске, даудамайға қайта бой алдырып,
бiр-бiрiңнiң қандарыңызды жүктеушi болмаңыздар. Осы өсиетiмдi естiгендер
естiмегендерге жеткiзсiн. Бәлкiм естiмеген адам бұл жерде менiң осы
сөздерiме куә болып естiген адамнан да жақсы түсiнiп, жадында сақтауы
мүмкiн.
Сахабаларым!
Қолдарыңды әлдебiреудiң аманат болса, қылдай қиянат жасамай, басы
бүтiн иесiне табыстасын. Пайыздық өсiмнiң барлық түрiне тиым салынды. Тек
нақты қарызды қайтарған жағдайда, басқаға зұлымдық жасамайсыңдар, әрi
өздерiң де зұлымдық көрмейсiңдер. Аллаћтыњ әмiрiменг б±дан былай өсiммен
пайда табуға тиым салынды. Надандыќ жайлаған қараңғы кезеңiнен қалған бұл
әдет мұнан былай жойылуға тиiс.
Ей халқым!
Қараңғылық кезеңiнен қалған қан дауына да осы жерде нүкте қойылды.
Бiрiншi болып атам Әбдiмүтәлiптiң немересi, немере ағайыным Рабияның қан
дауын жойдым.
Ей жарандар!
Б‰гін шайтан сіздердіњ топыраќтарыњызда ќайта ‰стемдік ќ±ра алмайды.
Біраќ сіздер ќалдырѓан мирасымнан басќа ќандайда бір ±саќ-т‰йек істерде
оныњ алдауына т‰сетін болсањыздар, соныњ µзі оны ќуантады. Дініњізді ќорѓау
‰шін б±лардан саќ болыњыздар!
Ей адамдар!
Єйелдердіњ хаќын ќорѓауыњызды жєне осы мєселеде Аллаћтан ќорќуыњызды
±сынамын. Сіздер єйелдерді Аллаћтыњ аманаты ретінде алыњыздар, олардыњ ары
мен намыстарын Аллаћтыњ атына сµз беріп, ќабылдап, жар еттіњіздер.
Сіздердіњ єйелдерде хаќыњыздыњ болуы сияќты, олардыњ да сіздерде
хаќтары бар. Сіздердіњ єйелдердегі хаќыњыз: ол отбасын сіздердіњ ќандайда
бір жаќтырмаѓан бµгде адамдарѓа таптатпауы тиіс.
Ей м‰міндер! Сіздерге бір аманат тапсырып барамын. Егер оѓан берік
болып, айырылмасањыздар ешќашан адаспайсыздар. Ол аманат - Аллаћтыњ кітабы
Ќ±ран. М‰міндер сµзімді м±ќият тыњдап, жадыњызѓа саќтањыздар! М±сылман
м±сылманѓа бауыр, сондыќтан да м±сылмандар бір-бірімен туыс, бауыр. Діні
бір бауырларымыздыњ ќандай бір хаќќына ќиянат етсењіздер, егер µзі жан
ризашылыѓын білдірмесе, ол сіздерге арам саналады. ¤йткені жанныњ да сізде
хаќќы бар.
Ей, адамдар! Аллаћ Таѓала, єрбір жанѓа Ќ±ранда хаќ берген. М±рагерге
µсиет етудіњ ќажеті ќанша... Бала кімніњ тµсегінде пайда болса соѓан тєн.
Зина жасаѓандар Аллаћтыњ рахметінен махр±м ќалады. Єкесінен басќа ќаннан
тудым дегендер тексіз немесе Тєњірінен басќа б±тќа табынѓандар опасыз,
Аллаћтыњ азабына, періштелердіњ наласына, сонымен ќатар барлыќ
м±сылмандардыњ ќарѓысына ±шырасын! Аллаћ Таѓала, м±ндай адамдардыњ тєубесін
де, єділет пен куєліктерін де ќабылдамайды.
Ей, адамдар! Жаратушымыз бір, бабаларыњыз да бір, бєріњіз Адам атаныњ
баласы болып табыласыз. Адам ата топыраќтан жаратылѓан. Аллаћќа ењ кµп
ќ±рмет кµрметкендеріњіз Аллаћ тарапынан ењ ќадірлі, ќ±рметті орынѓа ие
боласыздар. Араб ±лтыныњ басќа ±лттардан ешќандай артыќшылыѓы жоќ. ¦лттыњ
±лттан артыќшылыѓы Аллаћќа деген ќ±рметімен µлшенеді.
Ей, адамдар! Ертењ мені сіздерден с±райды. Сонда не деп жауап
бересіздер?
Сахабалар: - “Аллаћтыњ алдындаѓы елшілік міндетін орындады, бізге
µсиет, уаѓыз-насихат айтты” дейміз, - деп жауап берген кезде Хазiретi
Мұхаммед (ғ.с.) пайѓамбарымыз с±ќ саусаѓын кµкке кµтеріп, кейіннен жиылѓан
топќа ќарай тµмен т‰сіріп, былай деді: Кує бол ей, жаратќан ием! Кує бол
ей, жаратќан ием! Кує бол ей, жаратќан ием!
Сосын б±л ќ±тбадан кейін:
Б‰гін діндеріњді толыќтырдым жєне ныѓметімді тамамдадым. Сондай-аќ
сендерге ислам дінін ќоштап, ±наттым (Мєидє, 3) – деген аят т‰седі.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) 63 жасында Аллаћтыњ рахметіне бµленіп, ћижри
11, милади 632 жылы раби-у-л-єууєл айыныњ 12-к‰ні д‰йсенбіде (милади 8-
маусым) Мәдинада ќайтыс болды.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) адам баласын д‰ние мен ахиретте баќытќа,
бейбітшілікке жеткізетін, ќияметке дейін µзгеріссіз жалѓасатын ислам дінін
ќалдырды.
Ислам діні Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) ïайѓамбар ќайтыс болмай т±рып,
б‰кіл Араб т‰бегіне таралды. Араб т‰бегіндегі барлыќ халыќтар м±сылман
болды.
Хазіреті М±хаммедтіњ єкелген ислам діні, д‰ние ж‰зіне ‰лкен тµњкеріс
жасады. Ќарањѓылыќ торлаѓан мына надан д‰ниеге н±р шашып, аќыл мен
парасаттың, ѓылымныњ дамуын енгізді. Сондыќтан ѓылымныњ б‰гінгідей дамуына
ислам дінініњ мањызы зор. М±нан кейін єлем µркениетінде ‰лкен тµњкеріс
басталды. Яѓни жер бетінде жања бір өркениет, жања бір дін ќалыптасты. Ол –
ислам µркениеті, ислам діні болатын.
Хазiретi Мұхаммедтің (ғ.с.) µмірі пєк болатын, таза киініп, таза
ж‰ретін. Ол руханиятымен, көркем мінезімен, адамгершілігімен тек µзініњ
‰мметтеріне ѓана емес, б‰кіл адам баласына ‰лгі болѓан. Пайѓамбарымыз µз
‰мметтерініњ денесі де, руханияты да таза, пєк болуын ќалайтын.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) ћижри 9 жылы м±сылмандардыњ басшысы бола
т±ра ќарапайым µмірді ќалады. Сондай-аќ ол бес уаќыт парыз намаздардан тыс
єр к‰ні с‰ннет, нєпiл намаздарын оќып, таќуалыќ жаѓынан м±сылмандарѓа ‰лгі
болатын. Пайѓамбарымыз кейде т‰німен, кейде түннің жартысына дейін уаќытын
намаз оќумен µткізетін.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) Шаѓбан, Рамазан айларымен ќоса М±харрам,
Шєууєл айларыныњ кейбір к‰ндерін оразамен µткізетін.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбар т‰німен намаз оќитын. Д‰ние
ќ±марлыќтарынан аулаќ ж‰ріп, єрдайым кµњілі пєк ж‰ретін. Ол:“сеніњ келер,
µткен к‰нєларыњ кешірілмеді ме?” - дегендерге -“ш‰кір еткен бір ќ±л
болмаймын ба !?” - дейтін. Сондай-аќ ол: “ќарыз аќшамнан басќа ¦х±д
тауындай алтыным болса, ‰ш т‰н µткеше ол аќшадан жаныма біреуін де
ќалдырмайтын едім ”, - дейтін.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) µте кішіпейіл, ењбекќор, кµњілі пєк, ешкімді
ренжітпейтін адам болѓан екен. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.)тiң ахлаѓы жайлы
Єбу Сайд єл-Х±дри: “Расулуллаћ т‰йені байлайтын, оѓан жем беретін, ‰й
сыпыратын, аяќ-киім тігетін, киімін жамайтын, ќой сауатын, ќызметшісімен
бірге ас ішетін, ±н ‰гітіп, шаршаѓан ќызметшісіне кµмектесетін, базардан
зат алып ‰йіне келуге арланбайтын, бай-кедей барлыѓыныњ ќолын ќысатын,
алдымен µзі сєлем беретін, шаќырѓан адамныњ бетін ќайтармайтын, бір ќ±рмаѓа
бола шаќырѓан жерден ќалмайтын, оныњ мінезі ж±мсаќ, жомарт, адамныњ кµњілін
таба білетін, жылы ж‰зді еді. Ќарќылдап к‰лмейтін, ќарапайым, жомарт, нєзік
жанды адам болатын. Єрдайым тєфєкк‰р (ой) ішінде ж‰ретін, мейірімді
болатын. Ешќашан тоя жеп кекірмейтін, ашкµздік етпейтін ”, - дейді.

4. Ахмет Яссауидің Диуани Хикметтегі Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) жайлы
толғауы
Сопылыќ жол Хазiретi Мұхаммедтің (ғ.с.) ахлаѓынан, оныњ іс-єрекеті
мен сµздерінен бастау алады. Ахмет Ясауи де М±хаммед пайѓамбарымыздыњ єрбір
сµзін, іс-єрекетін µзіне µнеге ќылып, солай µмір с‰руге тырысќан. Тіпті
М±хаммед пайѓамбардыњ д‰ниеден кµшкен жасы - 63 жас болѓанына байланысты 63
жас пайѓамбар жас - с‰ннет деп жер астынан µзіне орын дайындап, соѓан
т‰скенін баршамыз білеміз. Міне б±л Ахмет Ясауидіњ М±хаммед пайѓамбарды
с‰йіп, оѓан рухани байланѓандыѓын кµрсетеді. Бұл – оның Мұхаммед
пайғамбарға деген шексіз құрметі мен сүйіспеншілігінен болса керек. Ардақты
пайғамбардың көркем мінезі мен парасатты сөздерін Құранмен қатар мүлтіксіз
үлгі тұтқан Әзіреті Сұлтан өзінің әйгілі шығармасында ардақты пайғамбарымыз
жайлы былай деп жырлайды:

23 хикмет
Сүйген көңіл аңсап алаң, Мұхаммед,
Ақ жолыңа жан садағам, Мұхаммед.
Жаратқанға құлдық жырын жатқа айтар
Саған үмбет барша ғалам, Мұхаммед.

Еңіреп жүріп екі жиһан кезейін,
Диуана боп, шаң сабаған Мұхаммед.
Сүйем сені, өлтір, өрте, махшарда,
Берсең жаза қанша маған Мұхаммед.

Қайтем налып, кереметім өзіңсің,
Үмбетім деп шаршамаған Мұхаммед.
Күндіз-түні қасірет жеп, шеріңді
Шығарарсың, таң самалым, Мұхаммед.

Жұртың үшін қайғыдан қан жұтар боп,
Ойлайтының біз күнәһар, Мұхаммед.
Қиямет күн біздейлерге жаза жоқ,
Шаһтың ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
«Құқық негіздері» пәні бойынша оқу құралы
”Педагогика ” пәні бойынша оқу жұмыс бағдарламасы
Net - программалау пәні бойынша оқу бағдарламасы (syllabus)
«Практикалық аудит» пәні бойынша оқу-әдістемелік кешені
Менеджмент пәні бойынша оқу-әдістемелік кешені
“Менеджмент” пәні бойынша оқу - әдістемелік кешен
«Хорды дирижерлау» пәні бойынша оқу-әдістемелік кешен
«Қаржы» пәні бойынша оқу-әдістемелік кешен
«Дендрология» пәні бойынша жұмыстың оқу бағдарламасы
«Тактикалық дайындық» пәні бойынша оқу - әдістемелік кешен
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь