Яссауитану пәні бойынша оқу құралы

1. Дін
2. Діннің пайдалары
3. Діннің пайда болуы туралы теориялар
4. Дінтану ғылымы
5. Дін түрлері (Діндердіњ классификациялануы)
1. Дін
Дiн - жаза, сый, үкiм, есеп, бас ию, ғибадат, заң және жол т.б. мағыналарға келуде.
Адам µмірге келгенде оны єке-шешесі, жаќындары немесе µмір с‰рген ортасы міндетті т‰рде бір сенім бойынша тєрбиелейді, µcіреді. Ол да µзінен кейінгі ±рпаќтарын сол сенім бойынша тєрбиелеп, осылай дін ±рпаќтан-±рпаќќа жалѓасады. Тарих бойында дін ауыстыратын ќоѓамдар да, адамдар да кездеседі, біраќ адам баласы діннен м‰лдем ќол ‰зіп кетпейді.
Адамзаттыњ µткен тарихына кµз жіберсек, дінсіз, ѓибадатханасыз не халыќ, не ќауым, тіпті ќоѓам болмаѓан. Сондыќтан ежелгі адамдардыњ дінсіз µмір с‰рмегенін, µмірлерін бір сенім бойынша жалѓастырѓанын білеміз.
Ќазіргі кездегі єлем халыќтары т‰рлі діндерді ұстанады жєне діндерініњ сенімдері, алѓа ќойѓан маќсаттары єрт‰рлі. Осыѓан орай єлем діндерінде бір ж‰йелі сенім болмаѓандыќтан, жалпылама дінге "адамныњ бір нєрсені ќасиетті к‰ш деп сенуі" деп аныќтама беруге болады. Демек, дін дегеніміз - сенім. Себебі діндердегі ѓ±рыптар, рєсімдер, ємірлер мен тыйымдар осы сенімге бейімделеді.
Дін мєдениет, философия, психология, социология т.б. ѓылымдармен тыѓыз байланысты. Тіпті ѓылымдардыњ барлыѓы діннен шыќќан десек те артық етпес. ¤йткені ежелгі дєуірлерде ѓылым салалары адамзатќа беймєлім болѓанда адамдар бір наныммен µмір с‰рді. Ал б±л дін болып табылады. Виктор Кузин "барлыќ нєрсе діннен шыќќан" деп осы пікірімізді ќуаттайды.
Ќазіргі адамзат баласы дінге аныќтама берерде бір тоќтамѓа келмеген. ¤йткені жер бетіндегі т‰рлі сенімдегі дін иелерініњ (теолог) µз дініндегі сеніміне байланысты немесе дінніњ т‰рлі ѓылымдармен тыѓыз байланысты болѓандыѓынан, т‰рлі ѓылым иелері т‰рліше аныќтама беріп келеді жєне дін жайлы аныќтамалардыњ саны да µте кµп.
Негізінде т‰рлі сенімдегі жер бетіндегі діндерге ортаќ аныќтама жасау ‰шін, дінніњ ќарастыратын аумаѓын аныќтап алу керек. Оѓан тарих, философия, діндер тарихы сияќты ѓылым салаларыныњ тигізер пайдасы орасан зор. Сонымен ќатар діни µмірдіњ к‰нделікті т±рмыстаѓы рµлі де дінге наќты аныќтама жасауѓа кµмектеседі. Діни µмірдіњ негізі адам т‰сінігінде т‰рлі сипатта кездесетін ќ±дай сеніміне с‰йенеді. Яѓни, адамныњ бір дін бойынша µмір с‰руі, оныњ ќорќынышы мен дєрменсіздігінен немесе сенім арту мен с‰йіспеншілігінен табиѓат зањдылыѓынан тыс, шексіз ќ±дірет иесі болѓан абсалютке, яѓни ќ±дайѓа байлануынан туындайды. Ал ќ±дайѓа байлану - адамныњ рухани д‰ниесі мен жаратушысына бет б±руына, жаратушысына шексіз мойын ±сынуына жєне оѓан мєн беруіне байланысты.
Б‰гінгі заманымыздаѓы батыстыќ дін зерттеушілерініњ кµпшілігі жеке адамды, оныњ діни дүниетанымын, діни сезімін, адамныњ ќ±лшылыќ жасауын немесе ќоѓамдаѓы дінніњ рµлін негізге ала отырып, діндерге былай аныќтамалар берген:
Дін - ќасиеттініњ тєжірибесі. (Рудольф Отто)
Дінніњ негізі шексіз сенім арту сезімінен т±рады. (Шлейермахер)
Ал м±сылман оќымыстылары дінге Ќ±ран Кєрім мен ислам сенім негіздеріне с‰йене отырып кµптеген аныќтамалар жасаған. Солардан мысал ретінде Сайд Шєриф Ж‰ржанидіњ: "Дін аќыл иелерініњ пайѓамбарлардыњ баяндаѓан аќиќаттарын ќабылдауѓа шаќыратын илаћи зањ", - деген аныќтамасы мен Имам Ѓазалидіњ: "Дін - Аллаћ пен адам арасындаѓы байланыс" - деген танымын айтуѓа болады.
Б‰кіл діндерде бар ортаќ элементтер: Табиѓат зањдылыѓынан тыс, адам ќ±діреті жетпейтін бір к‰шке сену (ќ±дай, періште, жын, т.б.), ќасиетті мен ќасиеті жоќты ажырата білу (ѓибадат, рєсім-ырымдар), ќаѓазѓа т‰сірілген немесе ауызша тараѓан мєтіндер (ќасиетті кітаптар, ахлаќи ќаѓидалар), сезімдер (ќорќу, сенім арту, т.б.), адамзаттан тыс д‰ниемен байланыс жасау (уаһи, пайѓамбар, д±ѓа, жалбарыну, т.б.) µмір мен о д‰ние сенімі, ±йым ќ±ру (бауырластыќ, тариќат, т.б.).

2. Дінніњ пайдалары
Адам "дене" (тєн) мен "рух" (жан) деген екі жаратылыстыњ бірігуінен т±рады. Егер адам денесіне керек ќажеттіліктермен (таѓам, сусын, киім-кешек, ауа) ќамтамасыз етпесе, дененіњ µмір с‰руі тоќтайды. Сондыќтан єрбір адам денесін денеге ќажет нєрселермен ќамтамасыз ету керек екендігін біледі.
Ал дін – рух, кµњіл азыѓы. Сондыќтан бір адамныњ толыќ бір б‰тін адам болуы ‰шін дін керек. Егер адам дінніњ азамзатќа ќажеті жоќ деп т‰сінсе, µзі де ешбір дінді ±станбаса, ол адам жарым жан адам іспетті, рухани д‰ниесі кедей, азѓындаѓан адам болып табылады жєне ол адамнан т‰рлі ќылмыстар мен к‰нєлі істер к‰туге болады. Ал дін болса, адамныњ кезкелген ќылмысќа баруына тосќауыл болады, рухына моральдыќ азыќ болады.
Дін дегеніміз - сенім. Осы сенім бойынша µмір с‰ретін адам ауыр ќылмыстар мен к‰нєлі істерге бармайды. ¤йткені д‰ние ж‰зіндегі діндердіњ ќайсы бірін алып ќарасаќ, оныњ ешбірі жеке адамѓа, ќоѓамѓа зиян беретін жолдарѓа баруѓа тыйым салады. Тіпті дін адамныњ кµњіліндегі, ж‰регіндегі жаман єрекеттерді тазалаудыњ негізгі ќ±ралы болып табылады.
Дін адам психикасындаѓы ‰рей, ќорќыныш, ќайѓы, ‰мітсіздік сияќты кейде адамныњ басына келетін ќиыншылыќ жаѓдайда кµмек береді. Яѓни адам осындай ќиын жаѓдайларда µз сеніміндегі ќ±діретті ќ±былысќа жалбарынып, кµњілін орнына т‰сіреді, руханият д‰ниесі рахат табады.
Сонымен бірге дін ќоѓамныњ тєртіпті, баќытты болуын ќамтамасыз етеді. ¤йткені дінге шын сенген адам жаманшылыќќа бармайтыны сияќты, дін мыќты ќалыптасќан ќоѓамда да ќылмыстар мен к‰нєлі істер кездесе бермейді жєне ол ќоѓамныњ болашаѓынан ‰лкен ‰міт к‰туге болады. Ал дін мен рухани байлыѓы єлсіреген ќоѓамдардыњ ±заќ µмір с‰руі µте сирек.
Пайдаланылѓан єдебиеттер


1. Абуов А., Аќиќат жаршысы, Т‰ркістан, 2000
2. Аќназаров Х.З., Ќазаќстандаѓы ислам дінініњ таралу ерекшеліктері, Алматы, 1986
3. Алтынсарин Ы., М±сылмандыќ т±тќасы, Алматы, 1991
4. Атик М.К., Суфизм, Т‰ркістан, 2000
5. Атик М.К., Дєуренќ±лов Ќ. Мырзабеков М. Сыртќы бµлім студенттері ‰шін Яссауитану пєні бойынша оќу ќ±ралы, Т‰ркістан, 2001
6. Алтай Х., Ќ±ран Кєрім ќазаќша маѓына жєне т‰сінігі, Мәдина
7. Ахмет Яссауи сєулет ѓимараты, Алматы, 1988
8. Ахметбек А., Ќожа Ахмет Иассауи, Алматы, 1998
1. Atik M.K., Evliyalar ansiklopedisi, İstanbul, 1990
2. Atik M.K., İslami Kavramlar, Ankara, 1997
9. Аtеş S., İslam Tasavvufu, İstanbul, 1992
10. Б±л±тай М.Ж. Ата-баба діні? Т‰ркілер неге м±сылман болды?, Алматы, 2000
11. Байсопы Ќ; Жебесін Г.,Адамзат тарихындаѓы ењ ±лы махаббат, Алматы. 1998
12. Берки А.Х;Кескіоѓлу О., ауд:Даѓайќызы С., Соњѓы пайѓамбар Хазірет М±хаммедтіњ µмірбаяны, Анкара, 1997
13. Bilmen N. Buyuk İslam İlmihalı, İstanbul, 1991
14. Cilacı O. Gunumuz Dunya Dinleri, Ankara, 1995
15. Demirci М. Ahmet Yesevi ve Yesevi kulturu, Тurkistan, 1995
16. Eraslan K. Divan-ı Hikmet secmeler,Аnkara, 1991
17. Есiм Ғ;Артемьев А;Қанаев С;Бiләлова Г., Дiнтану негiздерi, Алматы, 2003
18. Gunay T., Kucuk A., Dinler Tarihi,
19. Hacı Bektaş Veli, Маkаlаt, Аnkara, 1990
20. Hamidi A., İslam Ahlakı, İstanbul, 1994
21. İsen M;Курназ Ж; Татжы М.,Yesevilik bilgisi, Ankarа. 1998
22. İslam ansiklopedisi, Ankara
23. Keskioğlu O.Nuzulunden gunumuze Kur’an-ı Kerim bilgileri, Ankara, 1987
24. Kuzgun Ş. Dinler tarihi dersleri, Kayseri, 1993
25. Şaban Z., Donmez İ.K., İslam hukuk ilminin esasları (usulu’l-Fıkh), Ankara, 1990
26. Uğur А. Gul bahcesi, İstanbul, 2001
27. Г‰нгµр Ћ. Дінтану жєне діндер тарихы лекциялары, Т‰ркістан, 2000
28. Дєуіт±лы С., Диуани Хикмет хаќында, Алматы, 1998
29. Жарм±хамедов М., Ќожа Ахмет Ясауи жєне Т‰ркістан, Алматы, 1999
30. Жєміш±лы Є., М±хтасар, Алматы, 1992
31. Жолдыбайұлы Қ., Ақиқат шуағы, Алматы, 2004
32. Зейбек Н.К., Йасауи жолы, Анкара, 1998
33. Иассауи Ќ.А. (ќазаќшаѓа ауд. Жарм±хамед±лы М., Дєуіт±лы С., Шафиѓи М.) Диуани Хикмет, Алматы, 1993
34. Иассауи Ќ.А. (ќазаќшалаѓан: Ибатов Є.М.,Жандарбек З.,Н±рманов А.Ш.) Хикметтер, Алматы, 2000
35. Исаұлы М; Жолдыбайұлы Қ, Ислам Ғылымхалы, Алматы, 2003
36. Ислам энциклопедия, Алматы, 1995
37. Ќ±дайберді±лы Ш. М±сылмандыќ шарты , Алматы, 1993
38. Кµпр‰л‰ М.Ф. Ќожа Ахмет Яссауи танымы мен таѓлымы, ауд.Кенан Коч, Шымкент, 1999
39. Көбеева О., Дiнтану негiздерi, Алматы, 1998
40. Өмiрзаққызы Д., Адамзаттың асыл тәжi, Алматы, 2003
41. ¤сер±лы Н., Шариат, Алматы, 1996
42. Меrt H., Hoca Ahmet Yesevi, Аnkara
43. Насабнама, Алматы
44. Поликарпов В.С., История религий и хрестоматия, Москва, 1997
45. Сейтбеков С.; Нысанбаев С., Ислам әдебi, Шымкент, 2003
46. Соймен М., ауд. Даѓайќызы С., Ислам дінініњ негіздері, Анкара, 1998
47. Т‰ркістан тарихы мен мєдениеті (ѓылыми маќалалар жинаѓы) Т‰ркістан, 2000
48. Т‰ркістан халыќаралыќ энциклопедия, Алматы, 2000
49. Туякбаева Б.Т. Эпиграфический декор архитектурного комплекса Ахмет Ясави, Алма-ата, 1989
50. Хизметли С., Дінтану, Т‰ркістан, 2000
51. Ш‰лембаев Ќ.Ш. Советтік шыѓыс республикаларындаѓы ислам, Алматы, 1987
52. Яссауи Ќ.А. ауд.Абдушукуров Р.Є. Паќырнама-М‰нєжєтнама, Т‰ркістан, 1992
53. Яссауи таѓлымы (ѓылыми маќалалар жинаѓы) Т‰ркістан, 1996
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым Министрлігі
Тарих факультеті
Дінтану кафедрасы
Яссауитану пєні ... оќу ... ... ... ... ... ... болуы туралы теориялар
4. Дінтану ғылымы
5. Дін түрлері (Діндердіњ классификациялануы)
1. Дін
Дiн - жаза, сый, үкiм, ... бас ию, ... заң және жол ... ... ... ... оны єке-шешесі, жаќындары немесе µмір с‰рген
ортасы міндетті ... бір ... ... ... ... Ол да ... ... сол сенім бойынша тєрбиелеп, осылай дін ±рпаќтан-±рпаќќа
жалѓасады. Тарих бойында дін ауыстыратын ќоѓамдар да, адамдар да ... адам ... ... м‰лдем ќол ‰зіп кетпейді.
Адамзаттыњ µткен тарихына кµз жіберсек, дінсіз, ѓибадатханасыз не
халыќ, не ќауым, ... ... ... ... ... ... ... с‰рмегенін, µмірлерін бір сенім бойынша жалѓастырѓанын білеміз.
Ќазіргі ... єлем ... ... діндерді ұстанады жєне діндерініњ
сенімдері, алѓа ќойѓан маќсаттары єрт‰рлі. ... орай єлем ... ... ... болмаѓандыќтан, жалпылама дінге "адамныњ бір нєрсені ... деп ... деп ... ... ... ... дін дегеніміз - сенім.
Себебі ... ... ... ... мен тыйымдар осы сенімге
бейімделеді.
Дін мєдениет, философия, психология, социология т.б. ѓылымдармен тыѓыз
байланысты. Тіпті ѓылымдардыњ барлыѓы діннен ... ... те ... ... ... ... ѓылым салалары адамзатќа беймєлім болѓанда
адамдар бір ... µмір ... Ал б±л дін ... ... ... ... нєрсе діннен шыќќан" деп осы пікірімізді ќуаттайды.
Ќазіргі адамзат баласы дінге аныќтама берерде бір ... ... жер ... ... сенімдегі дін иелерініњ (теолог) µз дініндегі
сеніміне байланысты ... ... ... ѓылымдармен тыѓыз байланысты
болѓандыѓынан, т‰рлі ѓылым иелері т‰рліше аныќтама беріп ... жєне ... ... саны да µте кµп.
Негізінде т‰рлі сенімдегі жер бетіндегі діндерге ортаќ аныќтама жасау
‰шін, дінніњ ќарастыратын аумаѓын ... алу ... Оѓан ... ... ... сияќты ѓылым салаларыныњ тигізер пайдасы орасан зор. ... діни ... ... ... рµлі де ... ... ... кµмектеседі. Діни µмірдіњ негізі адам ... ... ... ... ... ... Яѓни, адамныњ бір дін бойынша ... оныњ ... мен ... ... ... арту ... табиѓат зањдылыѓынан тыс, шексіз ... иесі ... яѓни ... байлануынан туындайды. Ал ќ±дайѓа байлану - адамныњ
рухани д‰ниесі мен жаратушысына бет б±руына, жаратушысына ... ... жєне оѓан мєн ... ... ... батыстыќ дін зерттеушілерініњ кµпшілігі ... оныњ діни ... діни ... ... ... жасауын
немесе ќоѓамдаѓы дінніњ рµлін негізге ала ... ... ... ... - ... ... (Рудольф Отто)
Дінніњ негізі шексіз сенім арту сезімінен т±рады. (Шлейермахер)
Ал ... ... ... ... ... мен ислам сенім негіздеріне
с‰йене отырып кµптеген аныќтамалар жасаған. Солардан мысал ретінде ... ... "Дін аќыл ... ... ... аќиќаттарын
ќабылдауѓа шаќыратын илаћи зањ", - деген ... мен Имам ... - ... пен адам ... ... - ... ... айтуѓа болады.
Б‰кіл діндерде бар ортаќ элементтер: Табиѓат зањдылыѓынан тыс, адам
ќ±діреті жетпейтін бір ... сену ... ... жын, т.б.), ... ... ... ... білу (ѓибадат, рєсім-ырымдар), ќаѓазѓа т‰сірілген
немесе ауызша тараѓан мєтіндер (ќасиетті ... ... ... ... ... арту, т.б.), адамзаттан тыс д‰ниемен байланыс жасау
(уаһи, пайѓамбар, д±ѓа, жалбарыну, т.б.) µмір мен о ... ... ±йым ... ... ... ... пайдалары
Адам "дене" (тєн) мен "рух" (жан) деген екі жаратылыстыњ бірігуінен
т±рады. Егер адам ... ... ... ... ... ... ауа) ќамтамасыз етпесе, дененіњ µмір с‰руі тоќтайды. Сондыќтан єрбір
адам денесін денеге ... ... ... ету ... ... дін – рух, ... ... Сондыќтан бір адамныњ толыќ бір б‰тін адам
болуы ‰шін дін керек. Егер адам дінніњ азамзатќа ... жоќ деп ... де ... ... ... ол адам жарым жан адам іспетті, рухани
д‰ниесі ... ... адам ... ... жєне ол ... ... мен ... істер к‰туге болады. Ал дін болса, ... ... ... ... ... ... ... азыќ болады.
Дін дегеніміз - сенім. Осы сенім бойынша µмір ... адам ... мен ... ... бармайды. ¤йткені д‰ние ж‰зіндегі діндердіњ
ќайсы бірін алып ќарасаќ, оныњ ешбірі жеке ... ... зиян ... ... тыйым салады. Тіпті дін адамныњ кµњіліндегі, ... ... ... ... ... ... ... адам психикасындаѓы ‰рей, ќорќыныш, ќайѓы, ‰мітсіздік сияќты кейде
адамныњ басына келетін ќиыншылыќ жаѓдайда кµмек береді. Яѓни адам ... ... µз ... ... ... жалбарынып, кµњілін
орнына т‰сіреді, руханият д‰ниесі рахат табады.
Сонымен бірге дін ... ... ... ... ... ... дінге шын сенген адам жаманшылыќќа бармайтыны сияќты, дін мыќты
ќалыптасќан ... да ... мен ... істер кездесе бермейді жєне ол
ќоѓамныњ болашаѓынан ... ... ... ... Ал дін мен ... ... ... ±заќ µмір с‰руі µте сирек. ¤йткені ол ќоѓамда дінніњ
єлсіреуі адамдардыњ ... ... ... ... ... ... мен к‰нєлі істерге баруына жол ашады жєне ... ... ... ... ... келтіру µте ќиын. Ал дін адамныњ
ж‰регінде орын ... дін ... ... ... ... ... ќиыншылыќ туѓызбайды жєне жоѓарыда баяндаѓанымыздай,
д‰ниедегі діндердіњ ешбірі адамдардыњ жаман жолдарѓа баруына жол ... ... ... ... ... ... ... назар аударса,
дін адамныњ сыртќы кµрінісіне, єрі ішкі д‰ниесіне де кµњіл бµледі.
Сол діндердіњ бірі ислам діні адамныњ аќылын, ±рпаѓын, ... ... ... ... баѓытталѓан. Ислам діні бойынша адамѓа немесе ќоѓамѓа
пайдалы нєрселер «халал» немесе ... ал ... ... нєрселерге
тыйым (харам) салынѓан.
3. Дінніњ пайда болуы туралы теориялар
Ислам сенімі бойынша дінніњ ќ±рушысы – Аллаћ. Алѓашќы адам адамзаттыњ
атасы, єрі ... ...... ... Оѓан білдірілген дін - ... ... ... ... (бір ... ... негізделген) діні.
Аллаћтыњ барлыѓы, бірлігі, заты мен сипаттары т±рѓысынан оныњ кемелдігі мен
пайѓамбарлыќ, ... ... ... ... ... ... ... б‰кіл
илаћи (ќ±дайдан келген) діндерде µзгермейтін принциптер ретінде орын ... ... ... ... ... хазіреті Адамнан хазіреті М±хаммедке
дейінгі б‰кіл пайѓамбарлардыњ уаѓыздаѓан хаќ (шын) діндердіњ ортаќ аты –
ислам. ... ... ... ... т‰рлі аѓымынан адамдар хаќ діннен
алыстап, µз аќыл-ойларынан жања бір сенім ќалыптастыра ... ... ... Адам ... ... ... сеніміне сендіру немесе жања ... ... ... пайѓамбарлар жіберіп отырѓан.
Дегенмен батыстыќ дін ... Х‡І ... ... ... ... ... мен діндеріне назар аудара бастады. Ал ... ... ... ... ... ... ќасиетті кітаптардаѓы
мєліметтерден тыс археологиялыќ, антропологиялыќ жєне ... ќол ... ... нєтижесінде біршама теориялар
пайда болѓан. ХІХ ѓасырдыњ орталарында О.Конт пен Л.Бачнер ... ... ... ... Ч.Дарвинніњ 1859 жылы жарыќќа
шыќќан «табиѓи с±рыпталу жолымен т‰рлердіњ пайда ... атты ... тегі ... ... ... ... дінніњ пайда болуы жайындаѓы
ќасиетті кітаптардаѓы ... ... ... ... ... ... жања ой
туѓызды.
Э.Б.Тайлор 1861 жылы «алѓашќы мєдениет» атты ењбегінде дін анимизмнен
(рухќа ... ... ... ... ... Оѓан ќараѓанда алѓашќы адамдар
єрбір дененіњ рухы болѓанына сенген. ... ... ... ... ... рухы – т‰с, елес ... ... адамныњ кµзіне кµрініп,
адамныњ жаны µлгеннен кейін де ... ... ... ... ... ... нєтижесінде рухтар тірі адамды ќорѓап-ќолдайды деген сенім
ќалыптасып, ата-баба рухына табыну культіне, яѓни анимизм сенімініњ ... ... ... ... осы ... адам т‰сінігінде жањбыр, от,
б±лаќ жел т.б. ... ... ... ќ±дайларѓа айналып, политеистік
(кµп ќ±дайшылдыќ) сенім пайда болѓан. Б±л да ќоѓамдаѓы адам ... ... бір ... ... ... ... жол ... дейді.
Х.Спенсер де алѓашќы адамдар ата рухтарына табынды деген кµзќарасты
ќолдаса, Ж.Фрэзер дінді ... ... ... пікірді ортаѓа тастады.
Фрэзердіњ пікірі бойынша алѓашќы адамдар сиќыр арќылы басќа нєрселерді µз
пайдасына ... ... ... ... дін ... ... ... белсенді ќорѓаушысы В.Р.Смиттіњ кµзќарасы бойынша
алѓашќы ќауымдаѓы тайпалар µздерін белгілі бір жануар не ... ... ... жєне ... ... ... туындаған табыну немесе
ќ±рбан шалу сияќты діни рєсімдер осы т‰сініктен ... ... ... ... ... ... ... µкілдерініњ
бірі З.Фрейд «Тотем жєне табу» атты кітабында дінге тотемизм ... ... ... ... ... «Діни µмірдіњ ќарапайым формалары (1912ж.)» атты
кітабындаѓы дінніњ ... ... ... ... ... ... ... -
бір нєрсені ќасиетті санау, б±л да ќоѓамдыќ ортаѓа байланысты. ... ... ... ќасиетті санаѓанында жатыр. Б±л пікір ќазіргі
кездегі ќоѓамдаѓы діни ... ... ... дін ... ... ... ... табылады.
М.Мюллердіњ пікірі бойынша дін адамныњ табиѓат ќ±былыстарынан ќорќуынан
шыќќан. Б±л кµзќарас «натуризм» деп аталады. Натуризм - ... ... ... ... ... ... ... ретінде санауы деген сµз.
Осы кµзќарасты ќолдаѓан М.Мюллер индуизмніњ ... ... ... ... ... ... ќ±дай есімдері «агни» - от, «диаус» -
аспан табиѓат ќ±былыстарыныњ аттарына ±ќсас келеді. ... ... ... алѓашќы ќауымдыќ ќ±рылыста адамдар табиѓат ... ... оѓан ... ... ... ... ... жоѓарыда баяндалѓан кµзќарастарѓа ќарсы
алѓашќы ... ... ... ... да бар. Б±л ... ... ењ ескі діні - тек тєњіршілік сенімі бар ... ... ... ... ... шыќќан шєкірті А.Ланг оњт‰стік-
шыѓыс Австралияның алѓашќы ќауымдары діндері жайындаѓы соњѓы ... ... ... ... ... кездеспейтіндігін, керісінше бір
ќ±дай сенімі болѓандыѓын ... ... ... ... ... кездегі ѓылымдар µздерініњ зерттеу ... ... ... ... да ... ... дін феноменологиясы, дін
социологиясы, дін психологиясы сияќты ѓылым ... ... жеке ... саласы ретінде ќалыптасќан. Кейбір ѓылым иелері б±ѓан ... да ... ... дін ... да ... ѓылымыныњ бір
саласы ретінде ќарастырады.
Дінтану ѓылымы Х‡ІІ ... ... ... ... жєне Алманияда
діндерді ѓылыми т±рѓыдан зерттеудіњ нєтижесінде жеке бір ѓылым ретінде
ќалыптасты. Єсіресе, ХІХ ... ... ... ... ... ... дінтану ѓылымы ерекше даму жолына т‰сті.
Діндердіњ принциптерін, олардыњ пайда болуы мен дамуын, д±ѓа, ќ±рбан,
ќ±дай т‰сінігі, ... діни ... ... ... ... дінніњ
ќоѓамдаѓы рµлін, мањызын, жеке адамныњ психикасына єсерін, ... ... ... т.б. ... - ... ... ѓылымы жоѓарыдаѓы мєліметтерді зерттегенде психология,
социология, ... ... ... ... археология, µнер
тарихы, фольклор, ... ... ... ... ... байланысты.
Дін жеке адамныњ єрекетімен, ќоѓаммен, мєдениетпен т.б. байланысты
ауќымды бір ... ... оны ... ... зерттейтін дінтану
ѓылымы µз ішінен бірнеше ѓылым салаларына бµлінеді.
Діндер тарихы. Тарих жєне филология ѓылымдарыныњ зерттеу ... ... ... ... мен ... сенім, ѓибадат, ахлаќ т.б. негіздерін
ќамти тарихи т±рѓыдан зерттейтін дінтану ѓылымыныњ бір саласы – ... ... ... ... діндер арасындаѓы байланыстарды, олардыњ
±ќсастыќтары мен айырмашылыќтарын салыстыра ... ... ... ... µмір ... ... діндердіњ тарихи дамуын, атаќты
т±лѓаларын, принциптерін, ѓибадаттарын, ахлаќтарын жєне ... діни ... ...... ... ... таќырыбы болып
табылады. Ал маќсаты - дінніњ пайда болу себептерін, ... ... орны мен ... ... ... т‰сіндіру. Б±л ѓылым саласы дін
социологиясы, дін ... дін ... ... ... ... ... ... Дін психологиясы - психология жєне ... ... ... ... ... ... ... таќырыптары,
маќсаты бар жеке ѓылым саласы.
Дін психологиясыныњ ќарастыратын мєселесі - адам ... ... ... болѓан діни µмір мен діни єрекеттер болѓандыќтан, діни
сенімдер, дінніњ адам єрекеттеріне єсері, к‰дік осы ... ... ... ... ... Дін ... дінді философиялыќ т±рѓыдан
ќарастырады. ... ... діни ... мен ... ... ... жоѓары ќояды. Б±л салада ќ±дай сеніміне аќыл арќылы т±жырым жасап,
ќ±дайдыњ барлыѓына байланысты дєлелдерді сынайды ... ... ... ... аныќтама береді.
Дін социологиясы. Дін социологиясы дін мен ќоѓам ќатынастарын, діни
топтарды, ќоѓамдаѓы дінніњ ... ... Б±л ... саласы дінніњ
мемлекетке, ±лтқа, жан±яѓа байланысты жаќтарын, діни таќырыпта ... ... ... ... ... Дін феноменологиясы µзіне керекті мєселелерді
діндер тарихынан алады. Біраќ б±л ... ... ... ... ... емес,
ж‰йелі ќарастырады. Діндегі ... ... ... ... ... о ... ... ќаѓидалары, діни символдар сияќты дінніњ
негізгі кµрінісін дін феноменологиясы зерттейді.
Дін этнологиясы. Дін ... - діни ... ... жєне ... ... ... мєдени элементтерін зерттейтін сала.
5. Дін түрлері (Діндердіњ классификациялануы)
Ќазіргі ... дін ... ... ... жєне ... єлемдегі діндерді географиялыќ аймағын, діндердіњ халыќтар
арасына таралу барысын жєне ... ... мен ... ... ... ... ... бµлген. Мєселен, дін социологы Ж.Ваш діндерді
ќ±рушысы бар (буддизм, жайнизм, ... т.б.) жєне ... ... синтоизм, т‰ркі діні) діндер деп ... ... ... ... ... (га, маори, айну, инка), ±лттыќ діндер
(яћудилік, индуизм, жайнизм, ... т.б.) жєне ... ... христиан жєне ислам) деп бµледі. Сонымен ќатар діндерді сеніміне
байланысты ... (кµп ... ... грек, ежелгі рим
діндері), монотеистік (бір тєњіршілдік: ислам, ... ... ... б±л ... діндерді ќамти алмайды. ¤йткені єлемде ќ±дай
сенімі ... ... ... ... де ... да ... ... этникалыќ орналасуына байланысты былай
сыныптауѓа болады:
1. Орта Шыѓыс немесе Семит діндері: яћудилік (иудаизм), христиан ... ... ... индуизм, буддизм, жайнизм, сикхизм;
3. Ќытай-жапон діндері: конфуцианизм, даосизм, синтоизм.
Ал м±сылман ѓалымдары Ќ±ран негізі бойынша ... ... ... ... келген: яћуди, христиан жєне ислам) жєне ... ... ... ... ... ... ... конфуцианизм т.б.) діндер
деп екі топќа бµлген. Ал илаћи діндердіњ µзін ... ... ... жєне ... ... (ислам) деп екіге бµледі.
II. Ислам дінінiң пайда болуы және Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.)
1. Арабстанның дiни және әлеуметтiк жағдайы
2. ... ... ... М±хаммед пайғамбардың µмірі
4. Ахмет Ясауидің Диуани Хикметтегі хазіреті Мұхаммед жайлы толғауы
1. Арабстанның дiни және әлеуметтiк жағдайы
Жања эраныњ ‡І-шы ... єлем ... ... ќ±л ... г‰лденіп т±рѓан дєуірі болатын. ‡стемтап µкілдерініњ єлсіздерді
ќанауы, оларды ... ... адам ... ... ... ... б‰кіл
әлем басынан кешіріп жатќан-ды.
Ал Арабстан т‰бегіне келсек, ... ... және ... маңызы зор едi. Арабтар шөл далада тайпа-тайпаѓа бµлініп, ... ... ... ... ... ... ... болатын.
Наным сенiм мәселесiнде анархия белең алып, адамның ақылына сыймайтын небiр
сенiмер пайда болды.
Халықтың бiр ... ... ... тек осы ... ... қалуды көксейтiн. Сондай-ақ арабтардың бiр бөлiгi Аллаһқа, бiр
жаратушының ... ... ... ... ... пайғамбар шығатынына
иланбайтын. Пайғамбар тек перiштелерден ғана шығуы мүмкiн дедi.
Ендi бiреулерi пұттарға табынатын. Халықтың ең көп бөлiгiн ... ... едi. ... ... ... ... ... қоғамдық
бiрлiк мүлдем жоқ едi. Халықтың басым көпшiлiгi ... ... ... ... ... әр ру өзiне тән тәртiбiн, дәстүрiн ұстанатын.
Адамгершiлiк ... ... ... ... жетiп, құмар,
зинақорлық, маскүнемдiк, зұлымдық ... кең етек ... ... ... ... әлiмжеттiк жасап, ұрып соғып, ... ... ... мал тәрiздi базарда сатылатын.
Шөл далада мекен еткен арабтардың көбiсi қыз ... ... ... ... ... ... ... нәресте қыз болса, ешкiмге тiс жарып
айтпастан, көрсетпестен тiрiдей көмiп тастайтын.
Ислам дiнi таралмас бұрын ... ... ... ... ... Бұл мәселеде дүниежүзiнде оларға тең келер халық та ... ... ... ... араб ... асын жерге қоятын. Шайырлар керемет құрметке
бөленетiн.
Сол заманда Араб ... ... ... ... ... ... орналасќан
болатын. Мекке ќаласы Еуропаны, Азияны жєне Африканы байланыстыратын керуен
жолыныњ ќаќ ортасында ... ... ... ... еді. Онда ... деген тайпасы µмір с‰рді. Ќ±райштар: Умаййа, Нєуфєл, ... ... ... Єсєд, Жумх, Сахм, Хашим деген тармаќтарѓа бөлінеді.
Меккеде хазіреті Ибраћим мен хазіреті ... ... ... орналасќан. Жєћилие (надандыќ) ... ... ... ќажыѓа
келетін. Біраќ арабтар ќаѓбаны б±ттарѓа толтырып, оларѓа да табынатын.
Міне, ... ... ... хәлінен ќ±тќару ‰шін, бір хаќ
пайѓамбардыњ келуін єлем ... ... ... ... ... ... мен ... т‰скен кітаптар да баяндалған. Мєселен:
«сол уаќытта ... ±лы Иса: «єй ... ... Шын ... мен ... ... ... Тєуратты растаушы жєне менен кейін келетін
«Ахмет» атты пайѓамбарменен с‰йіншілеймін» ... еді. ... ... ... ... де: ... ... айтайын: меніњ
кеткенім сендер ‰шін жаќсы! Себебі мен кетпесем, сендерге ќамќоршыларыњ
келмейді; ал мен ... соњ, оны ... ... (Жохан (Юоан) –16-7) -
деп жазады.
2.Ислам діні
Ислам араб тiлiнде «баѓыну», «мойын ±сыну», «жамандыќтардан аулаќ ... ... ... ... - ... ... (ғ.с.) Аллаћ тарапынан уаһи ... ... жєне ... ... аты. Б±л ... ... ... немесе «м‰сілім» деп атайды.
Жалпы м±сылмандыќ Аллаћтыњ барлыѓына, бірлігіне, одан басќа тәңрiнiң
жоќтыѓына, Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) оныњ ... єрі ... ... ... Кєрімде: "Аллаћтыњ ќасында шынайы дін ислам" (Єли Ғимран-29),
"сендерге ислам ... ... ... ... - ... б±л ... ... берген.
Ќазіргі кезде б±л дін 1 000 000 000 астам адам т±тынатын ... ... бір ... ѓана діні ... б‰кіл адам баласына ортаќ дін болып
табылады.
Ислам ... ... ... ... ... жеткізген діні -
ислам діні. Біраќ б±л есім ... ... ... ... ... ... хазіреті М±хаммедтіњ 23 жылдыќ пайѓамбарлыѓынан кейін оныњ
‰мбеттері ±станатын дінніњ атына айналды.
Ќ±ран Кєрімде баяндалѓандай ислам діні «хаќ ... «ењ тура дін» ... Б±л дін ±лы ... ... ... ... болѓан жєне оныњ разы
болѓан діні болып есептелінеді.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) ... ... жєне ... ... ... ... ќайнарларында баяндалѓан.
Ќ±ран Кєрім Аллаћ тарапынан хазіреті М±хаммедке (ѓ.с.) уаһи етілген
илаћи кітап жєне оныњ ... сµзі ... ... б±л ... да ... µзі ќоритынын ескерткен. Б±л кітап пайѓамбарымызѓа 23 жылда уаһи
етіліп, оны ... ... ... ... жєне ... ... ... Қ±ранныњ т‰пн±сќасы саќталып, к‰німізге ... - ... ... дінi. Б±л ... Аллаћты екілеу, ‰штеу, оѓан
ортаќ ќосу деген нєрселер - атымен жоќ. ¦лы ... ... ... ... ... жаратылыстарға берілмейді. Б±л дінде
Аллаћтан басќа ешбір ... ... ... ... ... ... т.б. нєрселерге табынуѓа тыйым салынѓан.
Аталмыш дінде христиан, буддизм діндеріндегідей монахтыќ, ќ±дай мен
адамдар арасына дєнекер ќою, ... ... ... жоќ. ¦лы ... ... ... фетиш, п±т, елші, монах, періште сияќтылар арашашы бола
алмайды. Керісінше ќ±л ... ... ... ќалаѓан нєрсесін с±рап,
д±ѓа жасай алады.
Исламдаѓы сенімдер мен негіздер адам баласына ... ... ... аќыл мен ... ... Б±л ... ... (аватара),
танасух (реинкорнация), туысынан к‰нәћар болу сияќты адамныњ µмір с‰руіне
ќиын сенімдер кездеспейді.
Ислам дінінде адамныњ µмір с‰руіне ... ... ... ... ... ... сай етіп ... Пайѓамбарымыз Хазіреті
Мұхаммед (ғ.с): «оњайлатыњыз, ќиындатпањыз, с‰йіншілењіз, жек кµрсетпењіз»
- деп, жоѓарыдаѓы сµзімізді ќуаттайды (µмір бойы ... ... ... ... жоќ).
Мұсылмандықта адамныњ барлыѓы тењ х±ќылы. Б±л дін - адамныњ іші-тысын
таза ±стауѓа кµњіл бµлетін ... ... ... ... негізі, єрі м±сылмандыќтыњ кілті ... ... ... ... оѓан еш серік ќоспау жєне Хазіреті
Мұхаммед (ғ.с.) оныњ елшісі екенін естен шыѓармау. ... ... діні ... ... «Лє ... ... М±хаммадур-расулу-л-лаћ», яѓни маѓынасы
Аллаћтан басќа тәңiрi жоќ, М±хаммед оныњ елшісі ... ... ... ... сµйлемді айтып, ж‰регімен бекіткен адам ислам дініне кірген
болып есептелінеді. М±ны біз «кєлимєи тєухид» деп ... ... ... діні - ... ... ... ... дейінгі барлыќ
пайѓамбарлардыњ єкелген діні.
Ислам дінінің ... ... ... дін. ... ... үгіт насихат жасаған Хз.Мұхаммедте
(ғ.с.) соңғы пайғамбар. Ислам дінінен кейін басқа дін де ... ... ... ... ... Әуелгі пайғамбарлардың үгіттеген діні белгілі
қауымға жіберілген болса ислам діні ... ... ... ... ... ... үкімдері бүкіл адамдардың қажеттіліктерін қамтамасыз
ететіндей етіп керемет қамтылған. Осы себепті өзге дінге қажеттілік
жоқ.
4. ... діні ... ... ... Тағала тарапынан жіберілген
пайғамбарлармен құдайлық қасиетті кітаптарды растайды.
5. Ислам діні ... ... ... ... ... ... ол ... тек қана бір немесе бірнеше қаумға
жіберілген еді. Алайда ислам діні ... ... ... ... ... ... дейін өзінің негізін сақтайтын дін.
3.Хазірет М±хаммед пайғамбардың µмірі
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) 570 (571) жылы яѓни піл жылы ... ... ... д‰йсенбініњ тањында д‰ниеге келді. Єлем
хазіреті Мұхаммедтiң д‰ниеге келуімен адамзат еш ... жєне ... зор ... пен ... дєуіріне кірді. Адам баласыныњ рухын
ќарайтып кірлеткен ахлаќсыздыќ, з±лымдыќ пен ... ... ... да ... ... ... ... айыќты.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) туылѓанда Кисра сарайыныњ 24 діњгегі ... ... ... Сєує кµлі ќ±рѓап кетті.
Хазiретi Мұхаммедтiң єулеті Ќ±райш руыныњ хашим ±лдарынан еді. Оныњ
жан±ясы ... µз ... ... отбасынан болатын. Єкесі - ... - ... ... ... ... 2 ай б±рын єкесі Абдуллаћ, 6
жасында шешесі Ємина ќайтыс болѓан. ... 8 ... ... ... ... ... ... алдынғы қатарлыларынан саналатын
Әбдiмүтәлiп адамгершiлiгi мол, ... ... аты ... ... ... мол жан. ... ... қайда барса қасынан
тастамай алып жүрдi. Әбдiмүтәлiп милади 578 жылы сексеннен асқан шағында
мәңгiлiкке көз ... ... (ғ.с.) ... ... Єбу ... жанына алды.
Хазiретi Мұхаммедтiң осылайша балалыќ шаѓы тап-таза жєне жетімдікпен µтті.
Оныњ жасөспірімдік, бозбалалыќ, бойдаќтыќ жєне ... ... ... ... нєсіп болмаѓан ‰лкен абыройлыќпен µтті. ¤мірінде ешбір µтірік
айтпады, айлакерлік істемеді. Оны ... ... Әмин ... деп ... болды.
Ол 25 жасында намысты жєне бай жесір єйел болѓан 40 жастаѓы Хадиша
анамызѓа ‰йленді.
Хазiретi Мұхаммедтiң 3 ±лы, 4 ќызы ... ... ... ... ал ... Зейнеп, Руќия, ‡мм‰ Г‰лсім, Фатима.
Балаларынан Ибраћимнан басќалары осы Хадиша анамыздан туылѓан. Алайда
балаларыныњ Фатимадан ... ... ... тірі ... ќайтыс
болады.
Бiздiң эрамыздың 610-жылы Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) 40 жасќа келгенде,
Хира ‰њгірінде ±лы Аллаћ тарапынан алғашқы уаһи келедi. ... ... ... ... - ... ... (ғ.с.) ... үрейленiп,
- «Мен оқи алмаймын! Оќу білмеймін»- деді.
Періште ємірді ќайталады. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) таѓы да:
- «Оќу білмеймін», -деп жауап берді. ... ... ... ... хазіреті Мұхаммед:
- «Нені оќиын?» - деп с±рады. Сол кезде періште алыстан естілген
дауыстыњ ењ тєтті ырѓаѓымен ... ... ... ... атымен оќы! Ол, адам баласын ±йыѓан ќаннан
жаратќан. Оќы! Ол ... аса ... ... ... Ол, ... ... ‰йреткен" (Алаќ 1-5).
Алаќ с‰ресініњ бастапќы бес аяты - Хазiретi ... ... ... аят. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) б±ларды ж‰регіне тоќып, періштеніњ
‰ніне ±йи ... дєл ... да, ... ... ќайтты. Осылайша, адам
баласына адамгершілік нєрін ... ... ... ... ... Мұхаммед (ғ.с.) алдын 3 жыл ислам дінін ќ±пия т‰рде ... ... ... ... тура жолѓа, бейбітшілікке, ислам дініне
ашыќтан-ашыќ шаќыра бастады.
Алѓаш ислам ... ... ... ... жан жары - Хадиша
анамыз, азат етілген ќ±лы - Зейд, 5 жастаѓы ... ... ... - Әли ... досы - Єбу ... ... болды. Єбу Бєкірдіњ н±сќауымен Осман бин Аффан,
Абдурахман бин Ауф, Саад бин Єбу Уаќќас, З‰бейір бин ... ... ... т.б. ... ... ... надандыќќа шырмалып, азѓындаѓан дін д±шпандарының Мекке
ќаласында 12 жыл бойы ардаќты Мұхаммед пен Меккелік м±сылмандарѓа жасамаѓан
ќастандыѓы жоќ. ... Єбу ... ... ... ... ... ... нєрсе дей алмай, Бiләл Хабаши, Аммар бин Ясир ... Ясир мен ... ... бин ... ... бин ... Єбу Ф‰кейћа т.б. сияќты жоќ-
жітік, єлсіз м±сылмандарѓа жан т‰ршігерлік ... ... ... ... ќалдырып, ±рып-соѓып, ыстыќ ќ±мныњ ‰стіне жатќызып, ... ... ... ... салды. Осыѓан байланысты алѓашќы м±сылмандардан
біршамасы Хабашстанѓа (Эфиопия), ... ... ... ... ... 615 жылы 11 ер мен 4 єйел болып бір д‰ркін, жєне 617 жылы
83 ер мен 20 ... ... ... ... ... ... ... Нажжаши барѓан м±сылмандарды жаќсы ќарсы алып, µз ќамќорлыѓына
алѓан.
Тіпті Меккеде м‰шіріктер Хазiретi ... руы ... ... ... ... ‰зу ... бір-бірімен анттасты. Біраќ Хазiретi Мұхаммед
(ғ.с.) адамдарды исламѓа шаќыруды тоќтатпады. Ол Меккеге ... ... ... исламѓа шаќырып отырды. Указ, Мєжєннє жєне ... ... ... ол ... ... ... Ќ±ран оќып беріп, исламды
таратуѓа тырысты. Ќ±ранныњ оќып ... ... ... ... ... ... бар. ... кµптеген адамдар Хазiретi Мұхаммедтiң Ќ±ран оќып
беруімен-аќ м±сылман болѓан екен.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) ... ... ... ... ... ... ... т‰сіндірді. Тіпті шµл далаѓа шыѓып, ондаѓы тайпаларды
исламѓа ... Ал ... ... де, ... ... жамандап,
Меккеге келген адамдарды исламнан шошытуѓа тырысты.
Миѓраж. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) Меккеде болғанда Аллаћтыњ ... ... ... Одан ... ... ... ... Миѓражѓа кµтерілген.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) бірінші ќат кµкте хазіреті Адаммен, екінші ќат
кµкте хазіреті Яхия жєне ... ... ... ќат кµкте хазіреті
Жүсіппен, тµртінші ќат ... ... ... ... ќат ... ... алтыншы ќат кµкте хазіреті М±самен, жетінші ќат ... ... ... Ол арадан Сыдырату-л-М±нтаћаѓа жетті. Б±л ... ... ... Мұхаммедке ‰ш нєрсе сыйлады:
1. Баќара с‰ресініњ соњѓы екі аяты;
2. ‡ммбеттеріне Аллаћу ... ... ... ... ... бес уаќыт намаз.
Миѓражда хазіреті М±хаммедке хазіреті М±саѓа он б±йрыќ берілгендей, он
екі б±йрыќ берілді.
Ќ±ран ... б±л ... Исра ... ... ... ... Аллаћтан басќаѓа ќ±лшылыќ жасамау;
2. Ата-ананы ќ±рметтеу жєне ... ... ... ... ... ќорѓансыздарѓа кµмектесу;
2. 4. Ысырап жасап мал-м‰лкіњді орынсыз жерге ж±мсамау;
3. 5. Балаларды ... 6. ... ... ... адам ... 8. ... ... ќорѓан болу;
6. 9. Уєдеде т±ру;
7. 10.Таразыны тура тарту, таразыдан жемеу;
8. 11. ¤зіњ ... ... ... ... 12. Жер бетінде тым асќаќ кетпеу.
Соњында Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пен ... ... ... ... ємірімен Меккеден Мәдинаға (Ясриб) кµшті. Мәдиналіктердіњ
кµбі ислам дінін ќабылдады. Мєдине ќаласыныњ ресми діні ... ... ... алѓаш ислам ќоѓамы болып ќалыптасќан ќала болып табылады. ... (ғ.с.) 10 жыл ... ... ... адам баласына жеткізуге
тырысты. Алайда Мәдина ќаласында да ... ... (ғ.с.) пен ... ... Ансар (кµмектесуші) м±сылмандар кµптеген кедергілер мен
ќиыншылыќтарды басынан кешірді. М±сылмандарѓа меккелік ... ... ... мен ... ... ... кемсітушілік, зорлыќ
кµрсете бастады. М±сылмандарѓа тыныш, бейбітшілікте µмір с‰ру ќиынѓа соќты.
Сонда да Хазiретi Мұхаммед: ... ... ... ... ... деп,
сабырлыќпен соѓысќа тыйым салды. Аќыры амалсыз Аллаћтыњ р±ќсатымен ќысым
кµрсеткендерге ... ... ... ѓана ... ... ... ішкі (м±нафыќтар мен яћудилер) жєне сыртќы (м‰шіріктер)
м±сылман жауларымен ќандай ќиыншылыќ болса да ... ... ... ішкі ... бірі ... Бєни ... ... яћудилерімен
соѓысып, оларды жењді жєне сыртќы жаулары меккелік Ќ±райш м‰шіріктеріне,
Бєни Хауазин, Бєни Саќыф рулары мен сириялыќ ... ... ... ... ... ... беріп отырды. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пен оныњ
сахабалары (Аллаћ олардыњ ... разы ... ... ... кешіре отырып, µздеріне ќауіп тµндірген ... ... да ... ... ... және ‰лкен абыроймен жењіп отырды.
М±сылмандар Меккелік м‰шіріктермен Бєдірде кездескенде 305 ... ... 1 000 ... адам еді. ... ... жењісі м±сылмандарѓа
нєсіп болып, м±сылмандар Аллаћтыњ жєне адамдардыњ ... ... ... бір ... ... ... ¦х±д тауында ж‰зеге асты. Б±л ... не бары 700 де, ... 3 000 ... ... саныныњ
аздыѓымен бірге, ќару-жараќтары да жеткіліксіз еді. ¦х±дта алдын ќиян-кескі
айќастыњ нєтижесінде жау сабы ... ... ... ... ... ... ... беретін тау етегіндегі садаќшылардыњ µз орындарын тастап,
‰лкен ќолѓа ќосылып кетуіне байланысты, жаудыњ атты єскері тауды ... ... ... ... ... ... ... алдыњѓы жєне
артќы жаќтан берген соќќыдан жєне пайѓамбарымызды µлді ... ... ... ... ... тарап, тау басына шегінуге мєжб‰р
болды. ... ... ... ары ... ... ... дауламады.
М±нан басќа Хайбар, Хандек, М±те, Х±найн соѓыстары тарихтан белгілі.
Хазiретi Мұхаммедтiң (ғ.с.) ... ... ... ... сол ... ... ... исламды шартарапќа
шеберлікпен тарата білді. Тіпті Византия, Мысыр, Хабашстан, сасанилік Иран
жєне ... араб ... ... ... хаттарын жµнелтті. Кµршілес
тайпаларѓа исламды т‰сіндіретін ±стаздар жіберіп отырды. ¦стаздар (м‰ршид)
ислам дінініњ µзін ... ... ... ... ... (ғ.с.) ќалай
айтып т‰сіндірсе, сол ќалпында, тек шындыќты айта отырып, т‰сіндірді. Олар
халыќтыњ ж‰регіне ... ... шын ... ±ялата білді. Осындай ерен
ењбектіњ арќасында Араб т‰бегі тайпалары м±сылмандыќќа бет б±ра бастады.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) ... ... ... ... ... т‰сінікті
тілмен сµйлеп, оларды исламѓа шаќырды. Исламды оњайластырды, ќиындатпады,
с‰йіндірді, ... ... ... ... ... Ісінде жєне сµзінде µзініњ мейрімділік пайѓамбары екенін кµрсетті.
Хазiретi Мұхаммедтiң (ғ.с.) ... ... ... ... ... алды.
Ондаѓы ќарсылыќ пен з±лымдыќты, надандыќ пен т±рпайылыќты ... ... ... ... ... жєне ... ... Мұхаммед (ғ.с.) Меккеге жасаѓан ќажылыѓында ‰мбеттеріне
ќоштасу ќ±тпасын оќыды. Қоштасу құтпасы деген ... ... ... ... лебiзi барша мұсылмандарға, күллi адамзатқа мәңгi өшпейтiн ... ... ... зер салыңдар. Бәлкiм биылдан соң сендермен бұл жерде
жүздеспейтiн шығармын.
Халайық!
Бүгiнгi күн, осы ай, мына қала ... ... ... ... мал-
жандарың, ар-намыстарыңыз да да ... ... ... ... ... хақ және осы дүниедегi бүкiл амал-
әрекеттерiңiз үшiн жауап беретiнiңдерiң де ... Мен ... ... ... ... ... ... қайта бой алдырып,
бiр-бiрiңнiң қандарыңызды жүктеушi болмаңыздар. Осы өсиетiмдi естiгендер
естiмегендерге ... ... ... адам бұл ... ... осы
сөздерiме куә болып естiген адамнан да ... ... ... ... ... ... болса, қылдай қиянат жасамай, басы
бүтiн иесiне табыстасын. Пайыздық өсiмнiң барлық түрiне тиым ... ... ... ... жағдайда, басқаға зұлымдық жасамайсыңдар, әрi
өздерiң де зұлымдық көрмейсiңдер. Аллаћтыњ ... ... ... ... табуға тиым салынды. Надандыќ жайлаған қараңғы кезеңiнен қалған ... ... ... ... ... ... ... қалған қан дауына да осы жерде нүкте ... ... атам ... ... немере ағайыным Рабияның қан
дауын жойдым.
Ей жарандар!
Б‰гін шайтан сіздердіњ топыраќтарыњызда ќайта ‰стемдік ќ±ра ... ... ... ... ... ќандайда бір ±саќ-т‰йек істерде
оныњ алдауына т‰сетін болсањыздар, соныњ µзі оны ќуантады. ... ... ... саќ ... ... хаќын ќорѓауыњызды жєне осы мєселеде Аллаћтан ќорќуыњызды
±сынамын. Сіздер єйелдерді Аллаћтыњ аманаты ретінде алыњыздар, олардыњ ... ... ... ... сµз ... ... жар ... єйелдерде хаќыњыздыњ болуы сияќты, олардыњ да ... бар. ... ... ... ол ... сіздердіњ ќандайда
бір жаќтырмаѓан бµгде адамдарѓа таптатпауы тиіс.
Ей ... ... бір ... ... ... Егер оѓан ... айырылмасањыздар ешќашан адаспайсыздар. Ол аманат - Аллаћтыњ кітабы
Ќ±ран. М‰міндер сµзімді м±ќият тыњдап, жадыњызѓа ... ... ... ... да ... ... туыс, бауыр. Діні
бір ... ... бір ... ... етсењіздер, егер µзі жан
ризашылыѓын білдірмесе, ол сіздерге арам саналады. ¤йткені жанныњ да ... ... ... ... ... ... ... Ќ±ранда хаќ берген. М±рагерге
µсиет етудіњ ќажеті ќанша... Бала кімніњ тµсегінде пайда болса соѓан тєн.
Зина жасаѓандар Аллаћтыњ ... ... ... ... ... ... дегендер тексіз немесе Тєњірінен басќа б±тќа табынѓандар опасыз,
Аллаћтыњ ... ... ... ... ... ... ... ±шырасын! Аллаћ Таѓала, м±ндай адамдардыњ тєубесін
де, єділет пен куєліктерін де ќабылдамайды.
Ей, адамдар! Жаратушымыз бір, бабаларыњыз да бір, бєріњіз Адам ... ... ... Адам ата ... ... Аллаћќа ењ кµп
ќ±рмет кµрметкендеріњіз Аллаћ тарапынан ењ ќадірлі, ќ±рметті орынѓа ... Араб ... ... ... ... ... жоќ. ¦лттыњ
±лттан артыќшылыѓы Аллаћќа деген ќ±рметімен µлшенеді.
Ей, адамдар! ... мені ... ... Сонда не деп жауап
бересіздер?
Сахабалар: - “Аллаћтыњ алдындаѓы елшілік міндетін орындады, ... ... ... ... - деп ... ... ... Хазiретi
Мұхаммед (ғ.с.) пайѓамбарымыз с±ќ саусаѓын кµкке кµтеріп, кейіннен жиылѓан
топќа ќарай тµмен т‰сіріп, былай деді: Кує бол ей, ... ием! Кує ... ... ием! Кує бол ей, ... ... б±л ... ... діндеріњді толыќтырдым жєне ныѓметімді тамамдадым. Сондай-аќ
сендерге ислам дінін ќоштап, ±наттым (Мєидє, 3) – ... аят ... ... (ғ.с.) 63 ... ... рахметіне бµленіп, ћижри
11, милади 632 жылы раби-у-л-єууєл айыныњ 12-к‰ні ... ... ... ... ќайтыс болды.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) адам баласын д‰ние мен ахиретте баќытќа,
бейбітшілікке жеткізетін, ќияметке ... ... ... ... ... діні ... ... (ғ.с.) ïайѓамбар ќайтыс болмай т±рып,
б‰кіл Араб т‰бегіне таралды. Араб ... ... ... ... ... єкелген ислам діні, д‰ние ж‰зіне ‰лкен тµњкеріс
жасады. Ќарањѓылыќ торлаѓан мына надан ... н±р ... аќыл ... ... дамуын енгізді. Сондыќтан ѓылымныњ б‰гінгідей дамуына
ислам дінініњ мањызы зор. М±нан ... єлем ... ... тµњкеріс
басталды. Яѓни жер бетінде жања бір өркениет, жања бір дін ќалыптасты. Ол –
ислам µркениеті, ислам діні ... ... (ғ.с.) ... пєк ... таза киініп, таза
ж‰ретін. Ол руханиятымен, көркем мінезімен, адамгершілігімен тек ... ѓана ... ... адам баласына ‰лгі болѓан. Пайѓамбарымыз µз
‰мметтерініњ денесі де, руханияты да таза, пєк ... ... ... (ғ.с.) ... 9 жылы м±сылмандардыњ басшысы бола
т±ра ќарапайым µмірді ... ... ол бес ... парыз намаздардан тыс
єр к‰ні с‰ннет, нєпiл намаздарын оќып, таќуалыќ жаѓынан м±сылмандарѓа ‰лгі
болатын. ... ... ... ... ... жартысына дейін уаќытын
намаз оќумен µткізетін.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) Шаѓбан, ... ... ќоса ... ... ... ... оразамен µткізетін.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбар т‰німен намаз оќитын. Д‰ние
ќ±марлыќтарынан аулаќ ж‰ріп, єрдайым кµњілі пєк ... ... ... ... кешірілмеді ме?” - дегендерге ... ... бір ... ба !?” - ... ... ол: ... ... басќа ¦х±д
тауындай алтыным болса, ‰ш т‰н ... ол ... ... ... де
ќалдырмайтын едім ”, - дейтін.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) µте ... ... ... пєк, ... адам ... екен. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.)тiң ахлаѓы жайлы
Єбу Сайд єл-Х±дри: ... ... ... оѓан жем ... ... ... тігетін, киімін жамайтын, ќой сауатын, ќызметшісімен
бірге ас ішетін, ±н ... ... ... ... ... алып ‰йіне келуге арланбайтын, бай-кедей барлыѓыныњ ќолын ќысатын,
алдымен µзі сєлем беретін, ... ... ... ... бір ... шаќырѓан жерден ќалмайтын, оныњ мінезі ж±мсаќ, жомарт, адамныњ кµњілін
таба білетін, жылы ж‰зді еді. Ќарќылдап к‰лмейтін, ќарапайым, жомарт, ... адам ... ... ... (ой) ... ... мейірімді
болатын. Ешќашан тоя жеп кекірмейтін, ашкµздік етпейтін ”, - дейді.
4. Ахмет Яссауидің Диуани ... ... ... (ғ.с.) ... жол ... Мұхаммедтің (ғ.с.) ахлаѓынан, оныњ ... ... ... ... ... Ясауи де М±хаммед пайѓамбарымыздыњ єрбір
сµзін, іс-єрекетін µзіне µнеге ќылып, ... µмір ... ... ... ... д‰ниеден кµшкен жасы - 63 жас болѓанына байланысты 63
жас пайѓамбар жас - ... деп жер ... ... орын дайындап, соѓан
т‰скенін баршамыз білеміз. Міне б±л ... ... ... ... оѓан ... байланѓандыѓын кµрсетеді. Бұл – оның Мұхаммед
пайғамбарға деген шексіз ... мен ... ... ... ... ... мінезі мен парасатты сөздерін Құранмен қатар мүлтіксіз
үлгі тұтқан Әзіреті Сұлтан өзінің әйгілі шығармасында ардақты пайғамбарымыз
жайлы былай деп ... ... ... ... ... Мұхаммед,
Ақ жолыңа жан садағам, Мұхаммед.
«Жаратқанға құлдық» жырын жатқа айтар
Саған үмбет барша ғалам, ... ... екі ... ... боп, шаң ... ... сені, өлтір, өрте, махшарда,
Берсең жаза қанша маған Мұхаммед.
Қайтем налып, кереметім өзіңсің,
Үмбетім деп шаршамаған Мұхаммед.
Күндіз-түні қасірет жеп, шеріңді
Шығарарсың, таң самалым, ... үшін ... қан ... ... біз ... ... күн ... жаза жоқ,
Шаһтың шаһы, сайыпқыран Мұхаммед.
Бәрін тастап Мұхаммедтен алғыс ал,
Қас қағымда ғайып болам, Мұхаммед.
Ел, құдірет – деп, жалғыз тілек – ... ... ... ... Мұхаммед.
Сізге Аллам, теңіз еттім жасымды,
Дариядай тасыт мені, Мұхаммед.
Жол иесі ... ... жар ... ... алып ... ... нәсіп, маған әуелден,
Даңқың мақтау кәсіп маған, Мұхаммед.
Қызыл қымыран ұсынды кеп Пір Мұған,
Жақсылығын тасытты әман, Мұхаммед.
Мақсатыма жеткіз мені жан Аллаһ
Жұпар иіс ... ... ... ашып жүзіңді жарық қыла гөр,
Мен пендеңнің, ғашық саған, Мұхаммед.
Міскін Иассауи ... деп ... ... ... ... Мұхаммед?
24 хикмет
«Кәззаптар емес үмметім», - дейді білің ... ... ... ... ... ... Хақ іздеген кісіні,
Үмбетім деуге, асылы тоймас, Мұхаммед.
Пендеңмін деп ол ... ... ісін ... күні махұрым қалдырмас Мұхаммед.
Тәңіріміз сөзін, Пайғамбардың сүннетін
Алмаса қабыл, үмбетім демес Мұхаммед.
Үмбетсіз ... ... ... ... үзер, онда ескермес Мұхаммед.
Күнәһар болған мүшкілді тозақ жұтар,
Махшарда күйер, үмбетім демес Мұхаммед.
Қиямет-қайым болғанда сені, құл Қожа Ахмет
Құдай деп жүрсең, құр ... ... ... ... мың бұл ... ... болған Мұхаммед,
Отыз үш мың асхабқа басшы болған Мұхаммед
Аш-жалаңаш ғаріптердің қанағаты болған Мұхаммед,
Жарылқаған кемдік көрсе ... ... ... ... ... ... деген Мұхаммед,
Жетім-жесір, пақырларды құрметтеген Мұхаммед,
Жолдан азған күнәһарға ғинаятты ... ... ... де инабатты Мұхаммед
Әбужаһил, Лақабқа саясатшыл Мұхаммед,
Көңіл кірін жуатұғын парасатты Мұхаммед,
Ораза, намаз ұстағанға нұр ... ... ... ілтипатты Мұхаммед.
Әзәзілді әшкерелеп, пәрмен қылған Мұхаммед,
Шариғаттың ісіне көп жәрдем қылған Мұхаммед
Қол көтеріп ... жол ...... ... бас ... Мұхаммед.
Жамандыққа жақсылығын жұмсап келген Мұхаммед,
Аты шыққан залымдарға да ынсап берген Мұхаммед
Жалбарынып, сәждеге бас қойып өткен Мұхаммед
Қанағатқа, қабыл болып, ... ... ... ... бес уақ намаз иман берген Мұхаммед.
Миғраж асып дидар көрген Мұхаммед,
Қамқор болған, ... ... ... ... ... бейіш ғажабына Мұхаммед.
Жетім-жесір, кем-кетікке тірек болған Мұхаммед
Міскін Ахмет құлына бір мұра ... ... ... ... ... Иә, ... ... және шымырда, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Аяншының мырзасы, әнбияның ... ... Иә, ... ... сен ... хақ ... сен ... иең ең ұлы, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Құдіретің де ең ұлы, маңайыңда сен Мүкәррам
Әнбияға ең ... Иә, ... ... ... ... ... лайық
Халайықтың жебеушісі, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Бұл жалғанда аяншы, әулиенің ... ... Иә, ... Мұхаммед.
Бұлбұл құс әнін, жәннат бақ барын
Баршаға айттың, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Ғарыш-күрсі асқан хазіретіне ұласқан
Тоқсан мың рет ... Иә, ... ... ... ... ... ... үмбет білетін, Иә, Мұстафа Мұхаммед
Әркімге болса мерейің, көтерер Хақ азабын
Ғалам сенің еркіңде, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Әркім ... ... ... ол құтылар
Жұмаққа қарай ұласар, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Жанымды пида, етсем, құмарлықпен кетсем
Арман жоқ еді өлсем, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Сонда да көп ... ... ... ... ... Иә, ... Мұхаммед.
Мен құлмын не қылайын, шапағатын көрейін.
Үмбетің мен болайын, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Үмбетің сенің болғандар, шапағатыңды көргендер
Ақыры пейіш болғандар, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Ахмет ... ... ... мен шады ... ... сенсің, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
20 хикмет
Есіме түсіп жанымдай сүйген Мұхаммед,
Сенің жолыңа пида болам, Мұхаммед.
Үмбет болған «Хамду сананы» жатқа ... ... ... гөр, ... ... ... пен ... іләйім,
Ғашық қылғыл мені өзіңе, Мұхаммед.
Мәжнүн сипат кештім екі жаһанды,
Диуана қыл, жарылқа мені, Мұхаммед.
Өлтір, күйдір, әр мехнатқа салғыл,
Қиямет күні жаза қыл, ... ... ... ... ... ... ... кереметі өзіңсің, қайғырып қайтем, ей, Мұхаммед.
Үмбетім деп күндіз-түні жеді қасәрет,
Көкіректегі шерді шығарарсың, ей, Мұхаммед.
Үмбеттің ... ... ... ... күні біздейлерге жаза болмас, Мұхаммед.
Бәрінен безіп Мұхаммедтің ал ризасын,
Ей, Алла, қас қағымда ғайып болам, Мұхаммед.
Сенен жалғыз тілегім: халыйық қана ... Сала гөр ... ... ... нұр жүзіңнен, ей, Алла,
Бір тамшыдан дайриядай тасыт мені, Мұхаммед.
Жол берушы Рахман Рахим ... ... ... ... ... ... бір ... шарап маған нәсіп болған,
Ұдайы сіздің даналығыңызды мадақтайын, Мұхаммед.
Қызыл шарап ұсынды Пір Мұған кеп,
Жақсылық ниетпен жарылқайды Мұхаммед.
Мақсатыма жеткізе гөр, ей, халайық,
Мен ... ... иіс ... гөр, ... ашып ... ... қыла ... пендең саған серік, Мұхаммед.
21 хикмет
«Әл кәззаб ла үммати» деді білең Мұхаммед,
Алдамшылар қауымын үмбетім демес Мұхаммед.
Тура жүрген ... адал ... ... ... құлды үмбет дегей Мұхаммед.
Әр кім үмбетпін десе, расул ісін қолдаса,
Шапағат күні туса махрұм қаймас Мұхаммед.
Тіңірі тағала сөзін, ... алла ... ... ... ... Мұхаммед.
Үмбетпін деп жүрерсің, бұйырғанын қылмассың,
Қалай үміт етерсің, онда ескермес Мұхаммед.
Күнәһардың халі мүшкіл-дүр үмбетімін ... ... ... ... ... Мұхаммед.
Үмбетім десін Мұхаммед, шын сөйлесін, Құл Ахмет,
Қиямет қайым болғанда махрұм қоймас Мұхаммед.
23 ... ... мыњ ... ... шыќќан М±хаммед,
Отыз ‰ш мыњ сахабаға басшы болѓан ... мен ... ... ... ... көрген үмбетке шапағат болған Мұхаммед.
Т‰нде жатып кµз ілмей тілейтұғын М±хаммед,
Ғаріп пенен жетімге құрмет қылған ... ... ... ... ... ... т‰ссе єркімге пана болѓан М±хаммед.
Єбу Жєћіл, Єбу ... ... ... ... ... ... ... ораза тұтқанға рахымы мол Мұхаммед,
Тынбай тәспі тартқанға ілтипатшыл Мұхаммед.
Малѓ±ндыѓын шайтанныњ єшкере еткен М±хаммед,
Шариѓаттыњ жолына жєрдем еткен М±хаммед.
Тариќатќа бастаушы, адал ... ... аќ ... ... ... М±хаммед.
Жамандыќќа жаќсылыќ жасайт±ѓын М±хаммед,
Ынсап берген залымѓа дањќы шыќќан М±хаммед.
Сєжде ќылѓан ... ... ... ќабыл боп, ќанаѓат еткен М±хаммед.
Бес уаќыт намазѓа имамдыќ еткен М±хаммед,
Миѓраж асып ... ... ... М±хаммед.
Ғарсы-күрсі базарына қамқор болған Мұхаммед,
Сегіз пейіш бәріне ие ... ... ... құлына мұра болған Мұхаммед,
Жетім, пақыр, ғаріпке пана болған Мұхаммед.
III.Ислам дінінің басты қайнарлары
2. 1. Ќ±ран
3. 2. С‰ннет
1. ... - ... ... ... ... ... арабша сµз. М±ндаѓы
маѓына кітаптан оќу ... ... ... ... дегенді білдіреді.
Хз.Мұхаммедке (ғ.с.) түскен қасиеттi ... ... ... да есiмдерi бар.
Кейбiр ғұламалар Құранның өзге есiмдерi тоқсанға жуық ... ... ... Бұл сөз Құранда екi жүз отыз ... ... ... ... жалғанды айырушы мағынасына келетiн бұл сөз Құранда ... ... ... ... ... да ... бар: Кәлам, Баян, Хақ,
Уммул-Китаб, Рахмәт т.б.
Ќ±ран Кєрім ислам дініндегі ењ ... ... жєне ... ... ... (ғ.с.) уаһи ... ... бұлтартпас хабарлар
арқылы жеткен, оқылуы ғибадат саналған муғжизалы сөз. Ол - ... ... оны ... - күпірлік. Ќ±ранда барлыќ аќиќаттар қамтылған,
күмәнсіз оѓан адам сµзі ќосылмаған. Құранның мағынасы да, сөзi де ... ... ... да сөзi де уаһи ... ... - ... Мұхаммед (ғ.с.) арқылы Аллаћ Таѓаланыњ адам
баласына жолдаѓан кітабы, яғни Мұхаммед пайѓамбарѓа т‰с ... ... ... ... ... жєне ... ... тілдесу арќылы уаһилер
23 жылда аят-аят, с‰ре-с‰ре болып келген. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) µзіне
білдірілген уаһилерді ... ... ... ... жєне
жаттатќан.
Хазiретi Мұхаммедтiң (ғ.с.) µлімінен кейін Ќ±ран Кєрімді жинаќтау
хазіреті Єбу ... ... ... ... ... ... бин Сєбит басшылыѓы арқылы ж‰зеге асќан. Ал ... ... ... ... келуі жалѓасып т±рѓандыќтан, оны бір кітап етіп
жинаќтау м‰мкін болмады.
Хазіреті Осман ... ... ... алты н±сќаѓа кµшіріліп,
Куфаѓа, Басраѓа, Шамѓа, Меккеге, Иеменге, Бахрейнге жµнелтілді, “имам” деп
аталѓан т‰пн±сќасы Мәдинаде саќталды.
Ќ±ран ... - 114 ... 6666 ... ... Сүре - сөздiкте жоғары
мәртебе, абырой яки қатар ... ... ... ... ... тұратын басы мен ақыры бар жеке ... ... Аят - ... дәлел, нышан, ғибрат мағыналарына келедi. Терминдiк мағынасы
сүрелердiң iшiнде басы мен ... ... яки бiр ... ... сөйлемнен
құралған сөздер жиынтығы. 286 аяттан т±ратын ењ ±зын с‰ре - Баќара с‰ресі,
ал ењ ... - 3 ... ... ... ... ... бірінші бетіне
Фатиха с‰ресі, соњѓы бетіне Нас ... ... ... (ғ.с.) ... аян ... ... с‰ресініњ алѓашќы
бес аяты екені баршамызға мәлім, яѓни Хира ... ... ... ... уаһи ... “Иќра (оќы)” б±йрыѓы екендігі өткен тақырыпта
баяндалған. Десек те Меккеде ењ алѓаш т‰скен с‰ре М‰ддєсір ... ... ... ... Ал ењ соњѓы т‰скен с‰ре - М‰минин с‰ресі. Ардақты
пайғамбарымызға Мәдина ... ењ ... ... - ... ... ал
пайғамбарымыздың өмірінің соңында келген сүре - Наср с‰ресі деп есептеледі.
Тєубе ... ... ... ... ... ... орын ... Хазiретi Мұхаммедтiң (ғ.с.) ... ... ... ... орналастырылѓан.
Тағы бір айта кететін мәселе, Ќ±ран с‰релерін меккелік және Мәдиналік
деп қарастыра ... ... - ... Мұхаммед (ғ.с.) Мекке ќаласында жасаған
кезде т‰скен с‰релер. Меккелік с‰релерде жалпы иман-сенім, жаннат-жаћаннам,
єлем мен адамныњ жаратылуы, µткен ... ... ... ... ... Мұхаммедтiң (ғ.с.) Меккеден Мәдинаге кµшуіне байланысты,
Мәдина ќаласында т‰скен с‰релер “Мәдиналік ... деп ... ... с‰релерде ќоѓам µмірі мен ... ... ... ... ... мен ... ... т.б. таќырыптар
баяндалады. Айта кететін тағы бір жай осы ... ... өзі де ... болып табылады.
Ќ±ран – Хазiретi Мұхаммедтiң (ғ.с.) ењ ‰лкен ... ... ... ... ... ... қасиетті кітабында
кездесетіні құдайдың құдіреті мен ұлылығын дәлелдейді. Б±л - Ќ±ранныњ Аллаћ
сµзі екендігініњ айыќпас дєлелдерініњ бірі болса ... ... ...... ... д‰ние мен ахиретте баќытты
болуын маќсат етеді. Ќ±ран жалпы адамдардыњ Аллаћќа сеніміне, оѓан ќ±лшылыќ
жасауларына, ... ... ... бір-біріне деген ќарым-
ќатынастарына тоќталады, сондай-аќ адамдардыњ єлеуметтік, мєдени ... ... ... ... ±сынады, адамзаттың жеке және
жалпы өміріне жол кµрсетеді. Ќ±ранныњ жол кµрсетуші ‰кімдері, ... ... ... еш ќайшылыќ жоќ.
Аллаһтың сөзінде ѓайып, рух, ќиямет к‰ні, ажал, жын, періште, жєннат,
жєћєннам сияќты адамныњ кµзіне кµрінбейтін нєрселер ... ... ... µткен ќауымдар, мемлекеттер жайлы, оларѓа жіберілген
пайѓамбарлардыњ істеріне ... ... ... Кєрім адамныњ жоѓарѓы адамгершілік иесі болуына шаќырады. Осы
кітап д‰ниеде адамдардыњ бейбітшілік пен ... ... жєне ... ... пен ... µмір с‰рулерін ќалайды. Осы
тұрғыдан Ќ±ран Кєрімніњ ±лылыѓы соншалыќ, б‰кіл адамдар ... ... ... ... де, оны ... т‰сінуге білімдері жетпейді. ¤йткені ол -
шексіз ѓылым иесі болѓан Аллаћтыњ ... ... ... ... муамелат сияќты діни таќырыптармен бірге
ислам тарихы, медицина, астрономия, геология, социология, психология жєне
экономика ... ... ... ... ... ... ... ашылып жатќан жањалыќтар ќасиетті кітабымызда
баяндалѓанына тањданбауымызѓа шара жоќ. ... ... ... ... ... дєлелдейтін аќиќаттар µте кµп баяндалѓан. Міне, осы
аќиќаттар ќазіргі Ќ±ранды сынаушылардыњ «Ќ±ранды ... µзі ... ... ... ... жауап болып табылады. М±хаммед - тек ... ... ... ... ... ... ... Егер де Ќ±ранды
М±хаммед пайѓамбардыњ сµзі дейтін ... оныњ ... ... ... ... ... ... оќу-аѓарту орындары, медреселер, сондай-аќ жаратылыстану
(химия, физика астраномия) ... ... ... емес жєне М±хаммед
пайѓамбар хат тани алмайтын еді. ... ... ... ... ... - ... Кєрімді М±хаммед пайѓамбар µз аќылымен жазды деу –
аќылѓа сыймайтын нєрсе. ...... ... ... ... пайѓамбардыњ ѓ±мырына дейінгі жєне ... ... да ... болѓан ѓылыми жањалыќтар кездеседі. Ќазіргі
ѓылымныњ жетістіктері Ќ±рандаѓы ... ... ... ... ... ... бере бастады. Себебі ѓылымныњ дамуы - шексіз, ол дамыѓан
сайын Ќ±рандаѓы аќиќатќа шамалап т‰сінік ... ... ... жер мен кµк бір ... еді ѓой. Біз екеуініњ арасын ажыраттыќ,
жанды маќ±лыќтыњ барлыѓын судан ... ... ... ... тірі ... ... ... аса
зор мањызы бар. Б‰кіл биологиялыќ, биохимиялыќ, химиялыќ реакциялар ‰шін су
ќажет. Су – ... ... ... ... ... негізгі
элементі, ќайнар кµзі. Жердіњ 75 %-і, адам ... 80 %-і ... ... ... ... бірі деп µзендер, тењіздер, ... ... ... ... ... ... айтуѓа болады. Судыњ
м±ндай ѓаламдыќ ќасиеті Аллаћтыњ ќ±діретін, ... ... к‰н ... жаѓына ќарай, жылжып кете барады. М±ныњ µзі – єрі
‰стем, єрі дана ... ... ала ... ісі. ... да ... ... Кєрі ќ±рманыњ ќураѓан б±таѓындай болѓанѓа шейін, ол да
аспанды кезіп ж‰реді» (Ясин-38-39).
Жердіњ ... ... бір ... ... ... ІХ ... Х‡ ... Коперник ашты. Ал к‰нніњ ќозѓалатындыѓы, ѓылымѓа ... ... ... Оѓан ... к‰н ... жер ќозѓалмайды деп келген.
Ќ±ранныњ ‡ІІ ѓасырда ... ... б±л ... єлемді жаратќан
Аллаћтыњ сµзі екендігін кµрсетеді.
Єлемдегі заттардыњ тепе-тењдігі жайлы Аллаћтыњ кітабында таѓы бір
±лы, ... зањ бар: "Ол ... ... ... ... ... ... Кєрімде осы сияќты жања ашылѓан ѓылыми жањалыќтарѓа байланысты
кµптеген аяттар бар. Біз оныњ бір-екеуін ѓана келтірдік.
Ќ±ран Кєрім ... ... ... ... Аллаћтыњ бар
екеніне ой ж‰гіртуін ±сынады.
«Аныѓын айтайыќ, аспанныњ жердіњ жаратылысында т‰н мен ... ... ... ... ... ... ѓибрет бар. Зерделі жандар т±рса
да, отырса да тєњірін ±мытпайды, аспан мен жердіњ жаратылысына ой ... соњ: «Ей ... ... бекер жаратќан жоќсыњ. Сен пєксіњ, ... ... ... (Єли ... 190-191).
2. С‰ннет. Хазіреті Мұхаммедтiң (ғ.с.) тірі кезіндегі єрбір єрекеті
мен оныњ ... ... ... ... болѓан. Ол тірі кезіндегі айтќан
µсиеттері мен аќыл-кењестері, оныњ µмірі мен ќызметіндегі єдепті, сыпайы іс-
єрекеті мен инабаттылыќќа ‰ндейтін немесе ... бір ... ... деп ... ... “‰лгі” дейтін маѓыналарѓа келсе, хадис “хабар”,
“єњгіме” деген ... ... ... де ... ... Мұхаммедтiң (ғ.с.) айтќан сµздері, іс-єрекеттері, ... ... ... ... ... Хазіреті Мұхаммедтiң (ғ.с.) айтќан наќыл
сµздерін, к‰нделікті ж‰ріс-т±рысын, ... киім ... де ... ... оны ... ... ќолданып, µзіне ‰лгі еткен. Хазіреті
Мұхаммед (ғ.с.) адам ... ... сµзі ... жеткізу ќызметімен бірге
адам µміріндегі к‰нделікті т±рмыста µмір с‰ру ережелері мен адамгершілік
ќаѓидаларын ‰йретті. Сондыќтан ... ... адам ... ‰лгі болу
‰шін де жіберілген.
Хазіреті Мұхаммедтiң (ғ.с.) хадистері бірден-бір Аллаћ сµзі Ќ±ранныњ
т‰сіндірмешісі болып ... ... ... ... маѓынасы терењ
аяттары Мұхаммед сахабаларына т‰сіндіріп, µнеге ... ... (ғ.с.) тірі ... сахабаларѓа µзініњ сµзін
ќаѓазѓа т‰сіруге тыйым салды. ... ол ... ... ... яѓни ... ... пайѓамбар сµздерімен араласып кетуінен
ќауіптенсе керек. Алайда Хазіреті Мұхаммед (ғ.с.) ќайтыс болып, ... ... ... ... ... ... ... кейін, Хазіреті
Мұхаммедтiң (ғ.с.) сµздері, іс-єрекеттері мен сипаттары ... ... ... науќаны Хазіреті Мұхаммедтiң (ғ.с.) µмірініњ соњында
басталѓанымен, ол ... онша кµп етек ... ... Омар ибн ... хадистіњ жиналуы ерекше етек алды. Б±л хадистерді ислам ѓалымдары
т‰рлі електен µткізіп, ... ... ... ... ету), ... µзіне тєн дєрежеге ќойып белгілеген.
Ќазіргі кезде Ќ±ран Кєрімнен кейінгі м±сылмандардыњ тұтынатын ... - имам ... ... ... атты хадис кітабы мен имам
М‰слім жинаќтаѓан “Сахих М‰слім” атты хадис ењбегі. М±ны ислам єдебиетінде
“Сахихайн” деп ... ... Єбу ... ... ... жєне ибн ... тµрт “С‰нен” кітаптары бар. М±ны ислам єдебиетінде “С‰нен-и
Єрбаа” деп атайды. Ал ... ... ... ... мен С‰нен-и
Єрбаа кітаптарын ќосып, “К‰т‰бу-с-Ситта” деп ... ... діні иман ... ... ¦лы Аллаћќа жєне оныњ сипаттарына иман
2. Періштелерге иман
3. Кітаптарѓа ... ... ... ... к‰ніне иман
6. Таѓдырѓа иман
Ислам діні иман (сенім) негіздері
Иман сµздікте «бір ... ... ... ... ... маѓыналарды береді.
Ал дініміз бойынша ±лы Аллаћтыњ дінін ... ... ... ... баяндаѓандарын кесінді т‰рде ж‰регімізбен маќ±лдауды
«иман» деп атаймыз.
Иманныњ асылы ж‰рекпен ... ... оны ... де ... ету ... ¤йткені адамныњ ж‰регімен ќабылдаѓанын, µзініњ ... ... ... білдіру ‰шін тілімен де сµйлеген жµн.
Иман «жалпы (ижмали) иман» жєне «дара ... ... ... екі ... ... ... Аллаћтыњ барлыѓы мен бірлігін мойындау
болѓандыќтан, м±сылмандар бір дєст‰р ... ... ... ... ... (ижмали) иманды былай айтады:
«Лє илаћє илла-л-лаћ, М±хаммадун расулу-л-лаћи».
Маѓынасы: «Аллаћтан басќа тєњірі жоќ, ... оныњ ... ... ... ... ... адам ... дініне кірген болып,
м±сылмандыќтыњ алѓашќы табалдырыѓын аттайды. Яѓни, біздіњ дініміздіњ ... ... ... ... ... ... ќасиетті осы
сµзді айту «жалпы (ижмали) иманѓа» жатады.
Сонымен ќатар келесі иманныњ т‰рі дара (тафлиси) иман деп ... ... ... мен ... ... ... (ғ.с.) хадистерінде баяндалѓан
м±сылман адамныњ сенуі керек нєрселерді егжей-тегжейлеп, атап айтатын
иманды айтамыз. ... ¦лы ... ... ... ... ... ... таѓдыр мен ќазаѓа сену болып, алты негізден
т±рады.
Оны біз єрдайым «Ємєнт‰ би-л-лаћ» сµзімен ... деп ... ±лы ... оныњ ... оныњ ... ... ахирет к‰ніне, тағдырдыњ (жаќсылыќ пен жамандыќтыњ)
Аллаћтан болѓанына ... ... ... тіріліп есеп алањына жиналу
(махшар) шын. Мен Аллаћтан басќа тєњірі жоќ ... жєне ... оныњ ... ... ... ... ... ¦лы Аллаћќа жєне оныњ сипаттарына иман
Жоѓарыда баяндаѓанымыздай, имандаѓы алты ... ... ... ... ... бойынша Аллаћтыњ тењі, ±ќсасы жоќ. Ол барлыќ нєрсеніњ
жаратушысы жєне екі ... ... Оныњ ... мен ... ... ... Оны Ықылас с‰ресінде былай т‰сіндіреді : «Ол ... бір. ... Ол ... да ... Єрі оѓан ... тењ емес де” ... Аллаћты заты (субстанциясы), сипаттары (атрибуттары) жєне іс-
єрекеттерімен бір деп ќабылдау м‰мін мен ... ... ... да Аллаћты бірлеу керек, яѓни ѓибадаттарды тек ... ... одан ... ... табынбау жєне ќ±лшылыќ етпеу, тек Аллаћтан ѓана
кµмек с±рау ислам дінініњ ... ... ... бірі ... Ал Аллаћтан басќаѓа табынатындар мен жєрдем с±райтындар м‰мін немесе
м±сылманѓа жатпайды.
Аллаћтыњ зати ... ... ... «Бар ... ... сµз. Аллаћтыњ бар болуы µзіне ... ... ... Бар ... ... ... тек Аллаћ ќана. Аллаћтыњ жоќ
болуы м‰мкін емес, ол ... ... ... ... ... ... сенеді. ¤йткені б±л сенім адамныњ жаратылысында бар.
Ќ±ранда Аллаћтыњ барлыѓына ... ... ... онда жер ... ... к‰ндіздіњ т‰нге, т‰нніњ к‰ндізге ауысуы, мезгілдердіњ
алмасып келеуі, єлемдегі тєртіп пен ... ... бар ... ... ... бар болу ... бір ... (барлыќ) м±ќтаж, яѓни єлем жєне
ондаѓы жаратылыстар бар болуы ... ±лы ... ... ... ... ... б±л єлем жоќ болатын. Ал Аллаћтыњ бар болуы еш ... ... ... ... ... ... б±рыннан бар деген сµз. Аллаћтыњ
бар болуы заты арќылы ... ... ... ... Оныњ ... жоќ. ... ... барлыќ нєрсе кейіннен пайда болѓан.
б) әл-Бәќаа. «Барлығының соњы, ақыры жоқ», мєњгі-баќи болу деген сµз.
Аллаћтыњ ... соњы жоќ. ... ... ... соњы да ... ... бастауы болмаѓан Аллаћтыњ соњы да болмайды.
в) әл-Уәхдания. «Жалѓыз, дара жєне біреу» деген маѓынаны береді. ... заты мен ... ... бір. Оныњ ... ... жєне ... ... жаратылѓан нєрселердіњ ешќайсысына ±ќсамайды, ... ... ... ... ... Кәрiмде "Егер жер мен көкте Аллаћтан
басќа тәңiрлер болғанда жер мен көк ... ... ... ... лил хауадис. «Аллаћ кейіннен пайда болѓан нєрселердіњ
ешќайсысына да ±ќсамайды». Оныњ ±ќсасы жєне ... жоќ. ... ... ... ... ... ... еш ұқсасы жоқ"(Шура,11); "Оның еш
теңдесi жоқ"(Ықылас,4).
ғ) Ќиям би нєфсићи. «Бар болу үшiн басқа ... ... ... ... ... бар болу үшiн ... бiр жаратушыға яки, белгiлi бiр
мекенге, уақытқа мұқтаж емес. Барлыќ нєрсе бар болуы ... ... ... ... бар ... ... Басќаѓа м±ќтаж болу Аллаћќа тєн емес.
Аллаћтыњ субути сипаттары:
а) Хаят. Аллаћ «єрдайым ... єрі ... ... пен µлім Аллаћќа
тєн емес. Барлыќ болмысќа жан беретін Аллаћ “хаят” сипатымен сипатталуы
тиіс. Құранда ... ... тiрi ... ... ет" ... 58) -
делiнген.
ә) Iлiм (илм). Аллаћ «барлыќ нєрсені біледі». Оның iлiмi ... ... ... жоќ. Ол ... ... µткенді, келешекті, жасырын
мен аныќты да біледі. Себебi, оның iлiмi ... ... оқу ... ... Iлiмiнiң бастауы жоқ.
б) Сєми. «Есту» деген сµз. Аллаћ – естуші. Ол есту ‰шін ќ±рал ... ... ... Ол ... ... жєне ... да ... Аллаһ
Тағаланың өзiне жалбарынған құралдарының ... және ... ... мен дұғаларын қабыл етiп, мұқтаждықтарын қамтамасыз етуi - ... ... ... Сәми ... дәлелi болса керек.
в) Басар. «Кµру» деген маѓынаны береді. Барлыќ нєрсені еститін ... ... де ... ... нєрсе Аллаћтан жасырын ќалмайды. Ол
‰лкенді, кішiнi, жасырынды, құпияны ... ... ... ... ... ... көктегi және жердегi ғайбты (көмесi нәрселердiң бәрiн)
бiледi. (Бұларды бiлген Аллаһ) ... ... ... iстеп жатқан
iстерiңдi көруде."(Хужурат, 18)-делiнедi.
г) Ирадә. «Аллаћтыњ ќалауы» деген сµз. Аллаћ не ... сол ... бір ... ... біраќ Аллаћтыњ ќалаѓаны болады. Аллаћ ќалаѓан
адамына денсаулыќ, ... ... жєне ... ... ... ... тыс
ешнєрсе ж‰зеге аспайды, асуы да м‰мкін емес. "Ей, ... ... ... - ... Сен ... ... ... қалағаныңнан қайта аласың.
Қалағаныңның мәртебесiн көтерiп, қалағаныңды төмен ... ... ... пен ... iстер тек қана Сенiңқолыңда. әлбетте, сенiң барлық
нәрсеге құдiретiң толық жетедi.-деп айт ... ... ... «К‰ші жету» деген маѓынаны береді. Аллаћтыњ к‰ші шексіз.
Оныњ барлыќ нєрсеге к‰ші жетеді. Єлемдегі тєртіп пен ... ... ... ... ... ... жєне Аллаћтыњ ќ±діретіне еш нєрсе
тењ келе алмайды.
д) Кєлам. «Айту немесе ... ... сµз. ... ... бері сµйеуші
жєне сµйлегенде ќ±рал мен м‰шеге м±ќтаж емес. Аллаћтыњ сµзі ... ... ... Ұлы ... ... кітаптар мен
уаһилер осы сипаттың дәлелi.
е) Тєкуин. «Жарату, бар ету» маѓыналарын береді. ... ... ... яѓни ... ... нєрсені Аллаћ жаратќан.
Міне, жоѓарыдаѓы Аллаћтыњ сипаттарына ешбір ... ... келе ... оны ... да ... емес. ¦лы Аллаћтыњ сипаттарыныњ
барлыѓы ... бері бар жєне ... ... ... єр т‰рлі жаратќандары бар. Сол жаратќандарыныњ бірі –
періштелер. Періштелер адамныњ ... ... ... Олардыњ
жаратылыстары біздіњ жаратылысымызѓа сєйкес келмейді жєне біздіњ кµзімізге
кµрінбейді. Біз оларды кµре ... деп ... ... ... ... ... мен оныњ пайѓамбарлары періштелердіњ бар екенін бізге
білдірген.
Періштелер Аллаћќа ќарсы келмейді жєне оныњ ... ... ... міндеттерді м‰лтіксіз орындайды. Олар жемейді, ... жєне ... ... ... жаратылѓан. Оларда жыныстыќ
ќасиеттер жоќ. Аллаћ періштелерден кейбіреулерініњ ажалы келгенде жанын
алады. Періштелерді ... ... ... ... ... міндеттеген.
Періштелердіњ толыќ саны бізге беймєлім. Біраќ, Ќ±ран Кєрімде жєне
пайѓамбарымыздыњ ... ... ... аттары мен ќызметтері
кµрсетілген.
Періштелердіњ µз орындарына ќарай:
1. Арзи (жер ... ... ... ... ... Арши ... періштелері болып бµлінеді.
Періштелер арасындағы ±лыќ періштелердің және кейбір ... ... ... ... бар. ... Жебiрейiл – тµрт ±лыќ періштеніњ бірі. ¦лы Аллаћтан пайѓамбарларѓа
хабар тасушы, дєнекер періште;
2. Микайл – єлемдегі ... ... ... таѓайындалѓан
періште;
3. Исрафил – оѓан ж‰ктелген міндет, Аллаћтыњ б±йыруымен сұрды (керней)
екі рет ... ... ... Яѓни ... рет ‰рлегенде ќиямет
болады. Екінші рет ‰рлегенде ... ... ... ...... ... алу ќызметіне таѓайындалѓан ажал
періштесі. Міне осылар, тµрт ±лыќ ... ... Одан ... ... ... – адамныњ оњ мен сол жаѓындаѓы періштелер. Адамныњ ... ... ... ... ал сол ... ... жазып
отырады.
2. М‰нкәр және Нєкир. ¤лімнен кейін ќабірде адамныњ жасаѓан істері ... ... ... Арш. ... кµтеретін періштелер.
4. Хазене-и жєннєт ує жєћєннєм. Ж±маќ пен тозаќ істерін ... ... ... саны µте кµп, олар ... ... ќызмет ќылумен айналысады.
5. М±ќарребун періштелер. ¦лы Аллаћќа да, ... да µте ... ... ... ... ... ... пайѓамбарларына біршама кітаптар жіберген жєне ... шын, ... ... ... ... ... шарты болып
табылады.
¦лы Аллаћ кейбір пайѓамбарларына көлемі шағын параќтар, ал кейбіріне
көлемі үлкен ... ... және осы ... параќтар мен кітаптар
арасында ешќандай айырмашылыќтар жоќ. Олардыњ кµлемі ... ... ... ... ‰лкен болѓандары кітаптар деп аталады.
Параќтыњ ... ... ... «с±х±ф».
Параќтар мынандай пайѓамбарларѓа берілген:
1. Адам пайѓамбарѓа 10 параќ (с±х±ф);
2. Шит ... 50 ... ... ... ... 30 параќ (с±х±ф);
4. Ибраћим пайѓамбарѓа 10 параќ (с±х±ф).
Барлыѓы 100 ... ... ... б±лардыњ ешќайсысы ќолымызда жоќ. Ал
‰лкен кітаптар тµртеу, ±лы Аллаћ.
1. М±са пайѓамбарѓа “Тєуратті”;
2. ... ... ... Иса ... ... ... ... “Ќ±ранды” т‰сірді.
Б±лардыњ алѓашќы ‰шеуі т‰рлі себептерге байланысты адамдар тарапынан
б±зылѓан. Оларѓа адам сµзі ... ... таза ... ... ... ... ... кітаптардыњ ењ соњѓысы және б±зылмаѓан жалѓыз кітап болып
табылады. ¤йткені Ќ±ран Кєрімде ±лы Аллаћ: “Шынында да Ќ±ранды біз т‰сірдік
жєне оны біз ... - деп ... ... ... ... күнімізге дейін өзгермей өз негізін сақтап келді.
Құраннан басқа қасиетті кітаптардың кейбірі көптеген ... ... ... жоғалған. Ал Құранның сақталатындығы жайлы Хижр сүресінің 9-
шы аятында «Құранды біз түсірдік және оны біз қорғаймыз» -дейді.
2. ... ... ... болып түсті. Бұл Құранның тез және ... ... ... ... ... ... ... Одан басқа кітап келмейді. Құранның
үкімдері қиямет қайымға дейін жалғасады. ... ... ... белгілі уақыт үшін жіберілген еді.
4. Құран Кәрім бүкіл ... ... ... Әр ... ... ететін, ақиқатқа толы.
5. Құран Кәрім пайғамбарымыздың ең үлкен мұғжизасы. Оның ... және ... ... ... ... ... иман
Пайғамбарларға иман - ислам дiнiндегi иман негiздерiнiң бiрi.
Пайѓамбарлар Аллаћтыњ ... ... ... оѓан ... міндетін
ж‰ктеген адамдары. Пайѓамбарлар адамдарѓа хаќ дінді уаѓыздауѓа жєне оны
жалѓастыруѓа мiндеттелген. ¦лы Аллаћ адамдарѓа ... ... ... Жіберген пайѓамбарлары адамдарѓа тура жолды кµрсетуге, адамдардыњ
жаќсы мен жаманды айыра білуіне және олардыњ жаќсы ... ... иман ету - ... ... ... сену ... сµз.
Құранда "Кiмде-кiм Аллаһқа және Оның ... ... және ... ... иман ... ... ... (Ниса, 136)-
делiнедi. Сол үшiн м‰міндер пайѓамбарларды бµлмей, ... ... иман ... біз ... µмір ... жейді, ішеді, ±йыќтайды, ж±мыс
істейді жєне ‰йленеді. Біраќ олар ... ... ... ... да ... ... болмасын, “Сыдќ (туралыќ)”, “Єманат
(сенiмдiлiк)”, “Исмәт (к‰нєсіз)”, “Фәтәнат (аќылды, зеректiк)” және ... ... ... ... ... - ... Адам, соњѓы пайѓамбар - ... ... осы екі ... ... кµптеген пайѓамбарды
жіберген. ... ... ... аты аталып, ал кейбірініњ аты
аталмайды.
Ќ±ран Кєрімде аты аталѓан 25 ... ... ... ... ... Н±х, Ћуд, Салих, Л±т, Ибраћим, Исмайл, Исхаќ, Яќ±б, Юсуф,
Ш±ғайб, Ћар±н, М±са, Дєуіт, С‰леймен, Єйюб, З‰лкифл, Юнус, ... ... ... Иса пайѓамбар жєне соњѓы ... ... ... (ғ.с.) ... ує сєллєм.
М±сылмандар осы пайѓамбарлардыњ барлыѓына иман етіп, Аллаћтыњ шын
жіберген ... деп ... ... ... ... µмірі µліммен аяќталады. Міне, осы µліммен басталатын шексіз
µмірді «ахирет» деп атайды. Осындай ... бар ... иман ету – ... негіздерініњ бірі.
Ахырет к‰ні – Исрафил періштеніњ Аллаћтыњ б±йыруымен с‰рді бір рет
‰рлеуі мен екінші рет ... ... жєне одан ... ж±маќ пен тозаќ
µмірін ќамтиды. Сондай-ақ ахирет к‰ніне иман ... ... ... ‰рлеуін адамдардыњ тірілуін, есеп, сырат, ж±маќ пен ... ... иман ... ... Ал осындай күннің тууына сенбеген адам м±сылман
бола алмайды.
Ахырет к‰ні - илаћи єділеттіњ ж‰зеге ... ... ... ... ѓибадатына, ахлаѓына ќарай жауапќа тартылады. ... ... ... ... ... ... ... адамдар (кєпір, м±нафыќ,
м‰шірік) тозаќта жазаѓа тартылады.
Ахырет Исрафил періштеніњ сұрды ... ... Оны ... деп ... ... адамныњ µлімінен кейін басталатын “кіші ќиямет”
те бар. Адам µлімінен ќайта тірілуге дейін жалѓасатын кезењді ... ... ... деп ... µліп, ќабірге ќойылѓанда оѓан “М‰нкәр-Нєкир” деген екі періште
келіп: “Раббыњ кім?”, “Пайѓамбарыњ кім?”, “Дініњ не?” деп ... ... ... мен ... амал ... б±л ... оњай жауап береді.
Сондыќтан оларѓа ж±маќ есігі ашылып, ныѓметтер (игіліктер) ... ... мен ... ... ... бере ... тозаќ есіктері ашылып, сол
жерде азап ... ... ... ... бір ... “Ќабір -
ж±маќ баќшаларыныњ бір баќшасы немесе ... ... бір ... - ... - єлем ... ... күні. Ќияметте д‰ниедегі
болмыстардыњ барлыѓы жоѓалып, сосын µлген нєрселер ... ... ... ... ... ... жер мен ... реттік тєртібі б±зылып, ай, к‰н,
ж±лдыздар µз орындарынан шыѓып, айналаны ќорќыныш дыбыс ќаптайды. Б±л кезде
адам ќашып ... жер ... ... ... ... ... еш ... алмайды.
Ќиямет болѓаннан кейін с‰р екінші рет ‰рлегенде барлыќ жандылар
тіріледі жєне ... ... ... ... ... ... ... тірілген кезде рух пен дене бірігіп, бір б‰тін болады.
Сонда ќайта тірілген ... бір ... ... Есепке тартылу ‰шін
жиналѓан б±л ... ... ал ... к‰нді “махшер” деп атайды. Сол к‰ні
барлыќ жандылар есепке ... ... ... ќолдарына д‰ниеде
жасаѓан істері жазылѓан амал дєптері беріліп, µздері оны ... ... ... мен жер беті оѓан кує ... ... ... ... єркім µз єрекеттерініњ жемісін ... ... ... сый кµреді, ал к‰нєћар м±сылмандар, м±нафыќтар мен
кєпірлер тозаќта отќа жанады.
6. Таѓдырѓа ... иман - ... ... ... ... Яѓни ... нєрсені
Аллаћтыњ ќалауы мен жаратуы арќылы ж‰зеге ... ... сөзi - бiр ... ... бiр ... ... қарай реттеу,
белгiлi есеппен жүйелеу деген мағыналарды бiлдiредi.
¦лы Аллаћ барлыќ нєрсеніњ ... ... ... ... ... мен уаќытын, пайда болу ... жєне ... ... ... олар ... болмай т±рып біледі. Міне осыны “таѓдыр” деп ... ... ... ... ... ... ... сай ж‰зеге
асуын “ќаза” деп атаймыз.
Таѓдыр мен ќазаныњ ж‰зеге ... ... да ... рµлі бар. ... ... мен ... сай бір нєрсені жасаса, істеген нєрсесіне жауапты
болады. Ќ±лдыњ µз ... ... ісін ... µз ... ... жаратады,
яѓни Аллаћ – жаќсылыќ пен жамандыќты жаратушы, ал адам µз єрекетімен ... ... ... ... бір ... жаса деп зорламайды, жаќсылыќ пен
жамандыќты тањдау адамныњ µз еркінде.
Қысқасы, жақсы, жаман әрбiр iсiмiздi iстеуге ниет ету, ... ... ... ал оны ... - Ұлы ... ... мен құдыретiне
тапсырылады.
Ү. Ислам діні ғибадат (құлшылық) негіздері
1. Кєлимє шєћєдат
2. Намаз
3. Ораза
4. Зекет
5. Хаж (ќажылыќ)
Ислам діні ... ... ... - ... ... сөз. ... ... жаратушы күшке құрмет
көрсету, сыйыну деген мағыналарына келедi.
Ғибадат – жан тәнiмен, дүние мүлкiмен Ұлы жаратушы ... ... ... ... ... Кәрiм болып табылады. Ғибадат жасаған адам
рухы мен ... ... мына ... бөле ... ... жасалған ғибадат (Намаз оқу, ораза тұту, Құран оқу және жақсы
iстер тб.),
2. Дүние мүлiкпен жасалатын ғибадат ... ... ... беру ... Дене және ... ... ғибадат (Қажылық, үмре).
М±сылманѓа ±лы Аллаћтыњ барлыѓы мен бірлігін сеніммен немесе ж‰рекпен
бірлеу жеткіліксіз, ±лы Аллаћты амалмен де ... ... яѓни ... ... ѓана ... ... м±сылман тек Аллаћќа ѓана бас июі тиіс.
Ардаќты пайѓамбарымыз: “М±сылмандыќ негізі бес ... ... ... ... ... ... ... жєне М±хаммедтіњ оныњ
ќ±лы єрі елшісі болѓанына сену, ... оќу, ... ... ... ... ќажыѓа бару”, - деп белгілеген.
Аллаћтыњ ємірлерін ... ... ... ... ... ... саќталуы тиіс:
1. Ақыл-есі д±рыс болу;
2. Балиѓат жасына жеткен болу.
Ал жындылар мен балиѓат ... ... ... ... мен тыйымдарын орындауѓа жауапкер емес (Ислам діні бойынша балиѓат
жасына жету ќыз бала ‰шін 9-15, ер бала ‰шін 12-15 жас ... ... ... ... бірінші шарты куєгерлік ету. Ол:
«Єшћєду єллє илєћє иллє-л-лаћ ує єшћєд‰ єннє М±хаммєдєн єбд‰ћ‰ ... ... ... ... тєњірі жоќтыѓына жєне М±хаммед оныњ ќ±лы
єрі ... ... ... ... - деп ... ... ... адам исламныњ бірінші шартын орындаѓан болады. М±сылман адам
кєлимє-и шєћєдатты орындамай, исламныњ ... ... ... ... ... оќу м±сылмандарѓа ћижреттен бір жарым жыл б±рын Меккеде парыз
етілген. Хазіреті Пайѓамбарымыздыњ бір хадис шєрифінде: ... - ... ... ... ... ... мањызды орынды иеленеді.
Намаздыњ µзіне тєн ‰кімдері бар. Егер де ‰кімдерініњ бірі орындалмаса
намаз ... ... ... ... - 12. ... 6-уы намаздыњ
сыртында, 6-уы намаздыњ ішінде.
Намаздыњ сыртќы парыздары:
1. Хадасаттан тазалану ... ... ... ... дін ... есептелінетін рухани кірлерден тазалану ... ... ... ... «дєрет алу», «тєйємм‰м соѓу» жолдары арқылы жүзеге асады.
Ѓ±сыл єйелдер мен ерлердіњ табиѓи жаѓдайларына байланысты ... және ... ... м‰шесіне су тигізумен орындалады. ... ... адам «бой ... ... ... Бой ... оќуѓа, Ќ±ран ±стауѓа, Ќ±ран оќуѓа, мешітке ... ... ... болмайды.
Ал намазѓа т±ру кезінде дєрет алу шарт. Дєреттіњ парыздары бетін жуу,
екі ќолын шынтаѓына дейін жуу, ... ... ... және екі ... ... ... ... Осыларды орындаѓаннан кейін намаз оќуѓа жол ашылады.
Егер намаз уаќытында су табылмай ќалѓан ... ... ... ... яѓни ... ... адамныњ денсаулыѓына зияны тисе, ережеден
тыс тєйємм‰м соѓумен намаз оќуѓа болады. Тєйємм‰м соѓарда адам ... ... ... ... ... ниет етіп, таза топыраќ жынысына екі алаќанын
±рады да, екі қолын, сонан соң екі алаќанын ... ... ±рып ... ... ... ... намазѓа т±руѓа болады.
2. Нєжісаттан тазалану (таћарат). Намаздыњ парыздарыныњ бірі - дінде
лас саналынатын нєрселерден аулаќ болу. Дін бойынша лас ... ... ... еті мен ... ќан т. б. Адам ... оќыр алдын киімін,
намаз оќитын орнын, денесін осы нєжістерден таза ... ... ... ... ... ... Дін ... жабыќ болуы тиіс дене
м‰шелерін намаз оќыѓанда ... ... ... ... оќыѓанда ер адамныњ
кіндігінен бастап тізесіне дейінгі (тізесін ќоса) аралыќтаѓы дене м‰шелері,
ал єйел адамныњ екі аяѓы ... ... екі ќолы ... дейінгі
аралық жєне бетінен басќа жерлер тегіс жабыќ болуы тиіс.
4. Ќ±былаѓа бет ... ... ... ... ... ... ќ±былаѓа ќаратып оќу. Ал қ±была - Мекке ќаласындаѓы ќасиетті ќаѓба.
5. Намаз уаќытыныњ кіруі. Намаздарды µз уаќытында оќу да – ... ... ... тањ намазыныњ уаќыты тањ атќаннан к‰н шыќќанѓа
дейін, бесін к‰н тас тµбеден ауѓаннан єр нєрсеніњ ... µз ... ... екі есе ... ... ... Ал намаздігердіњ уаќыты бесін
намазы аяќталѓаннан к‰н батќанѓа дейінгі, ал аќшам ... ... ... ... т‰скенге дейінгі жєне ќ±птан намазыныњ уаќыты ќарањѓы
т‰скеннен тањ атќанѓа дейінгі аралыќќа созылады.
Дінініміз ... кез ... ... к‰н шыѓып келе жатќанда, к‰н ... ... ... к‰н ... бара ... ... Ниет. Ниет ету- намаздың шарттарының бiрi. Ниет - жасамақ iске
жүрекпен иiлу. Намазѓа т±рарда ќай ... ... еске ... ... ішкі парыздары:
1. Ифтитах (бастау, ашу) тєкбірі. Намаз оќуѓа ниет етіп, оны бастарда
“Аллаћу Єкбар” деп бастау – намаздыњ алѓашќы ... ... ... осылай бастамаѓан жаѓдайда намаз ... ... Ќиям ... ... Қиям ... тiк тұру ... мағынаны бiлдiредi.
Намазда т‰регеп т±ру. Ал тік т±руѓа м‰мкіндігі болмаѓан ... ... да ... ... ... ... тiк
тұрып оқы. Егер оған күшiң жетпесе, отырып оқы. Оған да ... ... оқы" - ... ... Оқу ... сөз. Намазда т±рѓан єр рекаатта Ќ±раннан бір
с‰ре ... ... ... ... тік ... екі ... тізесіне жеткізіп иілу.
5. Сєжде. Бағыну, мойын ұсыну, ... иiлу, ... ... ... ... келедi. Сәжде намаздың парызы. Намаз оқып жатқан
адамның сәждеде мањдайы, жүзi, екi аяғы мен екi ќолы және ... ... ... жермен жалғасқан бiр нәрсеге тиюi керек.
6. Ќаѓда-и ахире (аяќтау кєдесі). Намаз соњында ... ... ... т‰рлері:
Парыз болѓан намаздар: Тањ, Бесін, Намаздігер, Аќшам, Ќ±птан, ... ... ... ... ... ... ... айт намаздары.
Нєпіл болѓан намаздар: Тєхийят‰-л-Мєсжид, Тєћєжж‰д, Ќ±шл±ќ намаздары.
3. Ораза
Исламныњ ‰шінші шарты – ... ... ... бiр ... ... ±стау - белгiлi уақыт iшiнде яғни ... ... ... күн
батқанға дейiнгi уақыт iшiнде еш нєрсе ішіп-жемеу, ... ... ... ... ... ... қара ... ақ жiп (қараңғылықтан сәуле) ажыратылғанға
дейiн iшiңдер, жеңдер, сосын ... ... ... ... ... ... ... аќыл-есі д±рыс, денсаулыѓы бар єрбір м±сылман
баласыныњ Рамазан айында ораза ±стауы ... Ал ... ... мен ауруларѓа парыз емес. Біраќ б±л ... тап ... ... µз ... ... ... оразаны к‰нбе-к‰н
µтеп беруі керек болады.
Құран ... «Ей, иман ... ... ... ... ораза парыз етiлдi»-дейдi. (Бақара, 185)
Ораза ±стауѓа ниет ету, ораза уаќыттарын білу, ... ... ... ... аулаќ болу оразаныњ парыздары болып табылады.
Оразаныњ түрлері.
Парыз болѓан оразалар: Рамазан айыныњ оразасы жєне оныњ кеффареті.
Уєжіп болѓан ... ... бiр ... ... деп ... ... немесе осы тұтылған ораза єдейі б±зылса, оны қайта ... ... ... ... Сүннет, Мұстахап және мәндүп болып үшке бөлiнедi.
С‰ннет болѓан ораза: М±харрам айыныњ 9-10 (ашура) ... ... ... ... ... кезде яһудилердiң ашура күнi ораза
ұстағанын көрiп, «Бұл қандай ораза?-деп сұрады. Аллаһ бұл күнi Мұса ... ... ... ... Сол үшiн Мұса осы күн үшiн ... ... (ғ.с) мен ... сендерге қарағанда әлдеқайда
жақынмын»-дедi де осы күнi ораза ұстауды әмiр еттi (Бұхари, Саум, ... ... және ... ... ... ... ... (ғ.с) аптаның дүйсенбi және бейсенбi күндерi ораза ұстайтын.
«Менiң iстерiмнiң ұлы Раббыма ораза ... ... ... ... ... ... 60).
М±стахаб болѓан ораза: Әр айдың 13-14-15 күнi ... ... (ғ.с) «Әр айда үш күн ... ... ... айдың 13, 14, 15-шi
күндерiнде ұста»- дейдi. (Бұхари, Әнбия, 377).
Мєкрућ болѓан ораза: тек қана жұма күнi ораза ... және ... ... ... ... наурыз к‰ндерiнде ораза ұстау. Бiрақ әдет етiп ... ... ... ... ... ... оразалар: Рамазан айтыныњ алѓашќы к‰ні мен Ќ±рбан айтыныњ
тµрт к‰нінде т±тылатын оразалар. Өйткенi бұл күндер Аллаһтың бiзге ... ... ... ... ... ислам негіздеріндегі ѓибадаттыњ бірі болып
табылады. Зекет «кµбею», «өсу», «берекелі болу» деген маѓыналарды ... ... ... - ±лы ... ... ... ... белгілі бір
мµлшерін исламда белгіленген жерге берілетін м‰лікпен ... ... ... ... ... ... м‰лкі, байлыѓы асќан
м±сылмандарѓа парыз. Ал кедейлер мен ... ... беру ... ... діні ... ... ... малдардың түрлерi мен зекет берудi
парыз ететiн нисап көлемi:
1-Алтын: 85 грамм
2-Күмiс: 595 грамм
3-Түйе: 5
4-Сиырда: 30
5-Қой мен ешкi: ... ... ... 85 ... ... ... 595 ... күмiстiң
құнына тең болса бұл адамға зекет беру парыз болып табылады.
Зекет берушiнiң ақыл-есi дұрыс, балиғат жасына ... азат ... ... ... ... ... жолда ќалѓандарѓа, зекет
жинаушыларѓа жєне м±сылман болуы м‰мкін кєпірлерге беріледі.
5. Хаж (ќажылыќ)
Исламныњ бесінші шарты - ќажылыќ. Хаж араб ... ... ... ... ... ету мағынасын бiлдiредi. Терминдiк мағынасы қажылық
айлары деп ... ... ... ... ... ... тауап ету. Ер
жеткен, ақыл-есі д±рыс, денсаулыѓы мыќты, єрі бай ... ... рет ... ќасиетті Ќаѓбаѓа бару парыз. Ќажылыќ єрі ... ... ... ѓибадат.
Ќажылыќтыњ р‰кіндері: Ќаѓбаѓа тауаф ету, Арафатта т±ру. Ал м±сылман
болу, ихрамѓа кіру, ќажылыќты уаќытында орындау (зи-л-хидже айыныњ ... ... ... ... ... ... жатады.
Ислам шарттарыныњ пайдалары. Намаз - денсаулыќтыњ ... ... ... аќыл, ой, денсаулыќ жєне ныѓмет бергеніне ш‰кір етіп,
намаз арќылы дененіњ зекетін береді. ... ... мен ... арасындаѓы
байланыс болып табылады, яѓни ... ... ... ... тек ... тікелей Аллаћпен сµйлесе алады. Адам намазѓа т±рѓанда, µзініњ єлсіз
бейшара екенін сезініп, Аллаћ ... ... ... к‰нєлардан, зарарлы, жаман істерден саќтайды. Адам намаз
оќу арќылы иманын к‰шейтіп, ... ... ... ... оразаѓа келер болсаќ, ораза адамды жамандыќтардан саќтап, ... ... ... ... адам ... ... ... рухымыздаѓы
болымсыз сезімдер мен ќ±марлыќтарды тєрбиелейді. Ораза адамды єр ... ... ... ... єділ болуѓа итермелейді. Ораза
єлсіздердіњ, жоќ-жітіктердіњ жаѓдайын т‰сініп оларѓа кµмектесуге жол ашады.
Зекеттіњ ... ... ... зор. ... ... кедейленуінен,
тыныштыќтан саќтайды. Зекет бар ... ... ... ... ... ... ашкµздіктен саќтайды.
Ќажылыќ адамныњ Аллаћты еске ... оѓан ... ... Ол єр ... ... ... ... деген
бауырмалдыѓын, туыстыѓын к‰шейтеді. Мұнда сабыр мен ... ... ... ... сұлу ... ... ... ахлақ (мораль) негіздері
1. ¤зімізге байланысты міндеттеріміз
2. Адамныњ Аллаћќа байланысты міндеттері
3. Пайѓамбарымызѓа байланысты ... ... ... ... ... ... ... міндеттері
6. Адамдардыњ ќоршаѓан ортасына байланысты міндеттері
7. Отанымызѓа ... ... ... ... ... “мінез-ќ±лыќ”, “адамгершілік” деген маѓыналарды білдіреді. Ахлаќ
- адамныњ жаратылысынан ќалыптасќан немесе тєрбие арќылы ... ... ... ... бірі - ... келетін мінез, ал
екіншісі - дін. Егер ... ... бір ... ... оныњ ... жетуі ќиын. ¤йткені адамѓа туралыќ пен азѓындыќты, пайда мен
зиянды ... ... ... дін ... ... ... діні ... болашаѓы жоќ.
Ислам ахлаѓы Ќ±ранда жєне С‰ннетте белгіленгендей, адамныњ ... ... µмір ... ортаѓа байланысты міндеттер мен
жауапкершіліктерден т±рады. Дініміздегі ахлақтыњ маќсаты - ... ... ... баќытты ќылу, тыныш µмір с‰румен ќамтамасыз ету.
Ќ±ран Кєрімде ±лы Аллаћ иман, ѓибадат негіздерін ... ... де ... яѓни ... пайдалы, зиянды, жаќсы, жаман
мінездерді белгілеп кµрсеткен.
Ал ... ... - ... мінез-ќ±лыќ жаѓынан адамзаттыњ ењ
кемелі, б‰кіл адам ... ... ... ±лы ... Б±л туралы µзініњ
бір хадисінде: ... ... ... ... ... ... ... - деген. Таѓы бір хадисінде: “м‰міндердіњ иман т±рѓысынан ењ
жаќсылары - мінезі жаќсы болѓандар”, - деп б±йырѓан. ... ... діні ... мінезіне де кµњіл бµлетін дін.
Ислам діні адамныњ µзіне жєне ... ... ... ... ... ... яѓни исламда адамныњ єр нєрсеге байланысты
міндеттері бар. Олар адамныњ ... ... ... ±лы ... ... байланысты міндеттері, жан±яѓа байланысты
міндеттері, ќоѓамѓа байланысты міндеттері, ... ±лты мен ... ... жєне ... ... ... ... бµлінеді.
1. ¤зімізге байланысты міндеттеріміз
Єрбір м±сылманныњ µзіне ... ... ... ... бар. Адам µз рухы мен ... ... нєрселермен µз
дєрежесінде ќамтамасыз етуге, ѓылым, білім ... ... ... ... ... етіп адал ... ризыѓын табуѓа, жаќсы амалдар
істеп, жамандыќтан ... ... ... ... адал адам ... яѓни ... т‰зу, µз еркі µзінде болѓан адамныњ жоѓарыдаѓыларды
орындауѓа жауапты. ¤йткені Аллаћ Ќ±ранда: ... ... ... ... ... ал зєрредей болса да жамандыќ жасаса, оныњ жазасын кµреді”
(Зилзал -7-8), - деген. Сонымен ќатар адам ... ... ... ... ... ... ... ¤йткені Аллаћ:“мен жындар мен адамдарды тек
маѓан ќ±лшылыќ етсін деп жараттым” - дегеніндей, адамның Аллаћќа ... ... ... ... оныњ пайѓамбарын да мойындап, оѓан баѓынуы
керек. Яѓни, Аллаћты с‰йген пенде оныњ ... да ... ... ... ... оны ... єрі ... Пайѓамбарымызды да
с‰йеді.
Сонымен ќатар адамныњ єке-шешеге, жан±яѓа, ... ... ... орындау да µзіндік міндеттері болып табылады.
2. Адамныњ Аллаћќа байланысты міндеттері
Адамныњ ахлаќи жаѓынан алдымен ... ... ... зор. ... адамныњ Аллаћќа деген біршама міндеттері бар. ... ... ... ... ... ќоректендіріп, адамды жоќтан
бар етіп жаратќан. Ойлап ќарайтын болсаќ, б±л д‰ниеде µмір с‰рудіњ µзі де
бір ... ... ... тыс ... ... р±ќсатымен болатын
жаѓдай), сондай-аќ д‰ниедегі барлыќ нєрсе адамныњ єміріне берілген. Б±л
жаѓдай ... ... ... ... бір абырой болып табылады.
Адамныњ осындай артыќшылыќтар берген Аллаћќа байланысты біршама
міндеттері бар. Олар:
1. Адамның ... ... ... ... ... жар, жора-
жолдас, бала-шаѓа, атаќ-дањќ берген Аллаћќа сенуі керек;
2. Адам µміріндегі жаќсы-жаман жаѓдайларда тек Аллаћты паналау керек;
3. Адам ... ... ... ... ... ... ... осындай жаѓдайларда Аллаћтан кешірім с±рап, ... ... ... ... адамѓа жамандыќ-жаќсылыќ кµрсетіп сынауы м‰мкін.
Осындай жаѓдайларда Аллаћќа ќарсы ... оны ... ... Адам ... ... ныѓметіне (игілік) байланысты ќ±лшылыќ, єрі
адамѓа кµмектесу арќылы ... ... ... етуі ... Адам ... ... ‰міт ‰збей, єрдайым д±ѓа жасап (жалбарынып),
оныњ раќымдылыѓын тілеу керек;
7. Аллаћтыњ белгілеген ... ... ... ... еске ±стау керек;
8. К‰мєнсіз Аллаћтыњ бір екенін мойындап, оѓан ешќашан серік ќоспау
керек;
9. Аллаћќа берген сµздерді єрдайым ... ... ... ... ±мытпай, єрдайым еске ±стау керек.
3. Пайѓамбарымызѓа байланысты міндеттеріміз
Ал ардаќты Пайѓамбарымызѓа деген міндеттеріміздіњ бастысы - ... ... тура ... жєне оныњ пайѓамбарлыѓына иман ету. Аллаћ
Таѓала ќ±лдарына тек µзіне ѓана табынуды б±йырумен бірге, пайѓамбарына ... ... ... ... ... ... ... тануы
жєне ємірлері мен б±йрыќтарын орындауы м‰мкін ... Біз ... оны ... ... адам ... ... ќ±рметтеуге лайыќ
- тек Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пайѓамбарымыз. Б±л д‰ниеге осы ... ... ... ±лы ... адам ... емес жєне туылмайды да.
¤йткені ол µзініњ парасаттылыѓымен, жоѓары адамгершілігімен, ... тек ... ѓана ... б‰кіл адам баласына ‰лгі болѓан
адам. М±сылмандар ардаќты пайѓамбарымызға ќ±дай сияќты ... жєне ... Тек оны ... ... µзінен, жан±ясынан, д‰ниесінен де
артыќ с‰йеді.
Біз м±сылмандар ардаќты Пайѓамбарымызды с‰йіп, оныњ жолымен ... ... ... оныњ ахлаѓымен ахлаќтануѓа тырысамыз. Сондай-аќ ... ... ... ... ... Жан±яѓа байланысты міндеттеріміз
А. Жан±я жєне оныњ мањызы
Адамзат тарих ... бас ... отау ... саналы т‰рде алдына
маќсат ќоя отырып, жан±я ... ... ... Б±л адамныњ басќа
жандылардан артыќшылыѓы болып табылады. Ќ±ран ... мен ... ... ... басты маќсаты - сау ±рпаќ µсіріп, адамзаттыњ
жалѓасуын ќамтамасыз ету болып ... ... ... ... ... ... бола ... біраќ баласын асырап, оѓан рухани нєр беру,
бір ... ... ... ... єрі ±заќ уаќытты талап етеді жєне адамныњ
мєдениетті болуы да осы жан±ядан ... ... ... ... ... ... мен ... єдеттер осы жан±ядан басталады. Жан±я ќ±ру
– ќызѓаныштан пайда болѓан проблемалардыњ ... ... ... ... ... єсер ... Шањыраќ кµтеру жєне осы бойынша пайда болѓан
ќ±ралдар ер-єйел ќатынасындаѓы биологиялыќ ќанаѓаттандыруларды ... ... ауыр ... деп ... салуына байланысты, абыройлы жолмен
‰йленуді ќалыптастырѓан. ... ... ... ќоѓамды
ќалыптастырудыњ ењ негізгі шарты ... ... ... ... ... ‰шін де орны ерекше. Себебі, Хазiретi ... ... ... хаќтарына немќ±райдылыќпен ќараѓан пендеге нєпіл
намаз оќуға, нєпіл ораза ±стауға т.б. ... ... ... ... ... ... пен м±сылмандардыњ бір-бірімен
байланыстарында алдында т±рѓан негізгі мєселесі хаќтары мен ... ... ... де ... ... ... яѓни ... жан±яда адам х±ќыќтары саќталып, міндеттерініњ
орындалуы ‰шін, белгілі бір ... ... ... ... ... Ерлі-зайыптылардыњ міндеттері
Ерлі-зайыптылар бір шањыраќтыњ негізін ќалаушылары, яѓни бір шањыраќ
ері мен єйелініњ бас ... отау ... ... ... Аллаћ пен халыќ арасындаѓы зањды некемен ж‰зеге асуы тиіс.
М±сылмандыќта жєне т‰ркілерде жан±я кµсемі – ер адам. Ислам діні ... ... ... оныњ ... ... ... ... басќару
ер адамѓа ж‰ктелуі, єйел затын тµмен санау, оны ќинау деп т‰сінбеу ... ... жол ... ... ... Аллаћтыњ
пайѓамбарымызѓа айтќандарынан м±ндай мєселе кездеспейді. ... ... ерін ... ... ... ахлаќи бір ќ±ндылыќ болып
табылады. Ќ±ранныњ: ... ... ... болыњдар» (Ниса-19) -
деуі, Пайѓамбарымыздыњ да: «адамдардыњ ењ ... ... ... ... - деп ... - ... ... дєлелі.
М±сылмандыќта бірден артыќ єйелмен ‰йлену б±йрыќ емес, ќажет жаѓдайда
ж‰зеге асыруѓа болатын ... Ал ... – бір ... ... Адамныњ єке-шешесіне байланысты міндеттері
Ислам діні жан±яныњ ќ±рушысы болып ... ... ... ... ... ... ... себеп болѓан єке-шеше - ќ±рмет
пен с‰йіспеншілікке ењ лайыќ жандар. Ќ±ранда Аллаћ былай дейді: ... ... ... ... ... ... ... кесінді
т‰рде ємір етті. Олардыњ бірі немесе екеуі де сеніњ ќолыњда ќартайса, тіпті
оларѓа ... деп те ... ... ... ... де сыпайы (жаќсы) сµйле.
Оларды ќорѓап, ќанатыњныњ ... ал жєне ... ! ... ... ... ... ... µсірсе, сен де оларды ќорѓа» – деп д±ѓа ет» ... Ал ... ... ... ... ... «Аллаћќа ортаќ ќосу,
єке-шешеге ќарсы келу жєне жалѓан кує болу … ».
Єке-шешеге жаќсылыќ жасап, оларды ... ... болу ... аят-хадистермен бірге, ахлаќ кітаптарында да осы ... ... Онда ... ... ... ... балаларыныњ
оларѓа байланысты орындалуы тиіс біршама міндеттері бар жєне ... ... ... ... ... ... ... ету,
баќытты, тыныш орта ќалыптастыруѓа тырысу, олар с±рамай т±рып беру, ... тыс ... ... олар ... ... ... жамандыѓын
жасырып, жаќсылыѓын асыру, оларѓа ќажет жаѓдайларда ... ... тірі ... ... ... ... де артынан
д±ѓа оќып т±ру, харам емес жаѓдайларында ќалаѓандарын орындау, ... ... ... ... ... кейін µсиеттерін орындау жєне оларды
жаќсылыќпен еске алу, µлгеннен кейін де орындарын білдіртпей, достарымен,
жаќсы ... ... ... ... ... ќатар дінніњ, салт-
дєст‰рдіњ ±нататын жораларын орындау.
В. Єке-шешеніњ ... ... ... бас ... ... ... ... олардыњ ±рпаѓын
жалѓастыратын балалары болатыны белгілі. Сол кезден бастап оларды ата-ана
дейміз. Ата-ана Аллаћ алдында ... ... ... ... ... адам ... ... бірінші ±стазы єкесі мен шешесі болып, яѓни
д‰ниеге келген ... ... ... ... ... ... ... жол
кµрсетсе, µмір баќи сол жолмен кетеді. Сондыќтан єке-шеше балаларына д±рыс
тєрбие беруге, оларѓа ‰лгі болуѓа, µмір с‰ретін ... сай ... ... ... ... ... адал табыспен, ризыќпен асырауѓа
міндетті.
Г. Аѓайын-бауырлардыњ µзара міндеттері.
Бір жан±ядан µрбіген жан±яныњ м‰шелеріне аѓа, іні, ... ... ... яѓни ... ... ... болып есептелінеді. Бір
жан±яда µскен бауырлар, бір табаќтан ас ... ... ... ... ... ... да бір-бірімен ренжіспеуі, ренжіссе де кешірімді болулары
тиіс. Олар бір-бірімен мал-м‰лік ‰шін таласпауѓа, бір-бірін орнына ... ... ... ... µсіп, жеке-жеке отау тіккенде де, тату-
тєтті µмір кешіп, аѓайындыќ байланыстарын µмір бойы жалѓастырулары ... ... ... ... ... ... орнына ќарай
ќ±рмет кµрсетуге, басына ќиын іс т‰скенде ќол ±шын беріп кµмектесуге,
олардан ... ќол ... ... ... бір-біріне байланысты міндеттері
Адамдар арасындаѓы ќарым-ќатынас негізінен с‰йіспеншілік пен ќ±рметке
байланысты. Егер де осы екі ... ... ... ... бейбітшілік пен
баќыт болмаќ. Фарабидіњ айтќанындай с‰йіспеншілікпен бірге ... ... µмір ... ... с‰йетін µлкеніњ адамдары ... µмір ... ... ... ... да ойлайды. Міне, осыныњ
нєтижесінде бірлік те артады. Алайда ... ... ... бір-
бірініњ ќажеті мен баќытын да ойламайды. Хазiретi Мұхаммедтiң (ғ.с.) бір
хадисінде былай дейді: «м±сылман м±сылманмен ... оѓан ... ... жау ... ... Кім м±сылманѓа кµмектессе, Аллаћ та оѓан
кµмектеседі. Кім м±сылман бауырын ... ... ... та оны ... ... Кім ... кемшілігін ескермесе, Аллаћ та оныњ
кемшілігін ескермейді (кешіреді)».
Адамдар арасындаѓы ењ ќымбат нєрсе ... пен ... ... ... ... ... ... ќастыќ жасау сезімін
ояту м±сылман адамѓа жараспайды. Ал адамдар арасындыѓы ... ... жолы - ... ±ран ету ... ... ... ... д±шпан
ќылуды ќаламаѓан адам, ењ тура жол - µзініњ де басќаларѓа д±шпан ... ... ... ...... ... ... табылады.
Аќылды адам жамандыќќа жамандыќпен жауап бермейді, ешкімді балаѓаттап
кемсітпейді.
Сонымен ќатар адамдар ... ... ... ... ... ... ... бір адам д±рыс не б±рыс бір сенімде болуы м‰мкін,
біраќ м±сылман адам оныњ х±ќыѓына ќол ... ... µз ... ... ... ... ... сенімі бойынша еркін. Сонымен ќатар адам
±лтын ауыстыруѓа х±ќыѓы жоќ. Єке-шешесі ќай нєсілде болса, бала да ... ... ... ... ... ... бір ±лттыњ екінші ±лттан
артыќшылыѓы жоќ. Аллаћ алдында тек Аллаћ ризашылыѓына ... ... ... ... ... ... ќоршаѓан ортасына байланысты міндеттері
Ќазіргі кезењде ќоршаѓан орта проблемасы мањызды орында т±р, бірінші
адам ... ... ... жаратылыстар мен табиѓат с±лулыќтарын ... ... ... жер ... мемлекеттер кеш те болса, б±л ќауіпті
ањѓарып, олардан ќ±тылу жолдарын ќарастыра бастаѓан. Жер бетіндегі ... ... ... ... келе ... ... ... мєселе
б±л саналы т‰сіністікті одан ары дамыта отырып, кемелденген ќалыпќа т‰сіру
жєне адам ... ... ... ... ... Осы т±рѓыдан ислам
діні ќоѓамдыќ жауапкершіліктік ќ±ндылыќтарды керегінше ... ... ... биік етіп етіп ... єлемге белгілі бір ж‰йе мен тепе-
тењдік ќойѓаны баяндалады жєне адамдардыњ осы тепе-тењдік жайында ... ... ... Яѓни адам ... ... жєне ... ... тырысуына болады жєне белгілі мµлшерде ѓана оны ... ... ... Біраќ д‰ниеніњ тепе-тењдігін ќауіпке айналдырмауы
тиіс. Негізінде д‰ниеніњ тепе-тењдігін жєне оныњ ... ... ... ... ... керек.
«Шын мєнінде єр нєрсені бір µлшеумен жараттыќ, єміріміз бір-аќ ... ... ... ... єр ... ... бар. Біраќ белгілі
мµлшерде ѓана т‰сіреміз (Хыжыр-21), – деген маѓынадаѓы аяттар жер ж‰зі мен
єлемнің ... ... ... жєне ... орта ... ... ... ортаѓа байланысты жауапкершілікті білдіретін хабар болып табылады.
Адамныњ табиѓаттаѓы тепе-тењдікті саќтауы жєне оны ќорѓауы – ... ... адам ... жер ... ... ... болып
жаратылѓан, сондыќтан Аллаћтыњ аманатын ќорѓауѓа ... Егер ... ... ж‰ргізуге жєне тепе-тењдікті б±зуѓа бет алса, аманатќа
ќиянат жасаѓаны.
Табиѓаттаѓы с±лулыќты ќорѓаудыњ ењ ... ...... µз ... яѓни ... жамандыѓыныњ Аллаћ алдында к‰нє, зањ алдында ... ... ... алдында ±ят, ќ±л хаќын б±зу екенін сезіну керек. Ал ... ... тууы - б±л ... ... ойлау мен µзін-µзі
тексерудіњ жетімсіздігі себеп болып отыр.
Ќазаќстанныњ жері мен суыныњ ластануы, ... ... ... ... ... т.б. ... пен басќарманыњ кемшілігінен дей
аламыз.
7. Отанымызѓа байланысты міндеттеріміз
Єрбір адамныњ ±лттыќ ... ... ... кіндік ќаны
тамѓан жері бар. М±ны біз отан ... Ал біз туып ... ... ... біз сол туѓан отанымызѓа адал
ќызмет етпесек, оны ... онда ... ... ... Егер біз µз ... жерімізді ќорѓаудан бас ... к‰н ... бір ... ... де ... ... да ... ш‰бєсіз.
Дініміз ислам да, єрбір м±сылманныњ µз отанын ... Отан ... ќан ... ... ... ... жєй ... дєрежесінен жоѓары екендігін ... ... ... Пайѓамбарымыз да отан туралы: “отанды с‰ю ... деп, ... ... ... ... баяндайды. Сондыќтан
єрбір м±сылманныњ отанын ќорѓауѓа, оѓан ќызмет ... ... ... ... ... ... ... дініміз де кµрсетіп
отыр.
Біздіњ отанымыз – ... Сан ... бойы ... ... ... ... ±лан–ѓайыр жерімізді ата-бабаларымыздыњ
аманаты деп білеміз. Біздіњ міндетіміз де келер ±рпаќќа ата-бабаларымыздан
ќалѓан ±лан-байтаќ ... бен ... ... µткізу. Б±л
туралы дана аталарымыз: “отан ‰шін отќа ... - ... ... ... ... жол ... ... Сопылықтағы кейбір ұғымдар мен түсініктер
3. Сопылықтың ќысќаша тарихы
4. Түркістандаѓы сопылық
Сопылық
1. Сопылық ... ... ... жасырын сыр”, ал мистик “құдай туралы жасырын
сырды ешкімге айтпайтын адам” деген мағыналарға ... ... ... грек пен ... ... ... ... ойлап, оған қауышу
үшін мистик өзін қинай отырып, терең рухани өмір ... және ол ... ... ... ... мистицизмді ақылымен түсініп, үйреніп
кетуі мүмкін емес. Тек ол құдай ... ... ... ... ... отырып, өзін рухани жетілдірсе, көңілін тәрбиелесе ... ... ... ... ... - көңіл тәрбиесі.
Сондықтан біз сыртқы көзбен мистицизмге адамның ақылымен танып білуі
мүмкін емес, бір ұлылыққа ... ... ... ішкі ... ... ... тікелей байланыс жасауы деп анықтама бере аламыз.
Мистицизм адамның рухани қиналу, шынығу және тырысу жолдарымен ... ... ... ... етеді. Рухани қиналу, шынығу,
тырысу адамның ішкі ... ... ... ... және оны
ақыл арқылы емес, көңіл арқылы ғана танып біледі.
Мистикалық тәжірибе деп ... ... әлем және пәк ... өмір
кешу бүкіл діндерде және философиялық ағымдарда кездеседі және бүкіл діндер
арасында олар ... ... ... ... өмір сүрген ... ... ... ... ... ... байланысты
олардың әдіс-тәсілдері әр түрлі.
Мистицизм өмірі индуизмде, буддизмде жайнизмде, ежелгі мысырлықтарда,
ежелгі грек, христиан, ... ... ... ... ислам әлемінде пайда болған мистикалық өмір мен адамныњ ... ... ... ... ... тєрбиесін “тасаууф” немесе ”суфизм” ... ... ... мен ... ... ала отырып, сол арқылы
өмір ... ... ... яғни ... мен ... орын ... ... көңіл тәрбиесіне көңіл бөліп, материя мен дүниенің уақытша
екендігін алға ... ... ... ... ... ... жолы.
Мысалға Құранда мистикалық өмірге байланысты былай баяндалған:
Аллаһтың адамдарға жақындығы туралы: “Өйткені біз күре тамырынан да
жақынбыз” ... ... ... жүру ... ... ... ... тіршілігі
көктен біз түсірген су сияқты….(Юнус-24)
Аллаћќа ќ±лшылыќ жасау ... ... ... мен жындарды тек маған
құлшылық қылсын дап жараттым”
Енді Аллаһтың құлдарына жақын екендігі туралы Мұхаммед пайғамбарымыздың
құдси хадисінде Аллаһ: ... мені ... ... ... еске алу) ... ... ... мен де оны солай бағалаймын. Құлым мені өз жанымен зікір
ететін болса, мен де оны шын ... ... ... ... мені бір
қауыммен зікір ететін болса, мен де оны одан да ... бір ... ... етемін. Құлым маған бір қарыс жақындайтын болса, мен де оған екі
қарыс жақындаймын. Құлым маған екі ... ... ... мен де оған ... ... ... ... бір құлаш жақындайтын болса, мен де оған екі
құлаш жақындаймын. Құлым маған жүріп ... ... мен де оған ... дейді.
Аллаһқа құлшылық жасау жайлы Мұхаммед пайғамбарымыздың тағы бір құдси
хадисі:”Құлым маған тек нәпілдермен жақындайды және оны мен сүйемін. ... ... ... ... ... қолы, жүретін аяғы және сөйлейтін
тілі мен боламын. Ол мен ... ... мен ... ... мен ... мен арқылы жүреді және мен арқылы сөйлейді”, – деген екен.
Ал ахлақ (мінез-құлық) жайында ардақты ... ... ... ең жоғарғылары - ахлағы (мінезі) ең жақсы болғандар”.
“Пайғамбарлар ахлағы (мінезі) ең ... ...... екен.
Енді “тасаууф” немесе “суфизм” сөзінің шығу тегіне келсек, ғалымдар
арасында суфизм сөзінің қайдан шыққаны туралы түрлі-түрлі ... ... ... ... ... ... жанында отыратын,
жақындары, үй-күйі жоқ ... ... ... ... Осы сахабаларды
“әһли сұффа” немесе “асхабы сұффа” деп атаған. Олар тек қана ... ... ... ... (ғ.с.) ... ... жасаумен
шұғылданған. Осыған байланысты кейінгі замандарда сол сахабалар (әһли
сұффа, асхабы сұффа) сияқты өз нәпсісін тыйған, Аллаһты ... ... ... ... ... “суфи” деп атап кеткен дейді.
2. Тағы бір көзқарас бойынша сопылардың Аллаһ Тағаланың ризашылығына лайық
амал істегендеріне байланысты ... ... сөз, ... ... ... ... ... деген мағынадағы “саф әууәл” сөзінен шыққан
дейді.
3. Суфи сөзі “Бәни сұффа” дейтін араб ... бір ... ... ... бар. Бұл ... Қағбаның барлық қызметтерін өз мойнына
алып, кейінгі өзін Аллаһ жолына бір жола берген адамдарды ... деп ... ... Суфи деген сөз “бет бұру” деген мағынаѓа келетін “сауф” сөзінен шыққан
дейтіндер бар. ... ... ... рахатынан Аллаһқа бет бұруына
байланысты, “бет бұру” деген мағынаға келетін сауфтан суфи сөзі шыққан.
5. Суфи грек ... ... ... ... сөзден шыққан деген пікірлер
бар.
6. Суфизм “жүн” деген мағынаға келетін ... ... ... ... ... ... ... тоқылған шапан киіп, көз тартар әсем
киімдерді киюден тартынѓан, тек ... ... ... ... ... ... Сондықтан оларды суфи немесе тасаууф (жүннен киім кию) ... ... ... Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбарымыз да кейде жүннен киім
киген екен. Асхабы сұффалардың да ... ... ... Хасан Басри 70
сахаба көргенін, олардың барлығы жүннен киім кигендігін айтады.
Сондыќтан суфизмді ислам терминологиясында “тасаууф” ... ... ал ... “мұтасаууыф” (ж‰ннен киім киюші) деп атайды.
Сопылықтың ішкі мәнін толық түсіну өте қиын. Өйткені сопылық адамның
ішкі ... ... ... ... Ал ... адамның ішіндегі
жағдайын өзінен басқа ешкім білмейтіні белгілі. Сондықтан сопылардың ішкі
жағдайын ... ... ... ... ... және олар ... жағдайын
ешкімге сол қалпында жеткізіп бере алмаған. Өйткені олар ішіндегі жағдайын
сыртқа шығарып, адамдарға сопылықтың не екендігін ... тіл ... Тек ... қана ... Сол ... ... жолындағы адамның
әрекеті мен сөздері, бұл дүниеге деген көзқарасы қалыпты жағдайдағы адамнан
өзгеше болады.
Тасаууф немесе суфизм сөзі ‡ІІІ ғасырда ... ... ... Мұхаммед пайғамбарымыздың заманынан ... ... ... ... ... ... “тасаууф” емес, “ихсан” деп атаған
екен.
Бір күні бір кісі хазіреті ... ... ... “Ей ... елшісі ! Иман дегеніміз не ?” - деп сұрақ
қойыпты. Пайғамбарымыз оған ... ... ... кейін, жаңағы
адам қайтадан: “Ей Аллаһтың елшісі ! Ихлас (Ықылас) ... не?” ... ... оған ... ... ... береді. Әлгі адам тағы
да: “Ей Аллаһтың елшісі ! ... ... не ? ... ... ... сен ... ... тұрғандай құлшылық етуің. Сен оны
көре алмасаң да ол сені көріп тұр”, – деген екен. Міне ... ... ... ... ... сай, ... ... де, одан кейінгі
кезеңдерде де көбінесе құлшылық жасап, дүние рахатынан өзін ... ... ... ... жасаушы)” немесе “Заһид (дүние рахатынан аулақ
жүруші)” деп атаған, кейін оларды “мұтасаууыф” (жүннен киім ... деп ... ... ... түсіну үшін, алдымен адамның өзі сопылық
жолға бір жола түсуі керек дедік. Енді сопылық ... ... ... ... ... анықтама бергенін көреміз.
Тасаууф – ақиқаттарды алу, ... ... ... ... бет ... ... әл-Кәрһи)
Тасаууф дегеніміз сол, құлдың басынан өткізген оқиғаларын Хақтан
басқа ешкім білмейді. Ол әрдайым Хақпен бірге. (Әбу ... ...... беру, басыңа түскен қиыншылықта ... Әмір ... ибн ...... ... ... мен ... тастау. (Әбу-л-
Хусейн ән-Нури)
Тасаууф – Хақтың сені сенен өлтіріп, өзімен қайта тірілтуі. (Жүнейд
әл-Бағдади)
Тасаууф – ... ... ... және сипаттарымен, есім мен
сипаттарының көрінісімен ... ... ... ... тек Хақиқатқа
қалай қайтатынын білу. (Ферид Қам)
Тасаууф ... тағы бір ... да ... ... дегеніміз
кәрілікті тастау (Жүнейд әл-Бағдади), яғни адамның мойын ұсынуы ... ... ... ... жүруі деген сөз.
Сопылықтың мақсаты Аллаһтың ... алу, ол үшін ... ... ... нәпсісін өзіне құл ету, көңіліндегі, жүрегіндегі
кірлерді ... ... ... ... тырысу болып табылады. Сондықтан бір
сопы :”Тасаууф – Аллаһтың ... ... ... ...... - деп ... берген екен. Яғни Аллаһтың ұнатқан мінездерімен
(кішіпейілдік, жомарттық, қанағатшылдыќ, ақкөңілдік, сабыр т.б.) ... ... ... адамның жақсы мінезді болуына баса назар аударылады.
Ал жақсы мінезді болудың ең көрнекті үлгісі ардақты пайғамбарымыздың мінезі
болып табылады. ... бұл ... ... ... ... (ахлақ)
толықтыру үшін жіберілдім”, – деген.
Сопылық дегеніміз ешкімді ренжітпеу және ... ... ... ... ... ... ... Хақтан күту болып табылады.
Сопылықта Аллаһтың ризалығын алу және мәңгілік ... жету ... ... ... ... құл ... ішкі және ... дүниесін
нұрландыру және оны күшейту арқылы адам, “инсан-ы камиль”, ... ... жете ... Ал бұл ең биік ... ... ... ... оларға тек парыз ғибадаттарды
орындау - жеткіліксіз. Олар қолдарынан ... ... ... ... ... ... бүкіл уақыттарын құлшылықпен өткізеді.
Сопылар Аллаһтың ұнатқан мінезімен мінезденіп, хазіреті Хазiретi
Мұхаммедтiң ахлағымен өмір сүруге тырысады. ... ... ... адам ... үлгі ... ... ... болып табылады. Ал ахлағы
нашар құлдың сопылық жолмен ... ... ... ... әзілдеседі, адамдардың қиын жағдайларында оларға
көмектеседі, жамандыққа жақсылық жасайды, күнәлілерді жазаламайды, ... ... ... ... ... ... кінәламайды.
Сопыларды үңгірлерде, тау-ормандарда немесе ел кезіп жүретін кемтар
адамдар деп түсінбеген жөн. ... олар ... ... сырттай әлсіз,
бейшара көрінгенімен рухани дүниесі, көңілі бай. Олар Аллаһқа ... ... ... ... үшін ... бір жола ... ... оларға
бүкіл дүниенің мәні жоқ. Керісінше олар үшін ең маңыздысы - ... ... ... бірге болу, Аллаһқа қауышу.
Сопылық жолға түскен адамның біреудің арқасынан күнелтпей, өз күнін
өзі көріп, өз отбасын өзі асырауы ... Ал ... ... ... ... адам сопы бола ... ... сопылар тек Аллаһтың
ризашылығын алу және мәңгілік бақытқа жету үшін, маңдай терімен адал ... ... ... ... ... бұл дүниемен байланысын үзген
адамдар деп түсінбей, керісінше “екі қолы істе, көңілі мен ... ... ... деп ... жөн. ... ... материалдық дүниеге
қарағанда, рухани дүниеге көп көңіл бөледі. Бірақ ... ... ... қол үзіп ... µмір ... ... ... еткен. Мәулана Желаледдин
ар-Румидің “Месневи” атты еңбегінде мынандай тамаша бір өрнек келтіріледі:
“кеменің жүзуі үшін су керек. ... кеме ... оның ... су ... ... Сол ... ... өмір сүруі үшін де, дүние пайдалары керек.
Ал дүниенің ... ... ... ол да сені ... жібереді. Демек,
сопылар дүние құмарлығына құнықпай, материалдық дүниені тек өздерінің өмір
сүрулері үшін ғана ... ... ... ... мен ... ... ... түскен адамның рухани шынығуы (риязет),
тырысуы (мүжаһеде) арқылы жеткен ... ... М±ны ... ... ... ... бір мақамға өз күшімен жеткен сопы, сол мақамда
тұрақтап қалмай, келесі мақамға ... ... ... Ал ол мақамның белгілі
шарттарын толық орындамайынша мақам дәрежесін иемдену мүмкін емес.
Сопылыққа кірудің алғашқы ...... ... ... ... кіру - ... арам нәрселерден ұзақ болу - ... ... бас ... - “зухд”, ырза болу - “риза”, қанағатты болу ... ... ету ... болып келеді.
Сонымен қатар сопылықта “халь” деген тағы бір ұғым бар. Халь ... ... ... ... ие ... ... ... онда
орналасуы нәтижесінде құдайдың рақымшылығымен жүректе пайда болатын шаттық,
мұң, қайғы, жайдарылық, айбат, ... ... тану және ... ... яғни бұл құлдың өз еркінсіз пайда болады. Бұл ... ... құл өз ... ... жүрегінен кетіре алмайды.
Сопылық көзқарас бойынша адам рухани метафизикалық ... ... ... ... мына көрінетін, жаралған әлемге түсірілген. Сонымен қатар
адам нәпсінің жетегінде кеткеніне байланысты өзіне лайықты мақамнан төменгі
дәрежеге ... ... ... ... ... Ал ... ... өзін таныту, сосын адамды өз дәрежесіне (мақам) көтеру болып
табылады. ... ... ... ... өз дәрежесіне жеткізу үшін, оныњ
ішкі өміріне көңіл бөліп, рухын тәртіпке ... ... оны ... ... кірлерінен арылту керек. Міне осылай ... ... ... ... адам, сатылап ең жоғарғы ... ... ... ең ... ... ... ... (әмір етуші)ден” адам
рухани дәрежеде биіктей отырып, ... ... ... яғни ... жоғарғы рухани дәрежеге көтеріле алады. Бірақ бұл ... ... өте ... ... бұл ... жетемін деп мақсат қойған сопы
сопылықтың қиын да ... ... ... өтуі ... және бұл жол өте
ауыр жол.
Сопылардың түсіндіруі бойынша жамандыққа баруға бұйырушы ... ... ... ... ... деп аталады, бұл нәпсі дәрежелерінің ең
төменгі сатысындағы - ... ... ... Нәпсі әммареде менменшілдік,
құмарлық, надандық, зұлымдық, шәһуетке тұтқындық сияқты жамандықтарға бейім
сипаттар кездеседі. Бұл нәпсіні иемденген адамды ... ... деп ... Міне ... ... ... нәпсімен күресуін ұсынады. Азғындаушы
бұл нәпсімен күресуді “үлкен күрес” деп атап, ... ... өз ... ... Өз ... ... оны жеңе білген адамның руханияты
жоғарылайтыны белгілі.
Адамның “ләууаме нәпсі” деп аталатын ... ... ... ... ... жаман екендігін біледі. Осыған байланысты
ол өзін қинайды, ... ... ... ... сәті ... ... ... қояды. Бұл нәпсіде біршама жақсы сипаттар да
кездеседі. Лєууаме нәпсіде ... ... ... ... ... ала ... ... өзін жамандыққа бармауѓа
тырысқанмен, әммаре нәпсінің кейбір сипаттары кездеседі.
Үшінші дәрежедегі нәпсі ... ... деп ... б±л ... ... жақындаған нәпсі. Бұл ... ... ... ... ... жәрдемімен біледі. Сол себепті басқа нәрседен қарағанда ... ... ... ... бет ... ... ғашықтар халінде ілім
үйренуді қалайды, жомарт, қанағатшыл, сабырлы ... ... ... ... басынан қиыншылықтарды кешіреді. Әлемнің құпиясына таң
қалып, барлығын тастап, оны ... ... ... ... жақсы сипаттарды өзіне жинақтаған төртінші дәрежедегі нәпсі
“Мұтмаинне нәпсі” деп ... Бұл ... ... шер мен ... ... ... ... Бұл дәрежедегі нәпсіні иемденген адамның
жүрегі кәміл иманмен толығады. ... ... ... ... ... ... туралық, жылы жүзділік, ақ көңілділік сияқты жақсы
мінезбен мінезденеді. Бұл ... ... адам ... ... ... толық орындайды. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбардың
асыл мінезімен мінезденіп, солай өмір ... ... және одан ... ... ... ... жеткен нәпсіні “разийе нәпсі” деп
атайды. Бұл нәпсі адами сипаттардан да жоғарылаған нәпсі болып ... ... ... адамның мінезі ең жақсы мінез болып, діни ... ... ... ... Бұл ... ... арасында абыройы жоғары
болады, барлығы оны құрметтейді. Бұл ... ... ... ... мен ... ... кей кездерде байқалып
отырады.
Ұлы Аллаһтың ырза болғанына байланыста алтыншы ... ... ... ... деген атауды иеленген. Адамдық құмарлықтардан мүлден
бас тартып, тек жақсы ... ... бұл ... ... кешіретін, жақсы ойлы, қолы ашық адамдарды тек ... ... ... ойлы ... ... Мәрзийе нәпсіні иемденген адам ғайыптың
кейбір сырларын ... ... ... және ... ... ... ... “Оның көретін көзі, еститін құлағы, ұстайтын қолы,
жүретін аяғы және ... тілі мен ... Ол мен ... көреді, мен
арқылы естиді, мен арқылы ұстайды, мен арқылы жүреді және мен ... - ... ... ... айтылса керек.
Сопылардың пікірінше ілім екі түрлі болып келеді. Бірі оқу, үйрену
арқылы қол жеткізуге ... ... ... ... мұны ... ... деп
атайды. Ал екіншісі риязет, тақуалықтың нәтижесінде Аллаһтың құлына силаған
уаһби ілімі, мұны “батыни ілім” деп ... ... ілім ... ... ... ілім хақиқат ілімі болып
табылады. Шариғат ілімін адам оқу, ... ... ... ... ... меңгеру Аллаһтың һидайет, лүтуфына (қайрымдылығына) байланысты.
Бірақ Аллаһтың шариғат ілімін меңгермеген адамға батыни ілімді ... ... ... жүрекпен сезінетін (батыни ләдүнни) ілімді
меңгерген құлдың ғайыптан (көрінбейтін әлем) хабары болады. ... ... да ... ... ... сопы ... есептеледі. Кәміл нәпсіні
иемденген сопы ғайыпты өздерінің адамдық тұлғасымен ... ... ... ... ... ... ... біледі. Сондықтан олар өздерімен
емес, Хақпен бірге болып, Аллаһ арќылы көреді. Аллаһтың көзімен ... ... ... бір болып, көргенде ... ... ... т.б.) ... бола ... Міне мұны ... ... жұмғанша ұшып бару, су бетінде өз аяғымен жүре беру, ... аяқ ... т.б.) деп ... Ал ... ... ... әулиелердің қолынан
ғана келеді. Ал “әулиелер” деп кәміл нәпсіні иеленген адамды атайды.
3. Сопылық жолдың ќысќаша тарихы
Сопылық хазіреті Мұхаммедтiң ... ... ... ... ... ... істерден µзін аулақ ±стау, Аллаһқа жақындауға
тырысу, көңілін ... ... ... ... ... бар болатын.
Оған Пайғамбарымыздың жасаған құлшылықтары мен оның көңіл тәрбиесі, мінезі
куә.
Хазіреті Мұхаммедтiң өмірі пәк болатын, таза ... таза ... ... ... ... тек өзінің үмметтеріне ғана емес, бүкіл
адам баласына үлгі болған.
Ол ... ... ... құдайға құлшылық жасайтын. Құлшылық
жасағанда: “сенің келер, өткен күнәларың ... ме?“ – ... ... бір құл ... ... деп ... беретін. Мұхаммед пайғамбар
әрдайым ахиретті ойлап: “Қарыз ақшамнан басқа, Ұхұд тауындай ... ... түн ... ол ... ... біреуін де қалдырмайтын едім” - деп, дүние
рахатынан өзін ... ... ... (ғ.с.) ... ... ... қалдырмайтын,
өте кішіпейіл, еңбекқор, көңілі пәк, ешкімді ренжітпейтін адам болған екен.
Мұхаммед ... ... ... ... Әбу Сайд ... ... ... оған жем беретін, үй сыпыратын, аяқ киім
тігетін, ... ... қой ... ... ... ас ... ... шаршаған қызметшісіне көмектесетін, базардан зат алып үйіне әкелуге
арланбайтын, бай-кедей ... ... ... ... өзі ... ... адамның бетін қайтармайтын, бір құрмаға бола шақырған жерден
қалмайтын. Оның ... ... ... ... таба ... жылы ... ... күлмейтін. Қарапайым, жомарт, нәзік жанды адам ... ... (ой ... ішінде болатын, мейрімді болатын. Ешқашан тоя
жеп, кекірмейтін, ашкөдік етпейтін”, – деп суреттейді. Демек ... ... ... ... Пайғамбарымыздың заманында басталған екен. Бірақ тасаууф
ол заманда адамның көңілін ... жеке бір жол ... ... ... қайтыс болғаннан кейін, оның өміріндегі іс-
әрекетін, мінезін үлгі тұтқан ... ... ... ... ... көріп, оған иман еткен адам) да көңіл тәрбиесіне
көңіл бөліп, тақуалық өмір сүруге ... ... ... ... ... киетін киімі, жататын баспанасы жоқ “асхабы сұффа” немесе
“әһли сұффа” деп ... ... ... ... ... “сопы” деп
аталмағанымен, алғашқы тақуалар болып табылады. Олар да ... ... ... ... ... көбінесе уақыттарын құлшылықпен
өткізетін.
Сахабаларды көріп, ... ... ... ... ... де, сахабаларды кµрген адамдар) дәуірінде ... ... ... ... ... ... ... табиин дәуірлерінде ислам өлкелері ... ... ... кенелуіне байланысты, дүние рахатына түсіп, мол ... ... ... бөлгендер де көбейе бастады. Осылармен қатар ... ... ... ... ... ... аса мєн ... Аллаһты ойлап, көбінесе уақыттарын құлшылықпен ... ... ... осы кезден бастап, жеке бір рухани жол ретінде ... ... ... ... ... ... медициналық, астраномиялыќ,
философиялық білім кітаптары грек, ... ... ... ... ... араб ... ... бастады. Нақ осы дәуірде философиялық
көптеген ағымдар мен ... ... ... Олардың арасында
пікірталастар басталып, исламда бидғат ағымдар шыға ... ... ... ... ... хұқықшылары (фақиһ), мұсылман философтары
(фәйләсуф) т.б. ақыл ... ... ... ... бір ... ... ... шетінен көңіл тәрбиесін негізге ала отырып, сопылық
ағым да гүлдене дамыды. Ислам ... ... ... ... ... іргесі қаланды.
Сопылық жол пайда болысымен ислам өлкелерінің түкпір-түкпірінен
қолдау тауып, ... ... ... пен ... жанынан сопылар жиналатын
теккелер кездесетін болды. Алғашқы “абид”, “заһидтердіњ” ... ... атау ... ... ... ... атаған) Аллаһтан қорқу ұяласа,
бұл бірте бірте Аллаһты сүюге ұласты. ... ... ... ... ... тақуа, Аллаһтан қорқу т.б. жаѓынан танымалдары Зейне-л-
Абидин, ... ... мен ... Адеуийелер танымал.
Суфизм тарихында алғашқы “суфи” деген атаққа ие болған адам Әбу ... (ө. ... ... Ал оның ... ... ... Сирияның
Ремль қаласындағы “Әбу Хашим” теккесі екен.
Һижри ІІ ғасырда сопылық жолы ерекше даму ... ... ... ... ... “тақуа”, “құлшылық”, “Аллаһтың бірлігі” (тәухид)
жайлы тақырыптарға тоқталса, һижри ІІІ ... ... ... деп
аталатын жаңа бір пікір қалыптасты. Осылай дами түскен сопылық ... ... саны да ... арта түсті.
‡ІІІ ғасырдың орта тұсынан бастап, ислам өлкесінің орталықтары Басра,
Куфа, Бағдат, Шам, Хиджаз, ... мен ... ... ... ... ... ... теккелерде мүрид бір шейхқа байланып, сол тариқаттың
белгілі бір жолымен жүретін ... ... осы ... ... Бистами
(ө. 245/м.859): “Шейхсыз мүридтің шейхы шайтан болады” – деп, одан ары
бекіте ... ... ... ... ... негізін салған Сери ... (ө. ... ... Яхя бин Муаз ар-Рази (ө. һ.258/м.871)
Аллаһтың ... ... ... ... Әбу ... әл-Бағдади
(ө.һ.269/м.882) халыққа сопылыќ жолды дєріптеп ж‰рді. Сопылық жайлы ұғымдар
мен олардың түсіндірмелерін алғаш ортаға ... ... ... ... болды.
Міне, осылай даму жолына түскен сопылық жол Ғазалидің шығармаларынан
кейін ислам өлкелеріне кеңінен танымал ... ... ... ... негіздерімен аралары жақын екендігін еңбектерінде дәлелдеп берді.
Исламның алғашқы жылдарында адамдар ... бір ... ... ... сабақ алу деген нәрселер жоқ болатын. Әр адам ... ... ... ... ... һижри ІІІ-ІҮ ғасырларда халық
арасында өзінің ... ... ... үлкен абыройға ие болған
сопылардың айналасына адамдар топтаса бастады. Халық сол ... ... ... ... ... ... ... өздеріне үлгі тұтып,
солай өмір сүруге тырысты, яғни бір ... ... адам оған ... ... келе бір ... ... ... тәртіп-
қағидаларының нәтижесінде сопылық тариқаттар қалыптаса ... ... ... ... ... ... ... болды.
Сопылықтағы рухани өмірді суреттейтін және оның мәнісін түсіндіретін
алғашқы шығарма Мұхасибидің (ө. ... ... ... Ансари ибн әл-Арифтің еңбегімен жалғасын тапты. Кейінгі жазылған
сопылық шығармалар сопылықтың мақамдарына тоқталды. Мәселен ... ... 988) ... атты ... ... ... зүһд, фақр, сабр,
тәуәккүл, рыза мақамдары баяндалған. Осы тақырыпта Әбу Саид ибн әл-Арабидің
(ө. м.341/м.952) “Табақату-н-Нуссах” атты шығармасы, Әбу ... ... ... атты ... ... ІҮ ғасырдың басында
жазылды.
Сопылық тарихында халық арасында атағы жайылған Зү-н-Нун ... ... ... ... т.б. айта ... ... мақамат” дейтін тек сопылардың өзіне ғана ... бар. Бұл хал ... ... ... сопының сөзі тек өз
араларындағы сопылар ғана түсінетін болған. Ал шеттен ... ... ... оны ... ... ... сопылар хал мен мақамға
ұшырағанда, өзінің ішкі дүниесіндегі халді ... ... ... ... ... Олар тек ... халдерін жабық не астарлы мағынада
ғана сөйлеген. ... ... ... ... ... ... ... мен негіздеріне қайшы келіп отырды. Сондықтан сопылық түсініктен
бейхабар, тек заһири (сыртқы) мағынаға маңыз ... ... ... ... ... ... туып ... Осындай
түсініспеушіліктіњ нєтижесінде, алғашқы кезде мемлекет басшылары атақты
сопыларды қуғын-сүргінге ... ... бірі ... ... мен ... арасында қайшылық туып, атақты сопы Халладж Манс±рді
“ әнә-л-Хақ” (мен құдаймын) ... ... ... сөзі үшін ... асты, З‰-
н-Нун Мысриді мутазилалықтар қамауға ... ... ... ... Ибн ... абақтыға қамады және Сәһл Түстериді Басрада
сүргінде ... ... ... ағым Иран ... ... ... ... еніп, сол заманда
Хорасан сопылық ағымның басты орталықтарына айналды, тіпті алдыңғы қатарына
шықты. Орта Азияға сопылыќ жол ... ... ... ... ... Герат, Нишапур, Мерв, Балх ХІІІ-ІХ ғасырларда сопылар мен
шейхтарға ... тола ... ІХ-Х ... Орта ... ... Ферғана сопылық жолдың негізгі ошақтарына айналды. Бірақ ... ... ... әсері басым болатын.
Алдын Хорасанмен қарым-қатынас жасап тұратын түркілер ... ... ... Әмір Али Әбу ... ... ... шыға бастады.
Ќарахан, Селжұқ мемлекеттерінің абыройлы ұлы адамдарыныњ ... ... ... ... ... ... ќалаларда сопылыќ теккелер
мен дергаһтар көптеп ашыла бастады. Аталмыш ќалаларда жетілген сопылар ... єлі ... ... көшпелі түркі тайпалары ... ... ... ... ‰йретті.
Дєруіштер мен сопылар µздерініњ адамгершілігініњ, адалдыѓыныњ,
кішіпейілділігініњ арќасында халыќтыњ ерекше ... мен ... ... ... ... ... мен ... µздеріне жақын тарта
өз әкесі, атасы сияқты сезініп, “ата”,”баба”, “дәдә”, ал әйелдерді анасы
ретінде “ана” деп атай ... ... ... ата, Хорасан ата, Арыстан
баб (баба), Ысқақ баб ... ... ата, ... ана, ... ана, ... т.б.-ларды айта аламыз.
Аңыздарға үңілсек Ахмет Ясауиге дейін, ... ... бірі ... ... баб ... ... ... үшін Т‰ркістан
µлкесіне келген. Сонымен қатар Әбу Бәкір ... ... ... ... бірі ... ... ата мен ... аталарды,
сондай-ақ исламды тарату үшін Орта Азияѓа келген Ахмет Ясауидің ата-бабасы
Ысхақ баб, ... баб, ... ... ... Ал ... ... ... Ибраһим ата да Сайрам ќаласындаѓы атақты шейхтардыњ бірі болған.
Ахмет ... ... бұл ... халық ислам дінімен таныс
болатын, ал исламның таралу процесі Жетісу мен Құлжа өңірінде жүріп ... Ал ... ... ... ... арқасында оның нұсқауымен
шәкірттерінің ... ... ... ... ... ... ... Орта Азия сопылықтың ошағына айналды.
Ахмет Ясауи мен оның орынбасарларының ... ... ... ... халық оларды пір, ұстаз тұтты. Тіпті ХІІІ ... ... ... кезінде қайғы-қасіретке булыққан халық осы кµњіл иелері
мен сопыларды пана ... олар ... ... ... болды. Жойқын
құртушы монғол билеушілерінің өздері де осы сопылардың арқасында исламға
ери бастады.
Монғол шапқыншылығынан ... ... ... ... ... ... осы ... дәруіштерінің арқасында исламды
қабылдап мұсылман болды. Мәселен, ањыз бойынша Алтын Орда ханы ¤збек хан
Ясауи ... ¦зын ... ата, ... ата, ... ата жєне Бєдір аталардыњ
м±сылмандыќты уаѓыздауыныњ арќасында ислам ... ... ... түркілер арасында түркілік дєст‰рді сақтап пайда болѓан
алѓашќы тариќат - ... ... Б±л ... ... ... үлкен
құрмет пен ілтипатқа бөлен ірі тариқаттың бірі.
ҮIII. Ахмет Ясауидіњ µмірі мен шыѓармалары
1. ... ... ... мен µмір ... ... ... ... Хикмет
ә. Паќырнама
б. Мінєжат
в. Мирату-л-Ќ±луб (Көңілдің айнасы)
Ахмет Ясауидің өмірі мен µмір с‰рген заманы
ХІ-ХІІ ғасырларда ... ... ... сопысы, кемеңгер ойшыл,
дарынды ақын Ахмет Ясауи Ясы шаһарының ... ... ... ... ... ... Ясауидің қай жылы дүниеге келгендігі
жайында ғалымдар арасында көптеген пікірлер бар. ... ... ... жылы ... ... ... 1103 жылы туылды дейді, А.Ахметбек
1093-94 жылы туылды десе, Дәуітұлы 1040 жылы ... ... - ... ... қарасты, Шахир өзеніне құятын маңдағы Жібек
жолыныњ бойында орналасќан кішкене қалашық.
Исфиджаб (Сайрам) ќаласы 840 жылы Н±х бин Єсєд ... ... ... ... оныњ ... кµп ... ... дінін ќабылдаѓан болатын.
Кейін б±л ќала ќарахандыќтардыњ ќол ... ... ... ... С‰леймен
Б±ѓра хан Талас немесе Исфиджабта туылѓан. ... ... ... ... ... Хорезмшах, одан ... ... ... µз ... ... ... ќаласы туралы былай деп
кењінен мєлімет береді: “Исфиджаб ‰лкен сауда ... ол ... ... танымал. Б±л ќалада тµрт есікті мешіт орналасќан жєне мешіттіњ
єр есігініњ алдында ќонаќжай шатырлар бар….
Исфиджаб ... ... ... ... ... ... ... т‰рлі-т‰рлісі µсіріледі. Ал халќы кµп ±лттан ќ±ралѓан. Исфиджаб
халќыныњ ж‰ректері (кµњілдері) ќатты, мєзћабтарына берік, оларда ... ... ... ... ... Исфиджаб ќаласында сопылыќ тариќаттар мен теккелер де
пайда бола бастаѓан кµрінеді. ¤йткені Ысќаќ бабтыњ ... ... ... ±лы ... ... ең ... ... бірі болған. Демек,
Ахмет Ясауи д‰ниеге келгенде Исфиджаб халќы сопылыќ жолмен таныс болатын.
Шейх ... ... бірі Мұса ... қызы Айша ... ана) ... одан ... ... деген бір қызы және Ахмет деген
бір ұлы ... ... ... ... Ахметтен басқа
Исмаил ата деген тағы бір ұлы болған ... ... ата тегі ... ... ... ... ... Алматы кітапханасында табылған “Насабнама” бойынша Ахмет
Ясауидің ата тегі ... ата ... ... ... барып тіреледі, яғни
Ахмет Ясауидің тегі ... ... ... ... Пайғамбарымыздың қызы
Фатимадан емес, хазіреті ... ... ... ... ... ... тарайды. Аталмыш жазбада ... ... ... ... ... Әли ... ... Хазіреті Әлидің ( р.а. ) ұлы Имам Мұхаммед Ханифа;
3. Имам Мұхаммед ... ұлы Имам ... ... Имам ... Баќидің ұлы Имам Әли Мұса Риза;
5. Имам Әли Мұса Ризаның ұлы Имам Хазірет;
6. Имам ... ұлы ... ... Садыр бабтың ұлы Ысқақ баб пен Абду-л-жєлил баб;
8. Ысқақ бабтың ұлы Абду-р-Рахим баб;
9. Абду-р-Рахим бабтың ұлы ... ... ұлы ... ... ... ... ұлы ... баб;
12. Қарға бабтың ұлы Мәжин баб;
13. Мәжин бабтың ұлы Хорасан баб;
14. Хорасан бабтың ұлы Хасан Хожа лақабы Қабаж ата;
15. Хасан Хожа ... ұлы ... ... Ибраһим атаның ұлы Хазірет Қожа Ахмет Ясауи мен ... ... ... жас кезі бізге беймєлім болѓанымен, 1990 жылы табылған
“Шежіре Саодатқа” қарағанда, бала тәрбиесіне ... ... ... ... ... Шахабиддин Исфиджаби деген ғұламаға алып келіп: «сүйегі
біздікі, еті ... ... ... ... ... ... деген
ниеттеміз”, - деген екен.
Осындай келесі бір деректе жас баласын ол “Ақ ... ... ... ... ... беріпті делінеді. Ол кісінің шашы да, қасы да
аппақ болса керек, ... “Ақ ... ... Сол кісі ... ... соң
балаларға: “үйге барған соң құдайдың көзіне түспейтін етіп, бір тауық ... ... ... - деп ... ... өзге ... бәрі
сойылған тауық, қораздарын ұстазына беріпті, тек ... ќана алып ... ... ... ... Мұны ... Ақ ата: ... бұлай болды?”
- деп с±рағанда, жас бала: “ұстаз ... ... мен ... ... ... мен ... ... сойсамда, құдай көріп тұрған жоқ па?” -
депті. Сонда Ақ ата: ... ... ! мен өзім де сен ... осындай
бір сырлы құпияны білу үшін істеген едім”, - десе керек (Бірақ мұндай оқиѓа
ислам әлеміндегі басқа сопылардың аңыздық өмірінде де кµп ... ... ... ... ... ... болуына өз әкесі Ибраһимнің
еңбегі зор дей аламыз. ¤йткені ол Исфиджабтыњ атаќты шейхтарыныњ ... деп, ... ... болатынбыз.
Ахмет анасынан кішкентай кезінде айырылып, әкесі Шейх Ибраһим ... жеті ... ... ... ... Ахметтің одан кейінгі өмірі
әпкесі Гауһар Шахназдың қамқорлығында қалды.
Ахмет жастайынан зерек, ислам ілімдіріне ерекше ықыласты болып өседі.
Ол ... ... ... ... бір себеппен єпкесі екеуі Ясы қаласына
көшіп келеді. Осыған байланысты өз атына қосымша “ясылық” деген ... ... ... ие ... ... ... Оѓыз ханныњ астанасы болѓан Ясы ќаласы батыс пен
шыѓысты ... ... ... ... ... ... орталыѓы
болѓан. Б±л ќаланыњ ескі аты “Шауѓар” ... оныњ ... орны ... ... ... ... б±л ... орталыѓы Ясыѓа ауысып, ќаланыњ аты Шауѓар емес, “Ясы”
деп атала бастайды (Ясыныњ б‰гінгі орны - ... ... ... ... ... аты Ясы деп аталса керек.
Ахмет Ясауи Ясыѓа ... ... б±л ... ... жол кењ жайылѓан
болатын. Оѓан ањыз бойынша Ќ±мшыќ ата деген сопы мен ... ... ... ... дєлел бола алады. Сонымен ќатар б±л ќалада Арыстан ... ... шейх ... ... жол да бар болатын. Жас Ахмет Ясы
ќаласында осы Арыстанбабќа ќол беріп, оныњ заћири ... ... ... ... Мұны ... ... аңыздар да қуаттайды жєне Диуани
Хикметте:
Жеті жаста Арыстанбабқа қылдым сәлем,
Хақ Мұстафа аманатын ... ... ... ... ... мен Диуани Хикметке үңілсек, ... ... ... көп болмағанға ... Аңыз ... ... ... кейін, келесі жылы қайтыс болған. Диуани
Хикмет те мұны қуаттайды.
Құрма беріп, маңдай сипап, көңіл ... ... ... сапар салды.
Кемеңгер түркі сопысы білімін толықтыру мақсатында сол ... өнер ... ... ... ... 27 ... барып, Б±харадаѓы
атақты Шейх Қожа Жүсіп Хамаданиге шәкірт болады.
Мен жиырма жеті жасымда ... ... не ... ... ... ... Ясауидің үлкен ұстазы Жүсіп Хамадани (толық аты: Әбу Яқуб ... ибн Юсуф ибн ... ибн ... ... ... ... Бүзенжир қалашығында 1049-1050 жылы дүниеге келген. ... ол ... ... барып, Шейх Әбу Исқақ Ширазимен кездеседі де, одан
шариғат (фықһ) ... ... ... ... ... ... ұлы мұхаддистерден (хадисші) хадис ілімін ... ... ... ... ... тән өмірді қалап, әйгілі Шейх Әбу ... қол ... одан ... ... ... де ... ... кµњілін тєрбиелеумен µткізеді.
Жүсіп Хамадани жүннен және үнемі жамалған киім киіп, дүние ... мән ... ... ... ... ... бармайды екен. Жүсіп
қолында не бар болса мұқтаждарға таратып беріп, ешкімнен ... ... Ол 75 жыл ... ... ... ... Сондай-ақ хамадандық Жүсіп
ислам бойынша 700 шығарманы жатқа білген, 213 ... ... ... ... ... ... дінін қабылдауына себепкер ... ... ... мен отқа табынушылардың (Мәжуси) ... ... ... түсіндіретін болған. Меккеге 37 мәрте қажылықа барған. Жүсіп
Хамаданидің өмір ... ... ... Селжұқ империясының сұлтаны Сұлтан
Санжар Жүсіп Хамаданиді қатты құрметтеген. Тіпті Хаманидің ... ... 50 000 ... ... екен ... ... ... Хамадани мен Сұлтан
Санжардың қабірі Мерв (Мары) қаласында.
Ахмет Ясауи 27 жасынан бастап, 10 жыл ... ... ... ... 34 жасынан-ақ ғалымдық дәрежеге көтеріліп, Жүсіп Хамаданидің қартайған
шағында, Хамаданидің өзге 3 ... ... ... ... Жүсіп Хамадани қайтыс болѓаннан соң, Ахмет Яссауи оныњ алғашқы
екі халифасы - Ќожа Абдуллаһ Берки мен Қожа ... ... ... ... Б±харадаѓы Хамадани теккесін басќарады. Бірақ біз оның қанша ... ... ... ... те, ... ... ... 4-ші халифа - Қожа Абдухалық Гыждуаниге ... өзі ... ... ... Ахмет Ясауи өмірінде өзге ислам дәруіштері
сияқты Хорасан, Сирия, Ирак жерлерін кезгенге ... Ол бұл ... ... былай дейді:
Дариға, не істемекпін ғаріптікке
Шын сорлы кезбе болып шықты міне.
Хорасан, Шам, Ираққа барып, тіпті,
Қанғудың көп қадырын ұқты ... ... ... буған белмен
Қынғаннан-Жүсіпті ол қуған-ды елден.
Мүбәрәк Түркістаным - туған жерге,
Тасқа ұрып бауырымды келді міне
Түркі халықтары пір тұтқан Әзіреті Түркістан ... өз ... ... ... ... ... шақырған, Аллаһтың нұрын ол
халық көңіліне ұялатуға күш салған, ... ... ... алып ... ... ... ... арасындаѓы ањыздарѓа ќараѓанда ұлы бабамыз 99
000 м‰риді жетілдірген, оныњ 12 000-ы ... ... ... ... ... ... ... софрасында (дастархан) нәр алған мүридтері
ұстазының нұсқауымен түркі әлемінің ... ... ... ... ... етіп ... ... ардақты пайғамбарымыздың сүннетін қатты ұстаған ... ... жас 63 ... кейін, теккесінің жанынан жер астына
өзіне орын қаздырып, өмірінің қалған бөлігін сонда ... ... ... күн ... ... ... ... кірдім міне
Алпыс үште сүннет деді естіп білдім
Мұстафаға аза тұтып кірдім міне.
Кемеңгер түркі сопысы өз қол ... ... ... ... ... ... Ол осы кєсібін қылуетте де жалѓастырып, Аллаћќа құлшылық
жасаумен, ораза тұтып, зікір айтумен, ... ... ... айналысқан және
сонда дүниеден озған. (Ахмет Ясауидің неше жыл өмір сүріп, қайтыс болғаны
туралы ғалымдар арасында түрлі ... бар. ... ... оны ... өмір сүріп, 1166-67 жылы қайтыс болған десе, М.Жармұхамедов оны 125 жыл
жасап, 1228 жылы қайтыс болған дейді, ал ... 83 жыл ... ... 73 жыл ... ... Ал ... ... оны 130 жыл өмір
сүрген дейді.)
Ањыз бойынша Ахмет Ясауидіњ мєйітін жуып, жаназасын шыѓарѓан ... ... ... Сосын оныњ с‰йегі Ясы ќаласына ќойылған. Б±л, Ясы
ќаласыныњ одан ... ... жол ... қарт ... ... ... ... ќалаѓа айналды. Кейін Ясы ќаласы Ахмет Ясауидіњ “Пір
Т‰ркістан”, “Єзіреті Т‰ркістан” ... ... ... шейхы) деген атаѓына
орай, “Т‰ркістан” деген атќа ие болды. Тіпті б±л ќала Ахмет Ясауидіњ ... ... ... ... ... ... ... болған.
Аңызға қарағанда Ахмет Ясауидің Ибраһим атты бір ұлы болған. Бірақ Қожа
Ахметтің тірі ... ... ... ... ... ... одан ... Шахназ және Гәуһар ... атты ... ... ... ... ... бір қызы ... деп көрсетсе, кейбірінде екі қызы
болған деп ... ... бұл ... ғалымдар арасында тартыстар бар.
Бүгінгі күндері Ахмет Ясауидің ұрпағымын деп есептейтін адамдар осы Гауһар
Шахназ деген ... ... ... д‰ниеден озѓанда оныњ ‰стіне шаѓын бейіт т±рѓызылѓан
болатын. Аңызға ... ... ... ... ... де ... берген. Бір күні Ахмет Ясауи жорыққа аттанғалы жатқан Әмір Темірдің
түсіне аян беріп, оған жорықта жеңіспен ... ... ... жеңіспен оралған Әмір Темір Ахметтің ұлылығын танып, ... ... ... ... ... ... Диуани Хикметте:
Кезіп бір, кентіне кеп тұрақтады,
Мазар болып, Түркістанда ... ... -деп ... ол ќасиетті
Т‰ркістан топыраѓына жерленген.
Шыѓармалары
а. Диуани Хикмет
Кµпр‰л‰ніњ мєлімдеуі ... ... ... шыѓармаларды
“хикмет” деп атаѓанѓа ±ќсайды.
Ал б‰гінгі хикметтер Ахмет Ясауидіњ µлењдері ќамтылѓан жинаќтыњ аты.
Осы есім Ахмет ... ... Х‡І ... ... Ясауи жолын
ќуушылары тарапынан ќойыла бастаѓан деген пікір айтќан ѓалымдар да ... олар сол ... µмір ... ... бин ... Ясауи
кесенесінде оќылатын хикметтердіњ басында «Диуани Хикмет» деген сµзді
кездестірмегенін дєлел ретінде ... де ... ... осы ... ... ... Нахл
сүресінің 125 аятындағы Аллаһ Тағаланың: “Адамдарды Раббыңның жолына хикмет
(даналық) және көркем үгіт ... ... - ... ... ... халыќқа
ислам дінін даналықпен ... ... ... ... ... ... Хикмет деп атаѓан. Өйткені оның өлеңдерінің ... ... ... ... (хикмет) болып табылады.
Диуани Хикмет - т‰ркі тілінде исламға дейінгі түркі жырауларының ... өлең ... ... ... ... ... ... алѓашќы
шыѓарма, яѓни, ислам-түркі әдебиетінің “Құтты ... ... ең ... ... ... ... ... ќасиетті жинаќ ретінде халќымыздыњ арасында
жаќсы саќталды. Б±л жинақ Ахмет Ясауидіњ µмір с‰рген заманынан бастап, к‰ні
кешегі ... ... ... ... 8 ѓасыр µтсе де µзініњ мањыздылыѓын
жойѓан жоќ. ... б±л ... ... ... ... ... Сондыќтан Диуани Хикметтің халыќ арасындаѓы атаќ-абыройыныњ
жоѓарылыѓы соншалыќ, µзге діни µлењдерді де осы ... ... деп ... ... ... ескі тілі ќай тіл ... білу ... туѓызып отыр.
¤йткені Ахмет Ясауидіњ ХІ-ХІІ ѓасырларда µмір ... ... ... ... ењ ... - ... ѓасырларда жазылѓан
н±сќалар ѓана. Ал б±л н±сќалар Ясауи дєруіштері тарапынан т‰рлі тілдерде
кµшірілген. Сондыќтан қазақ ... ... ... өзбек жазбасындағы
өзбек тіліне, татар жазбаларындағы татар тіліне жақын келеді екен.
Диуани Хикмет хикметтерден (даналыќ) ќ±ралѓан жинаќ. Б±л ... ... ... Ясауидіњ µзі жазбаѓанѓа ±ќсайды. Ал ... µзі ... ... ... ... оныњ ... оныњ
жолындаѓы бізге беймєлім ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Ясауиден бірнеше ѓасыр
кейін µмір с‰рген адамдардыњ аттары ... ... ... ... ... ... бар хикметтер келесі бір н±сќада жоќ болып шыѓады. Сондыќтан
Диуани Хикметті тек Ахмет ... ѓана ... ... ... Ясауи
жолындаѓылардыњ шыѓармасы дегеніміз жµн сияќты. Негізінде б±л шыѓарманы ... да, ... ... ... ... ... деуімізге єбден
болады.
Диуани Хикметтіњ жазба, баспа н±сќаларында ... саны єр ... ... Ал ... ... µзіне ‰њілсек, онда 4400 хикмет ... Хаже ... ћєр бир ... ... ... баян ... ќалмас арман.
Тµрт мињ тµрт юз хикмет айттым Хаќтан ферман.
Ферман болса, та µлг‰нче сµзлесем мен (Ќазан-1896ж. ... ... б±л µлењ ... ... ... µте ... ¤йткені
Диуани Хикметтіњ жазба, баспа н±сќаларыныњ Ахмет Ясауиге ќатысты ... ... саны ... ... ... соњѓы екі ѓасыр ішінде Ќазанда, Ташкентте, Станбулда,
Б±харада жєне Алматыда араб, латын, орыс єріптерінде басылды.
Ислам ... ... ... ... мен Єћли ... ... ислам дінін ќабылдай бастаѓан т‰ркілерге ‰йрету, ... ... ... мен негіздерін м‰ридтеріне т‰сіндіру Ахмет Ясауи
хикметініњ басты маќсаты болып табылады.
Ф.Кµпр‰л‰ніњ айтќанындай, хикметтердіњ мазм±нын ... ... ... ±лттыќ элементтер ќ±райды. Б±л шыѓармада
исламият, Т‰ркістан сопылыѓы мен Ясауи тариќатыныњ негіздері, ... ... ... т.б. ... ќамтылѓан. Сонымен ќатар мінєжєт, мадаќ
µлењдер, Аллаћќа деген ѓашыќтыќ, ... ... оныњ ... ... ... ... Мұхаммед (ғ.с.) пайѓамбарымызѓа деген с‰йіспеншілік,
хазіреті Пайѓамбардыњ шариѓаты мен с‰ннеті, нєпсі ... ... ... ... ... пен таќуа (Аллаћтан ќорќу), ќ±лшылыќ, ислам ахлаѓы,
ислам ањыздары, ... ... ... ... ... ... ... алдамшы µмірден шаѓымдану, дєруіштердіњ артыќшылыќтары,
жалѓан сопылар, м±сылман сопыларыныњ ќиссалары, ... мен ... ... ... ... мен ... ... жаѓдайлар ќамтылѓан.
Диуани Хикметте М±хаммед, Зєкєрия, Исмаиль, М±са, Єййюб, Ж‰сіп ... Єбу ... ... ... жєне Али ... сахабалар, Махм±д,
З‰ннун Мысри, Шибли, Єдхам; Баязит, Манс±р сияќты атаќты ... ... ... сияќты ѓашыќтар баяндалады.
ә. Паќырнама
Диуани Хикметтіњ Ташкент жєне кейбір Ќазан ... ... ... ... ... ... Ясауидікі деген бір рисале
(шыѓарма) де орын ... ... ... ... ... ћижри 1312ж. 215-
бет; Ќазан-1896ж. 3-17 беттер; Ќазан-1901ж. 121-129 ... ... ... “ћєзићи рисале-и Хаже Ахмет-и Йасауи рахмату-л-лаћи
Таѓала ѓалайћи”, - деп басталады.).
Ќысќаша “Фаќр-наме ... ... ... болѓан б±л шыѓарма
жеке µз алдына бір шыѓармаѓа ќараѓанда Диуани Хикметтіњ кіріспесіне (бір
бµліміне) ±ќсайды. ... ... ... ... кіру єдебі) єдебі
мен с‰лук ... ... б±л ... ... ... ... тек ... пікірін негізге ала отырып, оныњ жолын ќуушы бір
Ясауи дєруіші тарапынан жазылѓаны аныќ. Ф.Кµпр‰л‰ніњ ... ... ... ... ... мин ... ењбегінен
алынѓан.
б. Мінєжєт
Диуани Хикметтіњ ішіндегі таѓы бір бµлім – мінєжєт ... ... ... ... ... бµлімі болып табылатын б±л
бµлім Ќазан басылымындаѓы ... ... ... ... ... ... ... Хаќќа сиына отырып, µз хикметтерін дєріптеуде,
Диуани Хикмет мазм±нымен таныстыќ ... ... ... ... ... ѓасырда Шаѓатай тілінде кµшірілген Ќожа Ахмет Ясауидіњ таѓы ... ... ... ... ... ... ескі жазбалар ќорында саќтаулы. Кµлемі 534 параќтан т±рады.
Рисалені жинаќтаѓан Ќожа Ахмет ... ... бірі Сопы ... ... ... жазылу маќсаты – Ќожа Ахмет Ясауидіњ сопылыќ ... ... ... ... ... де ењбекте Нежм‰ддин К‰бра мен
Сопы М±хеммед Данышмендтіњ де µз ... мол ... ... шариѓат,
тариќат жєне хаќиќат деген ‰ш бµлімнен т±рады. Бірінші бµлімде ... ... ... ... ... ... єдебі (этикасы) жайында айтылса,
ал ‰шінші бµлімде маѓрифату-л-лаћ (Аллаћты тану) турасында єњгімеленеді.
Мирату-л-Ќ±луб ењбегінде жалпы ... ... ... ќ±райтын
«кµњілдіњ кµзін ашу», «рухани жетілу» басты мєселе ретінде ќаралады. Ондаѓы
мол ±шырасатын ... ... ... ... ... ... ретінде ќызмет еткен. Ењбекте сопылыќ єдебиетте жиі
кездесетін «Н±р-ы М±хаммедия», ... ... ... ... ... ... ... категориясы – «ќалб-ы сєлим», дєрежелік µту
сатылары – «дариялар» мєні ... ... ... ... ... ... ењ негізгі шарттары мен ќаѓидалары
єдістемелік теориялыќ дењгейде ... ... ... Упсала н±сќасы Т‰ркияныњ Стамбул
ќаласындаѓы Ислам ѓылыми зерттеу ... ... ... ... Ясауидіњ дүниетанымы
Ахмет Ясауидіњ сопылыќ кµзќарасы
Ахмет Ясауи µзініњ сопылыќ д‰ниетанымында ... ... оны тану ... ... жолымен ќауышуѓа кµп тоќталѓан. ¤йткені Аллаћќа ѓашыќ ... ѓана ќ±л ... ... ... ... Ал ... ... оѓан
ќауышу м‰мкін емес.
Сопылыќ жолдыњ ењ бірінші маќсаты – ... тану ... оѓан ... ... ... ... Аллаћты танымайынша, оѓан ѓашыќ
болмайынша онымен ќауышуы м‰мкін емес, ... ... алып ... кедергілерді (шайтан, нєпсі т.б.) жење білу ... Ал ... оныњ бар ... жер ... жєне ... ... ... белгілер
бар.
Сопылыќ дүниетаным бойынша єлем мен єлемдегі барлыќ жаратылыстарды
Аллаћ ѓашыќтыѓыныњ ... ... ... жєне с‰ю - мањызды. Ќ±ран Кєрімде:
“Шын сенгендерге жер ж‰зінде кµптеген ишараттар (белгілер) бар. Таѓы да ... ... бар. Еш ... ме? ... - деп, ... дене ќ±рылысы Ќ±дайдыњ бар екендігін, осы тәріздес жаратылыстар
єлем иесініњ кемшіліксіз кµрінісі ... ... ... мен ... ... ... дене, мақұлық жоќ.
Сондыќтан жаратылѓан барлыќ болмыс ќ±дайдыњ жаратќан µрнегі, ... ... ... ... емес ... ... ... табылады.
Ќ±ран осы аќиќатты былай деп т‰сіндіреді: “Ќайда ќарасањ Аллаћтыњ ж‰зі
(раќымдылыѓы, ... ... ... (Баќара-115).
Ахмет Ясауи осы аќиќатты т‰сінген ±лы ойшыл. Оныњ пікірінше єлем мен
єлемдегі жаратылыстар - ... ... ... Ясауидіњ кµзќарасы
бойынша д‰ниедегі барлыќ жаратылыс Аллаћтыњ ±лылыѓын, ... мен ... ... ... µмір ... де, ... де тек ол ... Ол шексіздіктіњ (м±тлаќ) ќайнары.
Белгілі ѓой сеніњ барлыќ істерде,
Сен кемелсіњ, сен мейірлі, О, Ѓафур.
Кемелсіњ ѓайыптан пайда болѓан,
Сен кемелсіњ, сен ... О, ... ол ... бар жаратты,
Он сегіз мыњ ѓалам т‰гел ќайран ... ... ... ... ... таратты,
Бейѓам ќ±лдыњ діндері ойран болар.
Хаќ Таѓала иман сыйлап берді бізге,
Ол М±стафа Хаќ елшісі деді ... ... ќуат ... ... ... ... ... осылай єлемніњ жаратылысына ой ж‰гірте отырып, Аллаћты таныѓаннан
кейін, ... ... жол ... тасаууфы д‰ниетанымы бойынша жаратылыстыњ жаралуына ... ... ... бір ќ±дси хадисінде ±лы Аллаћ Таѓала ... ... ... бір ќазына едім, білінуді ќаладым (±наттым), мені ... ... ... ... ... отырѓан ѓашыќтыќ (±нату, ќалау) Ќ±дайдан бастау
алып, б‰кіл єлемніњ жаралуына ... ... ... ... де ... бастау
алѓан ѓашыќтыќ пен с‰йіспеншілікті түсіне отырып, єлемніњ иесіне осы жолмен
ќайта ќауышуды тањдаѓан.
Сонымен қатар мына әлем және ондағы бүткіл ... мен ... әсем ... ... әрі бүткіл жаратылыстар мен мақұлықтардың
және адамдардың өздеріне тән әсемдігі, сұлулығы бар. Демек ... ... ... және ... атақты ойшылы ибн Араби: «Біз Аллаћты
с‰йеміз, µйткені ол ... ... өте ... ... сұлу мына әлемді,
ондағы жаратылыстар мен ... ... ... та ... ... ... болуға, әрі құлшылық жасауға лайық тек - Аллаћ.
Аллаћќа ѓашыќ болу – адамныњ ... ... ... жоя ... ... ... с±лулыќты, нәзіктікті орныќтырады. Махаббат ... ... ... ... кек пен жек ... ... ... нєзіктікке, с‰йіспеншілікке, раќымдылыќќа, єділдікке алып баратын
жол.
Кел, достар, Алла атын дєйім айтќын,
Алла аты кµњіл кілтін ашар, ... ... ... айтќын,
Шайтан малѓ±н тєннен шыѓып ќашар достар.
Шайтан малѓ±н сізге ... єзір ... ... ... Алла ... ... лахатќа кірер кезде н±рѓа толѓын,
Періштелер Алла н±рын шашар, достар.
Алла н±ры ... ішін ... ... ... сєуле ќ±йѓай.
М±сылмандар оны кµріп ќайран ќалѓай,
Б±л ѓаламныњ жарыѓынан безер, достар.
Ахмет Ясауидіњ кµзќарасы ... ... пен ... ... адам ... ... сапар шегуі, Хаќтыњ елшісі болуы м‰мкін.
Ұлы ойшыл бабамыздың көзқарасы бойынша ... ... ... ... ж‰ректеріне, кµњілдеріне, аќылдарына орныќтырмаѓан адамдар
- ќ±рѓаќ сенім мен ќ±лшылыќта ... ... ... ... ... ... имандары да жоќ деп т‰сіндіреді.
Абид болма, заћид болма ѓашыќ бол сен,
Ѓашыќсыздыњ жаны да жоќ єрі ... ... ... ... тек ... жолымен ќауыша
алатынын т‰сіндіре отырып, Аллаћќа ѓашыќ болѓандарды былай суреттейді:
Он сегіз мыњ ѓаламѓа ... ... ... ... жете алмай ойран болѓан ѓашыќтар.
Дєйім басын жерге ±рып, кµзі ж±ртќа телміріп,
Кµкірегін шер ќылып – П±шайман жан ѓашыќтар.
Түркі ойшылы µзініњ Аллаћќа ... ... ... ... ... шейда мені, ж‰мле єлем білді мені,
Ќайѓым сенсіњ т‰ні-к‰ні, маѓан сен-аќ керек сен.
Сµйлесем мен тілімдесіњ, кµздесем мен кµзімдесіњ,
Кµњілімде ћєм жанымдасыњ, ... ... ... ... ... ... сопыларѓа мешіт керек,
Мєжн‰ндерге Лєйлє керек, маѓан сен-аќ керек сен.
Надандарѓа д‰ние керек, аќылдыѓа ±ќба керек,
Уаѓызшыѓа мінбе керек, маѓан сен-аќ керек ... ... ... ... ... жанар отым,
Екі жићанда ‰мітім, маѓан сен-аќ керек сен.
Таѓы да ѓашыќтыќ жайлы:
Ѓашыќ жолында пана болар ќ±дай бар,
Не ќылсањ да ... ... ... ... д±ѓа ... уа, Жаббар,
Не ќылсањ да ѓашыќ ќылѓыл, пєруєрдігер.
Ѓашыќ болсањ к‰йдіреді жан мен тєнді,
Ѓашыќ болсањ ойран ќылар д‰ние, малды.
Ѓашыќ болмай ... ... ... ... ... да ... ќылѓыл, пєруєрдігер.
Ѓашыќ жыры сыймас достыњ кµкірегіне,
Барлыќ ѓашыќ жыйылып барѓай ... ... ... ... ќас ... ќылсањ да ѓашыќ ќылѓыл, пєруєрдігер.
Шын ѓашыѓыњ кµрмес маѓан риза болай,
¤ліп- µшіп Зєкєриядай зікірші болай.
Єййюбтай ... ... ... болай,
Не ќылсањ да ѓашыќ ќылѓыл, пєруєрдігер.
Ѓашыќ дертін кµтердім, ... ... ... жан бергенніњ арманы жоќ.
Осы жолда жан бермеске амалым жоќ,
Не ќылсањ да ѓашыќ ќылѓыл, пєруєрдігер.
Ќайдан ... ... ... ... ... ... ... ќоярым жоќ.
Дидарыњнан µзге жерге барарым жоќ,
Не ќылсањ да ... ... ... ... ±лы ... сауда харам,
Ѓашыќ жанѓа сенен µзгені ойлау харам.
Ѓашыќ жолына берілгенге ... ... ... да ѓашыќ ќылѓыл, пєруєрдігер.
Ѓашыќтыќты дауѓа салып ж‰ре алмадым,
Нєпсіден безіп єміріњді ќыла алмадым.
Надан болдым, Хаќ б±йрыѓын ќыла алмадым,
Не ќылсањ да ѓашыќ ... ... Ќожа ... ... ... бєле ... ... дертіне дауа болмас.
Кµз жасыњнан µзге ешкім кує болмас,
Не ќылсањ да ѓашыќ ќылѓыл, пєруєрдігер. (27-х.)
Ахмет Ясауидіњ кµзќарасы бойынша Аллаћ ... ... ... ... ... ... ... ‰йі Ќаѓбаѓа тењеген Ќажы Бекташ Уєли де Ќожа
Ахметтіњ осы пікірін ќуаттайды. Ќажы Бекташ Уєли Аллаћ ‰йі ... ... ... адамѓа Ќ±ран жолдас, ал адамныњ кµњіліне тєњірі жолдас дей
отырып, Ќ±ранныњ: “Біз оѓан (адамѓа) к‰ре тамырынан да жаќынбыз (Ќаф-16), ... ... ... ±сынады.
Ахмет Ясауи:
Алла, Алла жаным Алла, ділім Алла,
Сенен µзге ќорѓаушым жоќ Олла, Билла.
Жылап келдім дергаћыња байлыѓым Алла,
Достар ќожам мені ... ... ме ... ... ... ... жєне ... жолдары да
Диуани Химеттіњ ішінде кµп баяндалатын таќырыптардыњ бірі.
Ахмет Ясауи шариѓатсыз адамѓа ќалѓан ‰ш жол ... ... ... ... ... тариќатќа,
Тариќатсыз ќадам ќоймас хаќиќатќа.
Б±л жолдардыњ негізі бар шариѓатта,
Бєрін оныњ шариѓаттан білмек керек.
Ал тариќат жолдарынан толыќ µткен сопыны:
Ада ќып бар ... ... ... с‰њгір достар.
Тариќаттан кейінгі жол маѓрифат жайлы:
Махаббаттыњ дариясына шомып ж‰ріп,
Маѓрифаттыњ гєућарын алѓым келер.
Хаќиќат жайлы:
Хаќиќат дариясына шомѓан кісі,
Кµзі – жас, µзі ... ... ... сары ... сол ... ... ... батар достар.
Ахмет Ясауидіњ пікірлерінде Аллаћќа дєруіш тек ѓашыќ болу арќылы ќауыша
алатынын т‰сіндірсе, м±ныњ жанында ... ... ... ... ... ... Аллаћќа ѓашыќ болѓан ќ±л, ... ... ... ... ... не ... бол» - демекші, Ахмет Ясауи
ѓаріптікті с‰ннет деп білген.
Мәдинаге Расул барып, болды ѓаріп,
Ѓаріптіктен азап ... ... ... ... ... ... ... болып, ауыр жолдан астым міне.
Ол ѓаріптікті тањдап, Аллаћќа жаќындаудыњ тура жолы деп ... ... де ... топыраќ ретінде кµреді.
Ѓаріппін ешкімім жоќ, бишарамын ћєм паќыр,
Сенен µзге кімім бар, раќым ет сен ... тањ ... деп ... ... ... ... тек ... ѓана к‰теді.
¤йткені оны Аллаћтан басќа шын ±ѓатын, ќолдайтын ешкім жоќ. Оны ... ... ... к‰ш – ... ... ... бабамыздыњ пікірі бойынша Аллаћтыњ дидарын кµрудіњ жолы – ѓаріп,
паќыр, жетімдерге ќарасу, кµмектесу ... ... ... ... басќаѓа ќ±лшылыќ ќылмањдар, єке-шешеге ... ... ... ... ... ... (Баќара-177),-
деген.
Ѓаріп, паќыр, жетімдердіњ басын сипап,
Діні ќатты халайыќтан ... ... ... ұлы бабамыз Аллаћќа ѓашыќ болу, µз ... ... ... ... ... жєне паќыр, жетімдерді ... ... ... ... ... болу ... кµрсеткен.
Сопылыќ философия бойынша кемел адамдар (инсан камиль) болмаѓанда єлем
жаратылмас еді. Єлемніњ ... мен ... осы ... адамдарѓа
байланысты. Кемел адамдар ќоѓам руханиятыныњ ... Ал осы ... ... ... ... ... дейді.
Сопылыќ дүниетанымда µлімніњ µзіндік ерекше орны бар. Ясауи т‰сінігінде
µлім ешќандай жоќ болу, ... ... ... нєрсе емес. Оѓан
Ѓаззалидіњ : «µлімніњ аќиќатын т‰сіну ‰шін, µмірдіњ мєніне жету ... ... ... ... ... тани алмайсыњ» - деген атаќты сµзін келтіруге
болады.
Ясауи ілімінде нєпсі жамандыќтыњ, ал рух болса жаќсылыќтыњ ќайнар ... ... ... пен ... бірге болуы м‰мкін болмаѓаны
сияќты, нєпсі мен рухтыњ ќатар µмір с‰руі де ... ... ... бірі
ѓана µмір с‰руі керек. Ал рухтыњ µмір ... ... ... µлуі ... µмірдіњ мєні рухтыњ тазалыѓында, яѓни ... ... ... Рух ... ... ... мєртебесіне ±ласып, Хаќ дидарын кµру
болып табылады.
«Муту ќаблє єн ... ... ... µлместен б±рын µледі екен.
Ќ±л Ќожа Ахмет нєпсіні тептім, нєпсіні тептім,
¤лместен ... жан ... ... ... ... ... Кєрімде баяндалѓан: “мен жындар мен адамдарды тек
маѓан ... ... деп ... ... сєйкес, Аллаћ Таѓала адам
баласын µзіне ќ±лшылыќ жасау ... ... ... ... б±л ... ... - Аллаћ Таѓаланыњ барлыѓын, бірлігін мойындай ... ... ... оѓан ќ±л ... µзін ... жатпай, к‰ндізі ораза болѓыл,
Шын ‰мметіњ сарѓайып сабан болар.
С‰ннеттерін бекем ... ... ... ... айтып ‰лпєт болѓыл.
Нєпсіні тыйып мехнат шексењ, рахат білгіл,
Б±л ѓашыќтыњ екі кµзі тµрт болар. ... т‰н ... кµз ... ... жылап д±ѓа ќылам саѓан.
Мейлі құлшылық болсын, басқа да амалдар болсын барлығы ниетке немесе
көңілге байланысты, яғни ... ... амал ... болмақ. Ықылас
- “шын пейілмен”, “шын ж‰рекпен” ниет ету немесе бір нєрсені істеу ... ... ... ... ... “Сен Аллаћќа ќ±лдыќ жєне ыќыласпен баѓын”
(З‰мер-39) – деп, барлыќ ќ±лшылыќ пен ... тек ... ... ‰шін
жасауды б±йырѓан. Ал оныњ ќарама-ќайшысы біреу мені кµрсін, маќтасын деп
маќтаныш, мансап ... ... ... “рия” болып табылады. Ќ±лшылыќты
пайда немесе маќтаныш ‰шін істегенніњ ешќандай сауабы жоќ, ... ... ... бір ... ... ‰шін ораза т±тќан, намаз
оќыѓан, иман еткен адам – ... ... ... ... - ... ... сыртќы кµрінісімен жұртты алдай алса да, Аллаћты
алдауы м‰мкін емес. ¤йткені Аллаћ пендесінің ішкі ... де, ... де оның ... жаќсы біледі. Сондыќтан мұсылмандық жолдың барлыќ
ниеттері мен амалдары ыќыласпен орындалуы тиіс.
Ыќылас керек, ей ... ... ... ... ... тартып, садыќ болсањ,
Онан кейін Хаќ алдында лайыќ болсањ,
Лайыќ болмай, дидарын кµрсе болмас. (81-х.)
Ќырыќ екімде шєкірт болып, жолѓа кірдім,
Ыќылас ќылып, ... ... ... ... ... ... ... дейді:
Ораза ±стап, халыќќа рия ќылѓандарды,
Намаз оќып, µтірік тєспі алѓандарды,
Пірмін деп, алдап маќсат ќ±рѓандарды,
¤лерінде иманынан айырдым.
Құдайдың пенделері µздерін ... ... ... де, ... пен ќорќыныш
(хауф пен режа) арасында µмір ... ... ... “Аллаћтыњ
мейірімінен ‰міттеріњді ‰збењдер” (З‰мер-53) жєне ... ... ... – Аллаћтан ќорќу», - деген кµптеген аят-
хадистері бар. ... ... ... ... жасауына м±ќтаж емес,
керісінше ќ±лдары ќ±лшылыќ жасап, Аллаћтыњ ырзалыѓын алуѓа, с‰йтіп жєннєтке
кіруге м±ќтаж. ... ... де ... хауф пен ... ... атты ... ќорќып жылар Ќожа Ахмет,
Рахман атты раќымыњнан ‰міт ќылар Ќожа Ахмет.
Кемшілігім т±манды, кешір Алла ... ... ... ќылыѓы жоќ ±намды
ѓасы (асау) ќ±л бар Ќожа Ахмет. ... ... ... ме екен ќадір Алла,
Кешпесе мен не етер ем ж‰зі ќара.
Махшар ... ... бєрі ... ... барлыќ істер оњай болар.
Жылауменен µтті ѓ±мырым ия, шаћым,
Есептесе мезгіл жетті ќарањѓылыќ кетсін ћєм.
Сенен µзге с‰йенерлік жоќ панам,
К‰ндіз-т‰ні тілегенім иман ... ... ... ... ... т‰сіретін жаман жолдыњ бірі -
д‰ниеге ќызыѓу, бірі нєпсініњ жетегінде ... ... ... ... ... емес, д‰ниеге деген махаббатты
орныќтырса, ол адам азѓын адам. Себебі, ... ... ... ... ... мен ... ... болады жєне оныњ ахиреттегі
µмірі жєћєннам ... ... ќам ... ... ... айтпа,
Кісі малын жеме, ќыл кµпірден т±тар-а
-деп, д‰ние рахатына ќызыќќан азѓындарды былай суреттейді:
Д‰ние менікі дегендер – малѓа иманын сатќандар.
Ќ±зѓын ќ±стай нєжіске ... ... ...... мал ... ќара ... ... ертењ жанады.
Ал нєпсіге ќ±л болып, азѓын жолѓа т‰скен залымдардыњ мойнына шайтан
мініп, азѓындыќ ... ... ... ... ... нєпсіні ќусањ баќ ќалар,
Жолдан азсањ, абыройыњ тапталар.
Ерттеп мініп шайтан малѓ±н шаттанар,
Нєпсіњді теп, нєпсіњді деп пєтшаѓар. (31-х)
Ахмет Ясауи µз жастарымен ... ... ... ќыр сырларын
айтып µткен. Диуани Хикметте Ахмет Ясауидіњ туылѓаннан ... 63 ... ... бір ... ... µзініњ кµкке ±шќанын, Пайѓамбардан ќ±рма
алѓанын, Шілтендермен шарап ішкенін т.б. баяндайды. ... ол ... ... ... ... ... сияќты, сопылыќ т‰сініктегі
астарлы маѓынада жазѓанын ±ѓуѓа болады.
Тоѓыз ай, тоѓыз к‰нде ... ... ... т±ра ... ... ... босаѓасын барып ќ±штым,
Сол себептен алпыс ‰ште кірдім жерге.
Б±л µлењ шумаѓында Ахмет Ясауи µзініњ ... ... ... ... ... кіргендігі туралы баяндап отыр, яѓни сопылыќ µмірде ... ... ... ... жасымда єруаќ маѓан ‰лес берді,
Екі жасымда пайѓамбарлар ... ... ... ... ... халім білді,
Сол себептен алпыс ‰ште кірдім жерге.
Ұлы бабамыз сопылыќќа кірген алѓашќы жылдарын суреттеп, сопылыќтыњ
бірінші жылы ... єсер ... ... жылы Ќ±рандаѓы ±лы пайѓамбарлардыњ
таќуалыѓын, олардыњ негізгі ерекшеліктерін µзіне ... ... ... бірге µздерініњ таќуалыѓымен Аллаћ Таѓалаѓа жаќын ... ... ... µмір ... ... да ... ... Хаќ М±стафа берді ќ±рма,
Жол кµрсеттім адасќанды салдым жолѓа.
Ќайда барсам Ќызыр бабам ... ... ... ... ... ... жерге.
Халыќ арасындаѓы ањыздарѓа ќараѓанда Арыстан баб 500 немесе 700 жыл
жасап, Пайѓамбарымыздыњ ... ... ... ... ... ... ... 500 немесе 700 жыл жасауы м‰мкін емес екені белгілі. Ал біз Арыстан
бабтыњ ата-бабасы арќылы немесе оныњ ... ... ... ... ... Арыстан баб оныњ таќуалыќ, єулиелік, исламдыќ жолын Ахметке
‰йреткен. Осыѓан байланысты ... да ... ... ... осы ... ... ... жолын астарлы маѓынада
“ќ±рма” деп баяндаѓанѓа ±ќсайды. Диуани Хикметте те м±ны "Жол ... ... ... - деп ќуаттап отыр.
Одан кейінгі жастарын:
Бес жасында:
Бес жасымда шариѓатќа ... ... ... ... ... єдет ќылдым.
К‰ндіз-т‰ні ораза ±стап єдет ќылдым,
Сол себептен алпыс ‰ште кірдім жерге.
Алты жасында:
Алты ... ... ... ... ... ... ... мєлєиктан.
Жеті жасында:
Жеті жаста Арыстан бабам іздеп тапты,
Єр сырымды пердемен б‰ркеп жапты.
Сегіз жасында:
Сегізімде сегіз жаќтан жол ашылды,
Хикмет айт деп ... н±р ... Пір ... мєй ... ... алпыс ‰ште кірдім жерге.
Ќ±л Ќожа Ахмет, ер болмасањ µлген жаќсы,
Ќызыл ж‰зіњ ќара жерде солѓан жаќсы.
Топыраќ сынды жер астында ... ... ±лыќ ... ... ... ... Яссауи µзініњ µмірінде сопылыќтыњ жетпіс маќамынан µткендігін:
Он тоѓызымда жетпіс ... аныќ ... ... іші-тысым таза болды.
Хауф халін басынан кешіргендігін:
Ќ±л Ќожа Ахмет жасыњ жетті жиырма бір,
Не ќылѓайсыњ к‰нєларыњ таудан ауыр.
Ќиямет к‰н азап ќылса ... ... ... не деп ... айтам міне.
Сондай-аќ ол фена маќамын басынан кешіргендігін:
Мен жиырма екі жаста фена болдым,
Шипа болып, шын ... дауа ... ... шын ... кує ... себептен Хаќќа сиынып келдім міне.
Диуани Хикметте:
Мен жиырма сегіз жаста ѓашыќ болдым,
Кеште жатпай бейнет тартып садыќ болдым.
- деп ол ... ... ... ... ... ... ... Яссауи сопылыќтыњ ќырыќ алтыншы жылы "“зєуќ"”маќамын кµргенін былай
суреттейді:
Ќырыќ алтымда дєм-т±зым (зєуќ) толып ... ... ... ... ќашты.
Адам жер бетіндегі кемелденіп жаратылѓан жаратылыс. Аллаћ барлыќ
нєрсені адам ‰шін, адамныњ ... ... ... ... жєне адам ... ... ... екендігі Ќ±ран аяттарында аныќ ... ... адам ... сыйлау, с‰ю дініміздіњ негіздерінде жатыр.
Осы жайлы М±хаммед пайѓамбарымыз былай дейді: ... ... ... бола ... ... ... ... кµршілермен, туѓан-
туыстармен жаќсы ќарым-ќатынас жасау, ‰лкендерді ќ±рметтеп, ... ... мен ... кµмектесу, жетімдерге пана болу сияќты
негіздер адам с‰йіспеншілігіне жатады. Ардаќты ... ... ... ... ... тигендер» немесе «ќайрымды болѓандарѓа
Аллаћ та ќайрымдылыќ жасайды» - деп, ... адам ... ... ... ... с‰йіспеншілігініњ ќайнары – Аллаћ. Яѓни тек Аллаћ ... ... с‰ю, ... ... ... нєтижесінде Аллаћ
ризашылыѓын алу дінімізде мањызды орынды ... адам ... ... емес, сүйіспеншілікпен және
мейрімділікпен қарауы тиіс. Имандылық жол - бауырмалдық, өзара ... ... ... мен ... ... ... осы ... Хаққты
іздеуге шыққан адам құдайды табары анық. «О дүниеге барғанда Алла ... ... Ей адам ... ! мен ... ... сен ... ... деп, Адам таң қалып: Уай раббым хақ, сен бүткіл әлемнің иесісің,
мен сені ... ... ... емес пе ?! Сонда Алла тағала : түгенше ауырып
жатқанда сен оған бармадың, барғанда ғой ... ... мені ... ... ... баласы ! өзің ауқаттандың, бірақ мені шақырмадың. Адам тағы да ... Уай ... сен ... ... падишасысың, мен сорлы сені тамаққа
қалай шақырамын – дейді. Сонда Алла ... ... ... ... ... бір нәрсеге қатты мұқтаж боп, ... ... сен оның ... Егер ... ... бітіргеніңде мені тапқан болар едің – ... бұл – ... жол. ... ... адамдарға қарасу, оларға
көмектесу арқылы Алланы табары хақ.
1 хикмет
«Біссімілә» деп баян еттім хикмет ... дүр мен ... ... ... жалдап, қайғы шегіп, қандар жұтып,
Мен «Дәптер сәни» сөзін аштым міне.
Сөзді айттым кімдерге де етсе ... ... ... жанды жанға балап.
Ғаріп, пақыр, жетімдердің басын сипап,
Діні қатты халайықтан қаштым міне.
Қайда жүрсең көңілі жұмсақ, сыпайы ... ... ... сырлас болғыл.
Менменсіген халайықтан қаштым міне.
Ғаріп, пақыр, жетімдерді Расул білді,
Сол кеште Миғраж шығып, дидар көрді.
Қайтып ... ... ... ... ... ... ұғып ... міне.
Үмбет болсаң, ғаріптерге жақын болғыл,
Аят, хадис айтқандарға құлақ салғыл.
Ырзық берсе, тағдырға қанағат ... ... ... ... іштім міне.
Мәдинеге расул барып, болды ғаріп,
Ғаріптікте азап тартып, сүйді жанып.
Жапа тартып, жаратқанға келгені анық,
Ғаріп болып ауыр ... ... ... ... ... ... сүй,
Мұстафадай елді кезіп, жетімді жый,
Дүниеқоңыз, пасықтардан бойыңды тый,
Бойым тыйып дариядай тастым міне.
Аќылды болсањ, жарандарѓа ќызмет ќыл,
Дінге шаќырѓандарѓа ізет ќыл,
Д±рыс ... ... ... ... ... алпыс ‰ште кірдім жерге.
Ќ±лды кµрсем, ќызмет ќылып ќ±лы болсам,
Топыраќ сипат жол ‰стінде жолы болсам,
Ѓашыќтардыњ к‰йіп сµнген ... ... ... жер ... т‰стім міне.
¤мір с‰р – М±стафа айтты бауырласып,
‡мметтер бірге ... ... ... ±шпаќ тауын асып,
Жамандар сазайын бір тартар достар.
Аллаћ адам баласыныњ барлыѓына ... дене ... аќыл ... ... ... біраќ оларѓа сенім еркіндігін берген. Сондыќтан ќазіргі жер
бетіндегі адамдар єрт‰рлі нєрселерге сенеді. Олардыњ бірі ... ... бірі ... т.б. ... µмір ... Ал ... міндетіміз -
адамдардыњ ар-намысына, азаматтыќ х±ќыѓына ќол с±ќпау, оларды дініне ... ... және ... ... адам ... ... ... тиістіміз. Ал ол кєпір ме, м‰шірік пе, м±сылман ба сол ќ±л мен
Аллаћ ... ... ... Міне б±л «хош ... жатады. Тек біздіњ
жањылыс жолда ... ... ... ... ... тек осымен ғана шектелу керек. Ќ±ран Кєрімде: «дінде зорлыќ жоќ» -
дегендей, басќа діндегілерді ... ... ... х±ќымыз жоќ.
Ахмет Ясауи де исламдаѓы хош кµруді жаќсы ±ќќан сопы. Оныњ ... ... ... ... ... адам ... ењ ... болуы тиіс.
Оныњ кµзќарасы бойынша кєміл м±сылман адам ±лы ... ... иман ... ... ... ... ... турашыл, кемел, ‰лгі
болатындай адам болуы керек. Ахмет Ясауи осы хош кµру ... ... ... ... ... дінде, ќандай ±лтта болса да, барлыѓына
жаратушыныњ ќ±лы ретінде ќарайды.
С‰ннет екен кєпір де ... ... ... ... тіл ... ... ... атынан ондай ќ±лѓа тозаќ даяр,
Б±л сµзді даналардан естіп айттым міне.
Мұсылмандықта Аллаћ алдында ер мен єйел тењ х±ќылы, ... де ... ... беріп, бірдей дєрежеде жаратќан. Біраќ ислам дінінде єйелдіњ
µз жаратылысына, нєзіктігіне, ердіњ µз жаратылысына, оның ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз - ана, адамныњ алѓашќы ±стазы, єрі Аллаћтан ... ... ... ... ... «жєннєт аналардыњ табаныныњ астында» ... ... ... ... ... діні єйел затына ... ... ... ќиын емес. Пайѓамбарымыз таѓы: «єрбір ер мен єйел
м±сылманѓа ѓылым іздеу парыз» - деп, ... ... ... тењ екендігін
кµрсеткен.
Исламѓа дейінгі т‰ркі халыќтарында да єйел ќоѓамда ... ... ... ... ... ... ... араласып, елін ќорѓау
‰шін ќолына найза алып, ерлермен бірге соѓыстарѓа да ќатысќан. Оныњ ‰стіне
кµшпелілер арасында єйел мен ерді ... ... ... емес, µйткені олардыњ
істейтін ж±мыстары бір жерде болѓан. Ахмет ... ... осы ... ... µзініњ зікірлері мен с±хбаттарына єйел мен ерді ... Єрі б±л єдіс ... ... ... ... ... ... б±л єрекетіне заманындаѓы ѓалымдар ќарсы шыќќан екен.
Диуани Хикметте сол ѓалымдардыњ бірі Баба Машын жайлы былай дейді:
Есітті Баба ... сол ... атты бір шейх ... екен ... ... ... ... салѓалы Т‰ркістанѓа келді достар.
Ањыздарѓа ќараѓанда Ахмет Ясауидіњ теккесіне ер мен єйел бірге отырып
с±хбаттасады деген ќауесетті естіп, ... мен ... ... б±л ... ... ‰шін, Ясы ќаласына сапарѓа шыќќан екен. ... те ... ... ... ... олардыњ келе жатќанын сезіп, бір
м‰ридіне аузы жабылѓан бір сиясауытты беріп, ... ... ... Ясауиді жазаламаќќа келе жатќан ѓалымдар, алдынан шыќќан ... ... ... ашып ... сиясауыттыњ ішінде шоќ, шоќтыњ ‰стінде
бір ... т±р ... ... не шоќ ... не ... ... ... Ѓалымдар
Ахмет Ясауидіњ «егер єйел мен ер Хаќ жолында бір жерге ... ... ... ... сезімдерді жояды» – деген ѓибретін т‰сініп,
келіп Ахмет Ясауиден кешірім с±рап, ... оѓан ... ... ... ... єрбір м±сылман адам ешкімге ж‰к болмай, Ќ±ран Кєрімдегі
«д‰ниедегі несібењді де ±мытпа» (Ќассас-77) - аятына сай, µз тіршілігін ... ... Ал ... ... дейін ќ±лшылыќ жасап, µз тамаѓын µзі
таппаса, онда оны м±сылман деп айту ... ... ... ... ... ... ... ахиретін тастамаѓан, єрі ахиреті
‰шін тіршілін де ±мытпаѓан, екеуіне ќатар ќ±лшынѓан жєне ... ... - деп ... біз ... ... т‰скен адамды «екі ќолы істе, кµњілі мен ж‰регі
Аллаћта болѓан адамдар» дегеніміздей, сопылар ешкімге ж‰к ... тек ... ... ... ж±мыстарды кєсіп еткенін білеміз.
Ахмет Ясауи де µз ќол ењбегімен µмір кешіп, тіпті ќылуетке т‰скенде
де ешкімге ж‰к болмай, ... ... ... ... ... арќасында
к‰нелткенін ањыздардан білеміз.
Хош с±хбатты дєруіштерге жанымды берсем,
Єрбір басќан іздеріне кµзімді с‰ртсем,
Ќызмет ќылып жаќсылардан бата ... діні ... ... ... іздеуін ±сынады. Оѓан м±сылманныњ
білім ‰йреніп, білім иесі болуына шаќыратын алѓашќы аяты ... ... ... да, ... ќабірге дейін білім ізде» - ... (ғ.с) ... де ... ... ... ... ... соќпаќты жолдарынан тек осы білім арќылы ѓана µте
алады. Демек адамныњ сопылыќ жолѓа ... ... де ... ... ... ... ... Паќырнамасындаѓы шариѓат маќамдарыныњ ... ... ... Ќожа Ахмет ѓалымдарѓа ќызмет істе,
Ѓалымдардыњ сµзін естіп амал істе.
Амал істеп, Хаќ ... ... ... ... ... ... бірі ... Манс±рдыњ (µ.922)
сµздері мен ањыздары м±сылман халыќтары мен сопылыќ ... ... ... Сопылыќ жол осы Халлаж Манс±рдыњ арќасында жања бір ... Оныњ ... ... аты ... ... (мен ќ±даймын) деген
атаќты сµзіне байланысты. Б±л сµзіњ тікелей, тура ... ... ... ... ... сопылардыњ т‰сіндіруі бойынша т‰сінуі ќиын,
біраќ т‰пкі маѓынасы д±рыс айтылѓан сµз. Халлаж Манс±рдыњ сµзіне ... оны µлім ... ... ... Манс±рдыњ атаќты осы сµзін Имам Ѓаззали жаќтап, оны былай
т‰сіндіреді: “Егер бір шыны ыдысќа кез келген ... ... ... ... бейнесі емес, сусынныњ рењі кµрінеді. Міне осы сияќты ж‰регіндегі
Аллаћтыњ кµрінісін кµрген сопы, µзін емес, Жаратушысын кµреді. ... ... ... деп жар ... ... ... Уахдет-і Ужуд)
Ахмет Ясауи де Халлаж Манс±рдыњ атаќты осы ... ... ... оны ... ... сопы:
Махаббат жолында ѓашыќ болып Манс±р µтті,
Белін байлап Хаќтыњ ісін мекен т±тты.
Жєбірлеу, ќорлауды да кµп есітті,
Ей, ... мен де ... ... ... ... “Єнє-л-Хаќты” тіліне алды,
Жєбірейіл келіп, “Єнє-л-Хаќты” бірге айтты.
“Єнє-л-Хаќтыњ” маѓынасын білмес надан,
Дана керек б±л жолдарда таза мардан.
Аќылды ќ±лдар Хаќ ... ... ... кешіп жаратќанды с‰йдім міне.
Шах Манс±рдыњ “Єнє-л-Хаќы” бекер емес,
Жолды тапќан біз сияќты тобыр емес.
Оњбаѓандарѓа б±л ... ... ... ... мен де кує ... ... ... Ясауидіњ Түркі дүниесіне жасаған ќызметтері
1-Қожа Ахмет Ясауидің қызметтері
2-Түркілердің мұсылмандығы
3-Ясауилікте зікір ұғымы
4-Қылует
1-Қожа Ахмет Ясауидің қызметтері
а-Ахмет ... µмір ... ... ... халыќтары толыѓымен
м±сылман болмаѓан ... Оѓан ... ... ... ... ѓылыми
ењбектер мен т‰ркі тілінде исламды т‰сіндіретін оќымыстылардыњ жоќ болуы
себеп болса ... ... сол ... ... мен білімділер ислам
дінін т‰ркі тілінде емес, араб, ... ... ... ... ... єлемдік дењгейде µркендеуі µз дєрежесінде емес, тек ... ... ... ... айналып бара жатты.
Ахмет Ясауи заманындаѓы ѓалымдар мен сопылар ќ±дайѓа ... ... ... кењ ... ќолданѓан араб, парсы тілінде жасауды
ќаѓида ретінде к‰нделікті ... ... ... ... д±ѓа жасап, µтінуі µз тілінде ... ... ... ... ... ењ ... тілектері мен ќалауларын ќиыла с±райтын,
адамды тєкєппарлыѓынан т‰сіріп, бірлік пен ... ... ... ... ... Д±ѓа ±лы ... с‰йіспеншілікпен бас ию арќылы
ќ±лдыњ рухы мен денесініњ Аллаћпен ... ... емес пе? ... ... ... миѓражы” – яѓни, ќ±лдыњ ... ... ... деп ... Ал д±ѓа – бар ... ... соњсызѓа
дейін жалѓасатын Аллаћ махаббаты мен адам ... ... ... табылады. Б±л н‰ктеде адам Аллаћты ойлай отырып, оѓан жаќындайды. Ал
ол н‰ктеге жету ‰шін адам маѓынасын ... ... ... ... ... жетуі, жаратушымен ќауышуы керек.
Міне, Ахмет Ясауи осы аќиќатты т‰сініп, ... ... ... ... жєне жаќсылыќтан ќ±ралѓан ‰ш ќайнармен сусындату басты негіз екенін
айтќан.
Ќожа Ахмет жаратушы мен адам арасында µзге тілдіњ, µзге ... ... ... Ол ... Таѓалаѓа мына тіл арќылы µтініші ... ... ... ... ... ... ... бір-бірімен
артыќшылыѓы жоќ. Єрбір ќ±л µз ана тілімен Ќ±дайѓа µтініш айтып, д±ѓа ... - ... ... ... айтќан.
Ахмет Ясауидіњ бастауымен т‰ркі тілі жєне т‰ркі ислам єдебиетініњ µлењ
пішіміндегі ењбектері жазыла бастады. Оныњ исламдыќ, сопылыќ ... ... ... орын тауып, халыќтыњ ќолдауына ие болды. Міне осыѓан байланысты
ХІІ-ші ѓасырда Ахмет Ясауи мен т‰ркі ислам ... жєне оныњ жолы ... ... ... араб, парсы тілдерін жетік біре отырып, ислам ... ... ... ... ... ... ... мен
негіздерін ‰йреткенде таза халыќ тілі ... ... ... ... Ясауидіњ µмір с‰рген т±сында ѓалымдар мен білімділер арасында ортаќ
білім тілі араб не парсы тілі ... Сол ... ... ... араб не ... ... ... сµйлейтін. Ал т‰ркі тілі сонау
селж±ќтыќтар заманынан бастап, мемлекеттік тіл дењгейінен ... ... ... ... ... ... ... тілініњ орнын
парсы тілі басты. Тіпті Селж±ќ мемлекетініњ ќ±рушысы ... ... ... ... Т±ѓрыл, Чаѓры жєне ењ атаќтысы Санжар т‰ркіше ... ... ... аттары Кейќаус, Кейќубат болып
парсышаланып кетті.
Алыпарслан мен оныњ ±лы Мєлікшахтыњ ... - ... ... болатын. Ол µз атымен аталатын Низамийе медресесін ашќан. Б±л медресе
сол ... ... ... ж‰йесіндей білім беретін білім ошаѓы еді.
Ал ол медресе халыќтыњ ... ... ... ... ... ... ... жетілген ±лы ѓ±ламалар ењбектерін парсы тілінде
жазып, т‰ркі тілін жай т±рмыста ќолданатын тіл ... ... ... ... ... ... ретінде сол заманныњ ѓалымдары, аќын-
жазушылары парсыша ... ... ... ... ... тілі ... ... билеген территорияда мемлекет т‰ркілердіњ ќ±рѓан
мемлекеті бола т±ра, єдебиет пен жазу тілі ... тілі ... ... ... Егер осы ... сол ... кеткенде т‰ркі тілі µлі тілдер ќатарына
ќосылар еді де т‰ркі ±лты ... ... ... тек ... ... бір ±лт ... ... ханныњ астанасы болѓан Ясы ќаласындаѓы Ахмет Ясауи осы ... ... ... болар, ол араб, парсы тілдерін жетік білумен ... ... ... ... жєне ... ... ... тілінде хикметтер
жырлады. Ол осылай ислам тасаууфы бойынша ењ жоѓарѓы жетістікке ... ... ... ала ... ... ... ... беретін
мектебін (текке) ашты. Оныњ ашќан мектебініњ ресми ќарым-ќатынас, жазба
тілі мен ... тілі ... тілі ... Ол ... ... ... тілінде тєрбиеледі. Ахмет Ясауи µзініњ ... ... ... ... аттандырды. Оныњ шєкірттері
ќалаларда, ... ... ... ... ... ... т‰ркі
тіліндегі хикметтерді уаѓыздады. Ахмет Ясауидіњ жолын ... ... ... ‰йренгендерін халыќќа т‰ркі тілінде т‰сіндірді. Тіпті
Ясауи ... ... ... еліктеп µлењ шыѓарѓандары да болды.
Олардыњ µлењдері халыќ арасында кењ ... ... ... µмір
кешіп жатќан т‰рі халыќтары арасында сопылыќ т‰ркі єдебиеті пайда ... ... ... ... ... тіл, ... єдебиет тілі
парсы тілі болѓанымен, б±л мемлекетте бір жаѓынан т‰ркі тілін ќолдап, т‰ркі
тілінде сµйлейтін ... да шыѓа ... Міне ... т‰ркі тарихындаѓы
Ахмет Ясауидіњ жолын ќуушы «Алып Ерендер» болатын.
Ахмет Ясауи µзініњ µмірінде ... мол ... ... ... ... ... ... ѓ±ламалар, оныњ т‰ркі тілінде µлењ жырлаѓанын
сынаѓанына байланысты Ахмет Ясауи, оларѓа жауап ретінде хикметтерінде былай
дейді:
Ќоштамайды ѓалымдар ... ... ... ... ашар ... ... ... маѓынасы т‰ркі болса муафиќ (жаќсы)
Маѓынасына жеткендер, жерге ќоя бµрігін.
Міскін єлсіз Ќожа ... жеті ... ... ... ... де ќ±п ... ... тіліне деген с‰йіспеншілігініњ ... ол ... ... ... жасады. Селж±ќтыќтар мемлекетінен кейін тарих сахнасына
шыќќан Осман, Алтын Орда, Темір ... ... тілі ... ... ... ... т‰ркі халќына жасаѓан келесі бір ќызметі – дін. ... ... ... тілде, исламныњ ќайнары Ќ±ран мен С‰ннеттіњ
негізгі мазм±нын т‰сіндірді. Міне, бабамыздыњ т‰сінікті тілде уаѓыздауыныњ
арќасында алдын ... ... ... тайпалары ислам дінін шын
ж‰рекпен ќабылдады.
Сонымен ќатар ол Ясы ќаласында ана ... ... ... ... ... Осы ... ... шєкірттері т‰ркі єлемінде
ислам дінін мектебінде оќыѓаны бойынша, ана тілінде таратты, ... ... ... ... ... Алла ... єсте танба,
Алла аты кµњіл кілтін ашар достар.
б. Ахмет Ясауи µзініњ жоѓарыдаѓы екі ... ... ... ±лттыќ
т‰ркі-ислам мєдениетін ќалыптастырды. ¤йткені тіл мен дін бір ... ... ... ... Ол ... мен ... ... µзініњ
тариќатына исламды, сопылыќты жєне т‰ркі халќыныњ ислам сенімдері ... ... ... ... салт-дєст‰рін пайдаланды. Сонымен ... ... ... жєне ... ... ... ... м±сылмандыѓы
Дін - адам жаратылысында бар бір сенім. Ол психология, социология жєне
экология ‰шін де аса ... ... ... µзі осы дін ... ... ќайдан
келгендігі, ќайда баратыны жайлы с±раќтарына жауап таба алады.
Дін – социологиялыќ жаѓынан адамныњ, мєдениеттіњ бір ... ... ... ќ±рылымы ретінде ќоѓамныњ ортаќ ќазынасы. Діни ... ... ... ... ќоѓам ‰шін біте ќайнасќан ‰йлесімді,
белсенді бµлігі болып ... Діни ... ... ... ... ... ... керек. Егер үйлеспесе, дін ... µмір ... ... ... дін ... ... бір ... біріктіруші, тєрбиелеуші, ќоѓамныњ білімге, с‰йіспеншілікке, еркін
ойлауѓа, келешекке деген ‰мітініњ артуына ќолайлы жаѓдай жасайды ... ... ... ±лт ... ... ... ... тіл керек жєне дін де
мањызды рµл ... Егер бір ... бір ... ... отырып, екі немесе ‰ш
дінде болса, ол халыќтыњ келешегінен ‰міт к‰ту ќиын.
Тарихќа ‰њілсек, т‰ркі тайпалары ... діні ... ... ... ... манихеизм жєне христиан сияќты т‰рлі
дінді т±тынды жєне аталѓан ... µз ... мен ... ... Егер де ... ... аталѓан діндерді сол ќалпында саќтаѓанда
олардыњ т‰бірімен бµлшектенуі ... еді. ... ... Яссауи бабамыз сияќты
±лы аталарымыз сол тайпаларды бір тіл, бір дін астына біріктіре алды. ¦лы
бабаларымыз ... ... ... ... ислам дінін ‰йретерде, Ќ±ранды,
Хадисті, ондаѓы ахлаќ, мейірімділік, ... ... хош ... ... с‰ю ... т.б. ... негізгі құндылықтарын
пайдаланып, т‰сінікті µз тілінде ... ... ... Ясауи алдын к‰шпен
м±сылман ќыла алмаѓан т‰ркі тайпаларын осылай м±сылмандыќќа бет ... ... ... ... ... ±лы бабаларымыздыњ арќасында Ќ±ран
мен С‰ннетке с‰йенген шынайы м±сылмандыќќа ќол жеткізді. Тіпті намаз, ораза
сияќты ... ... ... ... ... ... ... Ќ±ран Кєрім кітабына, мешіттерге деген ќ±рметі ерекше. ... ... ... ... ... ... ... дєретсіз
лас к‰йінде ±стамайды, оны кіндіктен тµмен т‰сірмей, єрдайым биік ... Олар ... ... ... ... ... ... ешќандай дєретсіз,
лас к‰йінде кірмейді, ќ±былаѓа аяќ созбауѓа баса назар аударады. Міне ... ... ... ... с‰йе ќабылдаѓанын кµрсетеді.
Т‰ркі халќы ислам дінін тек мойындап ќана ќоймай, оѓан ... ... ... ... ... ат ... ... єлемініњ т‰кпір-т‰кпірінен Селж±ќ, Мємл‰к, Бабыр,
Ѓазналы, Осман, Алтын Орда, Темір ... ... ... ... ... ... ... арќасында ислам діні єлемдік дєрежеге
кµтерілді, мешіттер салынды, медреселер ашылды, ислам-т‰ркілік пішіміндегі
сєулет ... ... ... Сол ... ... ... сопылар шыќты. Олардыњ єдеби мєдени, ѓылыми, фєлсєфи ењбектері
кµпшілік ќауымѓа ... єлем ... µз ... ... ... ... бабамызѓа ќарыздармыз.
3-Яссауилікте зікір
Зікір сµздікте «еске саќтау», «еске ... ... ... ... ... ... атын еске ±стауды жєне оны ќайталауды,
Аллаћты атымен мадаќтауды «зікір» дейді. Ќ±ран ... «ењ с±лу ... ... сол ... д±ѓа ... ... еске алыњдар, мен
де сендерді еске алайын», - деген Аллаћтыњ ємірі мен ... ... ... ... ... : ... мені ... (еске ұстау, еске ... мені ... ... мен де оны ... бағалаймын. Құлым мені өз
жанымен зікір ететін болса, мен де оны шын ... ... ... ... бір қауыммен зікір ететін болса, мен де оны одан да ... бір ... ... ... ... маған бір қарыс жақындайтын болса, мен де оған
екі қарыс жақындаймын. ... ... екі ... ... болса, мен де оған
бір құлаш жақындаймын. Құлым ... бір ... ... ... мен де ... ... ... Құлым маған жүріп келетін болса, мен де ... - ... ... ... ... айтуды бір ереже ретінде
ќалыптастырѓан.
Зікір салудыњ т‰рлі ... бар. ... ... ењ жаќсы зікір ... Яѓни адам ... ... ... еске т‰сіреді. ¤зініњ Аллаћтыњ
х±зырында єлсіз, бишара екенін сезінеді. Ислам діні бойынша ќ±л ... ... ... ... µзі тілдесу м‰мкіндігін алады.
Сонымен ќатар тариќаттарда Аллаћтыњ есімдерінен жєне кейбір Ќ±ранныњ
аяттарынан ќ±ралѓан ... бар. ... ... саларда осы Аллаћтыњ
есімдерін ќайта-ќайта айту арќылы оны ж‰регіне ... ... ... “хафи” (іштей) зікір, “жєћри” (дауыстау)
зікір болып екіге бµлінеді екен. Ал Ясауи ... ... ... , ... ... ... Осы тариқат бойынша дєруіш екі тізесімен шµкелеп
отырып, “ћу”, “хай” жєне “Аллаћ” деген сµздерді дауыстап, оны ... ... ... ... ... салушыныњ тамаѓынан аѓаш аралаѓан араныњ
дауысы іспеттес дыбыс ... ... м±ны ... ... (ара зікірі)
деп атаѓан. Ањыз бойынша осылай зікір салуды Ахмет Ясауиге Ќызыр ... ... ... ... б±л ... ... ... пайѓамбардан ќалѓан
дейтіндер де бар.
4-Ќылует (Халует)
Ахмет Ясауидің 63 жасынан кейін жер астынан µзіне орын ... ... ... Осы ... ... біз ... ... - адамныњ бір шетте ешкіммен сµйлеспестен, тек ... ... орын ... білдіреді. Кашшани ќылуетті “тірі жанѓа
кµрінбейтін жерде сырдыњ (кµњілдіњ) ... ... оѓан ... ... - тек ... Ясауидіњ шыѓарѓан ќаѓидасы емес. Осылай өмір сүру
хазіреті Пайѓамбарымыздыњ µзінен, тіпті одан б±рынѓы пайѓамбарлардан ... ... ... пайѓамбарлыѓынан б±рын, яѓни
пайѓамбарлыќ келетін жылы адамдардан ... ... ... Хира ... ... ќ±лшылыќ ќылатын. Тіпті, пайѓамбарлыќ кезењінің өзінде
Рамазан ... ... он ... ... ... ... ... ќылуетке
жатады.
Ахмет Ясауи де осыны ... ... ... ќылуетті
ќалыптастырѓан. ¤зі де жас кезінен М±хаммед пайѓамбарымыздыњ с‰ннетін ќатты
±станѓанына ... ... жасы ... 63 ... келер-келмес
“пайѓамбар жасынан аспаймын” деген оймен µзініњ ... ... ... орын ќазып, баспалдаќпен т‰сетіндей етіп жасатады жєне ... ... ... ... ... сай, ќабірді, µлімді
елестететін, к‰н кµзі т‰спейтін ... б±л ... ол ... ... ... ... жасаумен, Диуани Хикмет жазумен, нєпсісін тєрбиелеумен
ш±ѓылданѓан. Кейбір ... ... ... ... ... 63 ... 120, 125 немесе 133 жасына дейін өмір сүрген.
ХI. Қ.А.Ясауидің ізбасарлары
1. 1. ... ... ... µњіріндегі ізбасарлары
2. 2. Р±м µњіріндегі ізбасарлары
Ањыз бойынша Ахмет ... ... тµрт ... ... 99 ... ... ... Оныњ 12 000-ы шейхы Ахмет Ясауидіњ жанынан шыќпайды
екен.
Ясауи мектебінде жетілген м‰ридтер мұсылмандық пен ... ... ... ... т‰ркі єлемініњ т‰кпір-т‰кпіріне аттанғанын
аңыздардан, тарихи мәліметтерден білеміз. Десек те ... ... ... ... кейбірі ±мытылѓан.
Ахмет Ясауидіњ басты ізбасардары мыналар: Сопы М±хаммед Данышменд
Зернуки, Ємір Әли ... ... ... ... Имам ... ... ... Маѓриби.
¦лы бабамыздыњ жоѓарыдаѓы орынбасарларынан басќа Машын баба (Баба
Мешін) деген ... ... Ањыз ... ол Ахмет Ясауиге кейіннен шєкірт
болып, “Єрбайн”, “Ќылует” деген ењбектер жазѓан, тіпті Ахмет ... ... рет ... ... ... ... де ... Сұлтанның жолын басушы ... ... - ... ±лы ... ата. ... ... кейін, оныњ ±лы Тєж Ќожа екен
(Б±л атаќты Зењгі бабаныњ єкесі).
Т‰ркі халќына ењ танымал Ахмет Ясауидіњ ‰шінші ізбасары - ... ... ... Ол әз ... жµн сілтеуімен Хорасан µлкесіне барып, µз
софрасын жайған екен. Ањыз бойынша сол жаќтан Боѓра ханныњ ќызы ... ... одан ... ... ... Ќожа және ... Ќожа деген ‰ш ±л кµреді.
Хєкім атаныњ «Аќырзаман кітабы», «хазіреті Мєриям кітабы» атты шыѓармалары
бар.
Хєкім атаныњ мына бір тµрт ... ... ... ... ... біл,
Єр т‰ніњді Ќадір біл.
Барша жаќсы біз жаман,
Барша бидай біз сабан.
Хєкім ата аталмыш өлкеде ... ... ... ... оныњ ењ ... ... - Зењгі ата. Зењгі ата ... ... ... оныњ ... нұсқауымен ±стазыныњ єйелі Єнуар ... ... ... ¦зын ... ата, Сейіт ата, Садыр ата жєне Бєдір ата
деген халифалары болѓан.
Ясауи жолын ±стаушы Сейіт атаныњ єйгілі ізбасары ... ата, ... оныњ ... ... ізбасары, єрі ±лы - Ысќаќ Ќожа.
Енді Зењгі атаныњ келесі бір шєкірті Садыр ... ... Шейх ... ... Мєудуд Шейх болѓан екен.
1. Ахмет Ясауидіњ ќыпшаќ µњіріндегі ізбасарлары. Ќожа Ахмет Ясауидіњ
атаќ-дањќы тек Орта Азия ... ѓана ... ... ... да ... ... Әзіреті Сұлтанның н±сќауымен тікелей барѓан шєкірттері де,
шєкірттерініњ шєкірттері де ќыпшаќтар арасында ... ... ... бірі ... бин Єбраш сопы Жаќрия тариќатыныњ дамытушысы жєне Ясауи
шєкірттерініњ бірі болѓан. Жоѓарыда баяндаѓанымыздай, ол да ... ... ... ... ... ... Бираш сопыныњ халифасы
Ешмехмет Тоќмехмет±лы да 36 жыл шейх ... ... ... ... ... арасында танымал болѓан. Таѓы да б±л ... ... ... ... Шейх Хаятуллаћ Жаркентте тариќат ... ... ... Оныњ ... ... ... ±стазыныњ н±сќауымен
Б±лѓар µњіріне жіберілген ... ... ... Ал Ыдырыс сопыныњ
халифасы ќазандыќ Ќасым Шейх Ибраћим±лы да ... ... ... ... ... арасында атаќ-дањќы мєлім болѓан.
Аќ Еділдіњ жоѓарѓы жаѓында Ясауи шєкірттерініњ таѓы бірі - Ќожа ... ... ... Р±м µњіріндегі ізбасарлары. Ањыз бойынша Ахмет Ясауидіњ рухани єсері
Анадолы, Балќан, Єзірбайжан ќысќасы б‰кіл батыс т‰ркілеріне кењінен ... ¦лы ... ... жµн ... ... ... Р±м
µњіріне аѓылѓанын ањыздардан білеміз.
Єулие Челебидіњ мєлімдеуі бойынша Аушар Баба, Пір Деде, Аќязылы,
Ќыдемлі Баба С±лтан, ... ... ... ... ... ... Деде ... өлкеде Ясауи дєруіштерініњ ќабірі кµптеп кездеседі.
Сонымен ќатар ањыз бойынша Жин Осман, Шейх ... ... ... - ... Ясауидіњ шєкірттері.
Ќажы Бекташ Уєли
Әзiретi Ахмет Ясауидіњ Анадолыдаѓы ењ ... ... ... ... ... Ќажы ... Уєли ањыз ... Ахмет Ясауидіњ
Л±ќпан Перенде деген атаќты халифасынан рухани дєріс алѓан. Сосын Ќажы
Бекташќа ... бару ... ол ... ... ... теккесін ќ±рады жєне мањайына кµптеген дєруіштер топтаса бастайды.
Оныњ шєкірттері ... ... - ... Ємре, Сары Салт±ќ, Бараќ Баба.
Ал Тапт±ќ Ємреден атаќты Ж‰ніс Ємре рухани ... ... ... ... ... атты ... бар. Б±л ... ќарап, біз оныњ Ясауидіњ жолын ќуушы екенін ањѓаруымызѓа болады.
¤йткені ондаѓы Ќажы Бекташтыњ пікірлері Паќырнама мен ... ... ... ... ... ... (сыртќы), батыни (ішкі) ілімдерді мењгерген
Хорасан ерлерініњ бірі, Ќожа Ахмет Ясауидіњ батасын ... Ќажы ... ... дінініњ Анадолыѓа таралуына, аќыл мен даналыќќа с‰йене ... ... ... Аллаћтыњ досы, кµњілі кєміл адам. Ќажы
Бекташ Уєли Анадолыдаѓы тариќаттарды µз ... ... ... хош кµру мен ... ... ... ±лы сопы. Оныњ білім
алѓан ќайнары - Ахмет ... ... мен ... ... ... халыќ арасында ‰лкен ќ±рметке бµленуі – ... ... ... ... ... ... таза ... оњайлыќ пен хош
кµрушілік єдісін ±станѓанына байланысты.
Ќажы Бекташ Уєли «Кім µзін таныса, Аллаћты таниды» хадисіне сабырды,
ш‰кіршілікті, ... ... ... (маѓрифат), біреуді
айыптамауды, барлыќ жаратылысќа жаман кµзбен ќарамауды, адамдармен с±хбат
жасауды, сыр ... т.б. ... ... ретінде ќойып, ењ жаќсы мінездіњ
‰лгісі деп ... Ал оныњ ... ... ... пен тірлікті
б±затын элементтер кек, сарањдыќ, ѓайбет (біреудіњ артынан µсек ... µкпе ... ... Міне осындай мінезбен мінезденген адамды
Ќажы Бекташ Уєли шайтанныњ жолындаѓылар ретінде ... ... ... ... Аллаћтан ќорыќќан, ќанаѓатшылдыќты,
сабырлылыќты, аќылды с‰йген адам ... ... Оның ... ... ... ... бір-бірініњ басшысы, иманныњ єскербасы ... Ал ... бірі кем ... иман ... ... ¤йткені
б±лар ±лы маќамдар (дєреже) жєне б±ларды ќорѓамаѓан адам Тєњірден, білімнен
(маѓрифат) махр±м ќалады.
Ќажы ... Уєли ... ... ... ±ќсатады, Ќаѓбаѓа сапарѓа
шыќќан адам аяѓымен ж‰рсе, ал кµњілге ж‰зімен ... ... ... адамѓа жолбасшы керек, ал оған Ќ±ран жолбасшы ... ... ... ... ... деген Ќажы Бекташ Уєли Тєњірге жетудіњ кілті адамныњ
µзінде екендігін, басќа ... ... ... таба ... ол ‰шін де
адамныњ µзін білу керек екендігін, µзін ... ... ... да
білмейтінін т‰сіндіреді. Ќажы Бекаташ Уєли: «Чалаб ... ... ... ... ... жєне ж±лдыздармен безендірді. Таѓы да аспанды ауамен,
ауаны ... ... ... ... ... ... байлаумен, ж‰зді кµзбен, ќолдарды алаќандармен, аяќтарды
тобыќтармен, заћирді батынмен (сыртты ішпен), ... ... ... ... иманмен, Чалаб (ќ±дай) µзін ќ±лдарымен, сендер ќ±лдары
Чалаб(ќ±дай) µзімен безендірді.
Біз Чалабты (ќ±дай) µзімізден, µзімізді Чалабтан (ќ±дай) білдік. ... ... ... «Кім µзін ... ш‰бєсіз Раббысын біледі»
деген. Тєњіріні тану ... µз ... ал ... ... ... іздеген
адам таба алмайды. Сол себептен адам µзін білмесе, тєњіріні ќалай біледі ?
Б±л ... ... ... Ќ±ран Кєрімде былай дейді: «Біз адамѓа к‰ре
тамырынан да жаќынбыз ... «Біз ... ... ... де ... ... кµріп жатќан істерді кµрмей ж‰рсіњдер (Уаќиѓа) (ќарањыз
Маќалат 8;467)
Ж‰ніс Ємре
Анадолыда µмір ... ... ... ... ... ... ... шайыр, єулие Ж‰ніс Ємреніњ пікірлері ѓасырлар бойы адам
баласына тура жол мен н±р ... ... пен ... ... ... ... ... болѓан ±лы сопы. Анадолы ... ... ... ... мен ... с‰йіктісі, білімдісі,
шешені, µнерлісі, ѓашыѓы болѓан Ж‰ніс Ємре ХІІ-ѓасырдыњ ... ... ... басында µмір с‰рген.
Б‰кіл ынта жігерімен Аллаћќа лайыќ ќ±л болуѓа тырысќан ... ... ... ... мына ерекшеліктерге кµњіл бµлу ... ... ... ... ... Оныњ ... орын алѓан
негізгі таќырыптар ешкімніњ тіліне ермеу, ... ќ±л ... ... ... ... ... д‰ниеге алданбау, ќарапайым болу,
ќ±дайды с‰ю, маѓрифатты (білімді) д±рыс баѓалау, хаќиќат жолында ж‰ру ... Ємре ... ... ... µлу ... ... т‰сіндіреді:
Мен доспен дос болайын,
Жаным пида етейін,
¤лместен єуел µлейін,
Д‰ние мєњгі ќалмас маѓан.
Ж‰ніс Ємре ... ... ... ... т‰сіндіреді:
Тауларменен, тастарменен шаќырайын Мєулам сені,
Сєћєрларда (тањ атпастан) ќ±старменен шаќырайын Мєулам сені.
Су ... ... ... ... (ќараќ±йрыќ),
Єулие болып ия ћуменен шаќырайын Мєулам сені.
Ж‰ніс Ємре Аллаћќа ѓашыќ болѓан атаќты ... Оныњ ... ... ... ... ... Ясауидіњ ѓашыќтыќ толѓауымен ±ќсас келіп отырады.
Ахмет Ясауи:
Ѓашыќ ќылды шейда мені, ж‰мле єлем ... ... ... т‰ні-к‰ні, маѓан сен-аќ керек сен.
Ж‰ніс Єміре:
Ашќын алды менен мені, маѓан сен керек сен,
Мен жанамын ... ... сен ... сен.
Ахмет Яссауи:
Ѓалымдарѓа кітап керек, сопыларѓа мешіт керек,
Мєжн‰ндерге Лєйлє керек, ... ... ... ... Єміре:
Сопыларѓа с±хбат керек, Ахилерге ахирет керек,
Межн‰ндерге Лєйлє керек маѓан сен ... ... ... ... ... атым, т‰ні-к‰ні жанар отым,
Екі жићанда ‰мітім, маѓан ... ... ... ... ... атым к‰н ... артар отым,
Екі жићанда маќсатым маѓан сен керек сен.
Ж‰ніс сопылыќтыњ ±шар ... ... ... Егер біз ... оќып ... ... ... тек Ж‰ніс Ємре ѓана жаза ... ... ... ... ол сияќты µлењ жаза алѓан емес.
Түрік ақыны µлењдерінде дєруіштердіњ тек сыртќы ... ... ... шыѓып, кµњілмен дєруіштікті ќалауды ... ... ... ... алып ... ... ... таза
м±сылмандыќќа, адамгершілік пен Аллаћ с‰йіспеншілігіне алып ... ... деп ... ... ... (шапан) менен тєж кию емес,
Кµњілі дєруіш болѓандар хыркаѓа м±ќтаж емес.
Ж‰ніс тек адамныњ сыртќы кµрінісіне ... ... ... ... Оныњ ... ... адамды с‰ймеген, ж‰регінде адамѓа деген
с‰йіспеншілігі болмаѓан ... ... ... ѓалым болса да оныњ ешбір
сопылыќта орны жоќ. Адам ... мєн ... ... ... ... жоќ – дейді. Сондықтан адамды с‰юді ... ... ... жаратылѓан болса, бір кµзбен ќарамаѓан,
Іші бос оќытушы болса аќиќатќа теріс.
Келіњдер танысалыќ, істіњ ... ... ... ... ... ... Ємре ... адамды екі д‰ниедегі таѓдыры ауыр адам ... ... ... ... ... ... салды,
Екі жићан долысы кім кµњіл ќалдырса.
Бір мєрте кµњіл ќалдырсањ, оќыѓаныњ намаз болмас,
Жетпіс екі халыќ та беті-ќолын ... ... ... ... ѓылым оныњ мєнімен ќ±нды. Ал мєн µзіњді
білу жєне ... ... ... сезу ... ... ілім білу-дір
Ілім - µзіњді тану
Сен µзіњді білмесењ
Онда кµп оќу керек.
Сондай-аќ Ж‰ніс Ємре Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) ... ... ... ... ... ќ±рбан болсын сеніњ жолыњда,
Аты єсем, µзі єсем М±хаммед.
Кел шапаѓат ет ... ... ... µзі єсем М±хаммед.
Ж‰ніс Ємре т‰ркі халќыныњ жетіліп, дамуына ат салысќан адам. Ол Ахмет
Ясауи сияќты адамдарды алаламай с‰юге, олармен жаќсы ќарым-ќатынаста ... ... ... Ол т‰ркі ±лтыныњ ... ... ... ... ... оятќан сезімтал т±лѓа.
Ж‰ніс бір м±тасауф ретінде Аллаћ, ... ... ... ... µмір мен µлім ... ... адамныњ Аллаћтан келгендігін
жєне оѓан ќайтатындыѓын, адамныњ б±л д‰ниедегі кµрінісі уаќытша екендігін
т‰сіндіруге тырысќан.
Ж‰ніс ... ... жєне ... атты екі ... ... ... ... атаќты сопылыќ аќын Мауләна Желаледдин ар-Руми де
Конья медресесінде м±ѓалім болып ж‰ргенінде Шәмс (Шемседдин) Тебризи ... ... ... ... оныњ ... ... ... Оныњ атаќты «Диуани Кєбир» атты алты томдыќ, «Меснеуи» атты жеті
томдыќ ... бар. ... ... ... т‰ркілер арасында Ясауи жолын
ќуушылардыњ таѓы бірі - Ќажы ... Уєли де ... ... ... сопылыќ аќындар: Т‰ркі-ислам пікірін жетілдіріп, Хаќпен
ќауыштыруѓа тырысќан Ахмет Яссауи, т‰ркілердіњ бірлігін ќалыптастырды. Ол
т‰ркі ... бір ... бір ... біріктіру ‰шін, Орта Азиядан
Анадолыѓа Алып Ерендерін аттандырды. ... ... ... ... ... атќарѓан Алып Ерендердіњ басында Ќажы Бекташ
Уєли, Ж‰ніс Ємре жєне Мевлана келеді.
Мәулана адамзат тарихыныњ ±мытпас ірі ... ... ... ... ... єдебиетші жєне м±тасаууыф (сопы). Ол - ... ... ... Шын аты М±хаммед Жалаладдин.
Ол µмірінде оќытушылыќ ж±мысымен ш±ѓылданып ж‰ргенде ... ... одан ... жол мен ... ... ... µмірініњ ќалѓан бµлігін сопылыќ жол мен діни µлењ жазумен ... ... ... с‰ю, ќ±рметтеудіњ ењ кµрнекті ‰лгісі жєне ќ±дайѓа алып
баратын жол деп т‰сіндіруге тырысады. Оныњ ... ... ... ... ѓана ... жолы, оѓан сенгендерге ѓана емес, сенбегендерге ... ... ... шашады. Осы раќымдылыќ пен баќыт н±ры ... ... яѓни шын ... ... ... ... ... толысќан адам)
келеді. Адамдардыњ ќ±дай жолынан хабардар ... ... ... ... ... ... ... сенбейтіндер деп бµліп,
сенбейтіндерді д±шпан кµру µнер емес. Наѓыз µнер илаћи ... ... ... ... мейрімділік пен раќымдылыќќа ... мен ... ... ... талпыну деп т‰сіндіреді.
Мәулана ќ±дайдыњ бірлігі ... ... ... ... Ол ... мен Пайѓамбарѓа кµњілімен байланѓан адам. Мәулана ... ... ... ... ... «жаным денемде т±рѓан кезде Ќ±ранныњ ќ±лымын,
М±хаммед жолыныњ топыраѓымын»
Мәулана – діни төзімділіктің ... ењ ... ... Ол
ізгіліктіњ, адамгершіліктіњ, нєпсіге ќ±л болмаудыњ жолы Аллаћты с‰ю ... ... ол ... с‰ю ... ... ... ешќайсысын
алаламай, µзініњ мектебіне былай шаќырады:
Сен кел, не болсањ бол таѓы кел,
Кєпір, отќа табынушы, п±тќа ... ... да ... ... ... ... ... емес,
Ж‰з мєрте тєубењді б±зсањ да кел.
ХІІ. Ясауи ілімінің бүгінгі күніміздегі маңызы
3. 1. Ахмет ... ... ... ... 2. ... ... сопылыќ аќындар
5. 3. Анадолыныњ т‰ркіленіп исламдануына Ахмет Ясауидіњ рµлі
1. Ахмет Ясауидіњ ќазаќ ќоѓамына єсері
Т‰ркі д‰нисініњ пірі Ахмет Ясауидіњ беделі мен ... ... ... ... еді. ... ... ... шыѓармасы мен кесенесі ерте
заманнан-аќ осы аймаќтыњ ќасиетті м±расы болѓан.
Ќазаќ халќы исламдыќ ой-пікірді Ясауилік ... мен ... ... ... ... ... олар ... Хикметті бір ќасиетті кітап
ретінде Ќ±ран сияќты ќ±рмет т±тты. Арабша жазылѓан Ќ±ранныњ ... ... ... ... оны ... тілінде жырлап т‰сіндіретін Диуани
Хикметті той-жиындарда, ... діни бір ... ... жатќа айтатын
болѓан. Тіпті халыќ арасында Диуани Хикметке еліктеп, діни ... ... ... ... ... ... “ишан”, “пір” сияќты атауѓа ие ... ... ... ... ... сопылыќ кµзќараспен
кµбінесе ауызша ‰йретті. Сондыќтан ќазаќ халќы арасында сопылыќтыњ кейбір
±ѓымдары мен ќаѓидалары саќталѓан.
¤ткен ... кµз ... ... хан ... ... ... баѓындырды. Міне, осы кездерде Сібірден, Монѓол
жерлерінен Шыњѓыс хан ... ... ... ... ... ... хабарсыз
монѓол-т‰ркі тайпалары Ќазаќстан территориясында ислам дінініњ ... ... ... кµп ... Ясауи дєруіштерініњ арќасында ислам
діні сопылыќ жол арќылы ќайта тарала берді. Оѓан ... хан жєне ... ... ... ... ... ќол ... халыќтарѓа сенім
еркіндігін бергендігі себеп болды.
Хандыќќа бір дінніњ емін-еркін таралуы ... сол ... ... ... ... орай ... ... ішінде алѓаш м±сылман
болѓан хан - Берке болатын. Одан кейін 1280 жырдары хандыќ ќ±рѓан Туаменгу
хан, ... ... хан, ... ... хандар осы Ясауи дәруіштерінің
мұсылмандықты уағыздауының арќасында исламды µз еріктерімен ... ... ... мен ... тариќат шейхы - Ахмет Яссауиді
ќ±рметтеді, оныњ ќол ... ... ... да ... ќабіріне зияратќа
келетін болѓан, б±рын да келген, ... де ... ... ... ... Ємір ... бір жаѓы µзі де оѓан ... байланѓандыѓынан
бабамыздыњ ќабірініњ ‰стіне зєулім кесене ... Осы ... ... ... ... зікір салатын. Тіпті ќазаќ хандары µздерініњ
єскери, ... ... осы ... ... шешетін болѓан. Ясауи
кесенесіне ќазаќтар бабамызды ќияметте шапаѓатшы болады деп біліп, Ќазаќ
хандыѓы ... ... мен ... ... ... ... ... рєсімі Кењес ‰кіметі орнаѓанѓа дейін жалѓасып келді.
Тіпті Кењес ‰кіметі дєуірінде Коммунистердіњ к‰штеп зиярат жасауѓа
тыйым ... ... ±лы ... ... ... жасап, Ќ±ран
оќитын. Осыѓан ќарап Ясауи бабамыз ќазаќ халќыныњ ж‰регінде мєњгілік орын
тепкенін білуіміз ќиын ... ... ... ... ... ... ... Сұлтан
бабамыздыњ басына келіп, Ќ±ран оќытып, Аллаћтен жењіс тілейді екен.
2. Ќазаќ єдебиетіндегі сопылыќ аќындар
Ахмет Яссауидіњ µмір с‰рген ... ... ... ... ... оѓан ... ... аќындар шыѓа бастады. Соныњ бірі ќазаќ
єдебиетінде де Ахмет Яссауи бабамызѓа ... оныњ ... ... діни ... ... М±ны біз ... ... сопылыќ аѓым”
деп атаймыз. Біраќ б±л аѓымныњ µкілдері ќазаќтыњ кµпшілік ќауымына ... ... ... ... ... кењестік Коммунистер б±л аѓым
µкілдерін ќасаќана кµпшілік ќауымѓа ±сынбаѓан.
Ќазаќ єдебиетіндегі сопылыќ діни аќындардыњ ... ... ... ... ... ... келіп жатады.
Ќазаќ єдебиетіндегі осы сопылыќ аѓымныњ кµрнекті µкілі Єбу Бєкір
Кердері сопылыќ жайында былай дейді:
Ќор болѓан ... сопы ... ... ±стаушы еді ердіњ зоры.
Єліптіњ атын білмес надан сопы,
Ќорќамын бола ма деп дінніњ соры.
Ахмет Яссауи:
Ќ±л Ќожа ... ... ... ... ... ... ... таудар ауыр.
Ќиямет к‰н азап ќылса Раббым Ќадыр,
Ей достар не деп жауап айтам міне. (3-х.)
Шортанбай:
Д‰ние деген осы ѓой,
Жалѓыз маѓан ерді ме ... деп ... ... к‰нінде.
Д‰ние ыстыќ кµрінді,
Ќ±рѓыр меніњ кµзіме.
Жалѓанѓа тіпті тоймадым,
¤лмеймін деп ... ... ... кµп ... ... ... ... ќиын ба ?
Ж±ртты жеген Шортанбай
Тµрт ќарыс бµз б±йырмай,
Ќалды меніњ артымда.
Ахмет Яссауи:
Ей д‰ние, халќымызда ... ... мен ... ... жоќ,
Дєруіштердіњ д±ѓасында ќасиет жоќ,
Т‰рлі пєле халыќ ‰стіне жауды достар.
Аќырзаман ... ... ... ... ... ... ... атын айтќан дєруіштіњ жолы болды,
Ѓажап с±мдыќ замана болды достар.
Шортанбай:
Пірлерден кетті керемет,
Патшадан кетті єділет.
Заман аќыр ... енді не ќып ... ... ... ... деп ќай ... малдай баѓып т±р.
Сопылыќ жайында Єбу Бєкір Кердері:
Сопылыќтан не пайда,
Бір жµнімен ж‰рмесе,
Шарѓыныњ жолын білмесе.
Надандардан ол жаман
Басын баќпай кірлесе.
М±сылманныњ бєрі артыќ
Иманын біліп ... ... ... ... жоќ,
Хаќиќатќа кірмесе.
Ахмет Яссауи:
Бісміллє деп баян еттім хикмет айтып,
Шєкірттерге д‰р мен гєућар шаштым ... ... ... ... ... ... дєфтар сєни сµзін аштым міне.
Єбу Бєкір Кердері:
Єуелі “Бісміллє” деп сµз басталыќ,
Алланыњ хаќ жолынан адаспалыќ.
Жолы деп шариѓаттыњ ѓамал ... сол ... ... ... ... “Бисмилла”,
Єрбір сµздіњ бастауы.
Єлхамдулилла, Салауат-
М±сылман пенде аузынан
Д±рыс емес тастауы.
Ала тањмен аралас
Зікір етіп зарлаѓан,
Бір ќ±дайдыњ ... ... досы кім ... µткен пайѓамбар.
Ахмет Яссауи:
Єлсіз болып жатќанда, періштелер кіргенде,
“Мєн Раббук ?” деп с±раѓанда, не ќыламын ќ±дай-а.
Алып кµрге ќойѓанда, жеті ќадам ж‰ргенде,
С±раушылар ... не ... ... Бєкір Кердері:
Бір Алланыњ бергені,
Мєњк‰р-Н‰њкір сауалын.
Біліп пенде бере алса,
Жауабын берер тоќталмай,
Кµњілі – хаќ, діні – пєк,
М±сылман болып жаралса.
Ахмет Яссауи:
Абид болма, заћид ... ... бол ... жаны да жоќ, єрі ... адам, адам емес м±ны ањла,
Ѓашыќсыз инсан хайуан жынысты м±ны тыњда.
Абай:
Махаббатсыз ... ... оны ... ... ... ћєм паќыр,
Сенен µзге кімім бар, таќым ет сен (Аллаћ) тањ сєріде.
Абай:
Моласындай баќсыныњ,
Жалѓыз ќалдым тап шыным.
Абай:
Махаббатпен жаратќан адамзатты,
Сен де с‰й ол ... ... ... ... с‰й ... ... Хаќ жолы осы деп ... кµре алсам,
Сµз ќатып жауап бере алсам,
“Адастым, Алла, - дер едім, -
Ќ±ранды ‰йрет келе алсањ”.
Б±л к‰нде ... иман ... дін ... ... ... ... ойына,
Алдамшы діндер сыйѓан жоќ.
Сопылар жайлы Ќожабай аќын µз толѓауында:
¤лмесе єулиелер кетті ќайда,
Баязит кетті ќайда Бастамменен ?
Тіріде еш адамѓа бой ... ... ме ... ?
Ќожа Ахмет µлім іздеп кірді жерге,
Алмады алдап т‰сін ... жер ... ... ... ... бауырына басќанменен.
¤лімнен ќырыќ жыл б±рын Ќорќыт ќашты,
Ќойды ма соны ... ... ... т‰ркіленіп исламдануына Ахмет Яссауидіњ рµлі
Анадолы Азия мен Еуропаны байланыстырып т±рѓан аса ... ... жєне ... дінніњ орталыѓы болѓан. Осы берекелі ќонысќа
т‰ркі халќы сонау ерте заманнан бастап ... ... дей ... ... яѓни ата ... ана ... ... аударѓан т‰ркі тайпаларыныњ
рухани кµсемі ... ... жєне оныњ ... еді. Тіпті Ясауи
халифаларыныњ кµпшілігі Анадолыѓа кетті десек те ... ... ... ... ... ... ... туралы Бекташ, Жин
Осман жєне Бараќ баба ањыздарында кµп баяндалады. Єулие Челебидіњ мєлімдеуі
бойынша ... ... Пір ... ... ... Баба С±лтан, Гейіклі
(Киікті) Баба, Абдал М±са, Хорос Деделер Ахмет ... ... оныњ ... ... ... ... Алып ... Олар
Анадолыда бірлікті, с‰йіспеншілікті, єділдікті, адамгершілікті ... ... ... ... ... т‰ркі тілінде т‰сіндіре білді. Ќ±ранды,
Хадисті, сопылыќты т‰ркі халќыныњ ... ... мен ... ... ... ... ... ќабылдаѓан т‰ркілердіњ біршамасы ата ж±рты болѓан Орта
Азиядан батысќа ќарай кµше ... ... Орта ... Анадолы,
Балќанѓа дейін созылѓан т‰ркі µлкелері пайда болды. Б±л ±лы кµш дін ... ... де ... ... ... ... ондаѓы µлкелер т‰ркі
µлкелері болуымен бірге діни, мєдени т‰ркі-ислам µлкесіне айналды. ¤йткені
Орта Азияда ... ... ... µнері, мєдениеті де м±сылман т‰ркі
халќымен бірге Анадолыѓа да жетті.
ХІІІ-Ахмет Яссауи кесенесі
Ерте заманнан ќалѓан кµне архитектуралыќ ... бірі - ... ... Ясылық Ахмет ќайтыс болѓаннан кейін, Ќарахан дєуірінде оныњ
басына шаѓын бейіт ... ... (ХІІ ѓ.). ... оныњ ... ХІ‡ ... аяќ шені (1396/98) мен Х‡ ѓасырдыњ басында ... жања ... ... кµтеріле бастады. Біраќ ќ±рылысшылардыњ
Самарќандтаѓы Бибі Ханым мешітін (1399-1404) салуѓа жіберілуіне байланысты
кіре берісі мен ... ... кµк ... кµмкеру ж±мысы бітпей
ќалѓан. Б±л ескерткішке сєулет µнерініњ барлыќ м‰мкіншілігі пайдаланылѓан.
К‰мбездіњ диаметрі 41 кез, ... 130 кез ... ... ... ... ... Темір мен оныњ єулетініњ билеген
елдердіњ ешбірінде кездескен емес. Осы ескерткіш комплексіне ... ... ... жєне кіші ... ... ќ±дыќхана, халимхана
(ас ‰й), ќоймалар жєне орталыѓы – Ќазандыќ. Ќазандыќ деп аталатын ... ... ... ... ... ... т±ту дєст‰рі бейнелесе, мешіт ... ... ... ... ал ... ... мен кіші ...
мемлекеттік мєселелерді шешетін аќсаќалдар алќасы мен ќазылыќ, ... ... ... ... ... жєне діни аѓарту ортылыѓы. ... ... ... ... кµрхана деп аталып, ол жоѓарыда
баяндаѓанымыздай, Ќарахан дєуірінде т±рѓызылѓан, кейін Темір ... ... ... ... ескі ... жалѓастырып, ‰лкен зєулім
саѓана салдыртты.
Ахмет Ясауи ескерткішініњ ені 46,5 ... ... 62,5 ... ... бір ... єр ... ... пайдаланылатын 35 бµлме сыйып т±р.
Ќазандыќ осы ... ... ... ... ... ... ... 18,2 Х
18,2 м.) тµбесі жалањ ќабат к‰мбезбен кµмкерілген, к‰мбездіњ диаметрі ... Осы ... 60 ... су ... (2,5 м.) салмаѓы 2 тонна ‰лкен ... Ж±ма мен ... ... ... 2,5 ... бидай, 2 батпан
ет пісірілген. Ќазандыќ бµлмесіндегі бос орын ас, тамаќ алыстан келген
зиярат ... ... мен ... м‰сєпірлерге, зікір салатын
дєруіштерге ‰лестіріп берілген. Ал ... суын ... ... ... алып ... ... ... тµрт б±рышты, ќабырѓаныњ ±зындыѓы 7, 15 метр болып,
кесенеге кірген ... наќ ... ... Оныњ да тµбесі к‰мбезбен
кµмкерілген. К‰мбездіњ сыртќы ќабаты кµк ... ... ... ... ... ... ќ±лпытасы орнатылѓан.
Аќсарай (‰лкен аќсарай, кіші аќсарай) - µзара жалѓасќан екі ќабат ... ... ... ... ... ... ‰шін ќызмет еткен.
Т‰ркістан Ќазаќ хандарыныњ астанасы болѓан кезде, Аќсарай 200 ... ... ѓ.ѓ.) хан ... ... ... ... дєл Кіші ... екі ќабатты, оѓан кітап ќорын саќтайтын ќойма да енеді.
Ќ±дыќхана 1732 жылы ќалмаќтар, 1846 жылы Ќоќан ќолы, 1864 жылы ... ... ... кезде м±нда бекінгендерді сумен ќамтамасыз
еткен. Тарихи деректерге ќараѓанда ќ±дыќ Х‡ІІІ ... ... іші µте ... ... ... кµк жєне жасыл кµк
жылан кµз жалатќан алты ќырлы к‰йген ќыштан панель тартылѓан. К‰лгін кµк
т‰сті ... жаќ ... ... ... ... ... ... кµрік беріп т±рѓан да сол. Михраб єшекейлерінен Темір заманында
кейбір архитектура элементтерінен ерекше єсемдеу ... ... ... ... ... ... ... кµзге т‰седі. Михрабќа µрнектеп Ќ±рандаѓы
«Аяту-л-Курси» аяты жазылѓан.
Кесененіњ орасан биік кіре ... ... ... ... ... Абдулла
хан Х‡І ѓасырда осы к‰нгі н±сќасына келтіліп салдырѓан.
Кесене ќабырѓаларыныњ негізгі бµлігі кілем тєрізді к‰йдірген ќ±мыра
сазбен ... ќыш ... ... кµзе шыршалармен безендірілген.
Мавзалейдіњ ‰ш ќабырѓасыныњ ‰стіњгі жаѓымен ... ... ... ... оныњ ... Оны ол, µзі ѓана ... ... тењіздегі нєрселерді біледі. Бір жапыраќ т‰ссе де Аллаћ оны
біледі. Жєне жердіњ ќарањѓылыќтарындаѓы ќ±рѓаќ жєне жас ... ... ... бар. Ол ... ... ... µлідей ±йыќтатады. Жєне к‰ндіз не
істегендеріњді біледі. Сонан соњ сендерді белгілі бір ... ... ... ... Соњыра ќайта барар жерлеріњ сол жаќ. Одан кейін ... ... Жєне ол, ... ... ... ... ... жібереді. Біреулеріње µлім келген сєтте, періштелеріміз жанын
алады, єрі еш ... ... Одан ... хаќ иесі ... ... ... ... оѓан тєн. Єрі ол есепшілердіњ ењ ж‰йрігі. (М±хаммед ѓ.с.):
«ќ±рылыќта, тењіздіњ ќарањѓылыќтарынан сендерді кім ... ... ... ... ш‰кір етушілерден болар едік деп, Оѓан жасырын жалынып,
тілейсіњдер» де. (Єнѓам, 59-63) ... ... ... ... Б±л ... ... кµк, ќара кµк т‰стермен безендіріліп, ‰йлесімді
µрнектелген. Жоѓарыда баяндаѓан ... ... ... жел, к‰н, ... ... к‰йдірген ќ±йма ќышпен ќапталуы ескерткіштіњ ѓасырлар бойы
ќаз-ќалпында ... ... ... ... ... ... ... лаѓыл маржанын біздіњ заманымызѓа дейін
жеткізген ѓажайып асыл туындысы. Олардыњ ... ... алып ... ... ... шыраѓданды, бас ќаќпа мен кµрхананыњ ѓажайып єсем
т±тќалары бар оюлы-µрнекті ... ... ... оњт‰стік-батыс жаѓында дєруіштердіњ зікір салып, ќ±дайѓа
ќ±лшылыќ етуіне арналѓан жер асты мінєжєтханалары Ќожа Ахмет Ясауидіњ тірі
кезінде ... ... ... ... ... ... ... т±рѓызыла бастады. Б±лар:
батыс беткейдегі дєретхана т.б. ... ... ... ... єйгілі адамдардыњ с‰йектері ќойыла бастады. М±нда ќазір
Жолбарыс хан, ... хан, ... би, ... хан ... ... жылы ... ... бастаѓан патша єскерлері Т‰ркістан ќаласын
алѓан кезде полковник Веревкин ... бас ... ... ... ... атќылады. Оныњ снарядтары кесенені он бір жерден
опырып кетті. Ал 1898 жылы ... ... ... ... б±зылып, оныњ
кірпіштері ќазыналыќ ќ±рылыстарѓа пайдаланылды.
Кесенені жµндеу ... ... ... ... хан ... ... ... бітпей ќалѓан бас порталыныњ екі жаѓындаѓы
биік м±нараны салдыртты. ... ... хан ... ... арналѓан аѓаш діњгектер б‰гінге шейін саќталѓан.
ХІХ ѓасырда Ќоќан билігі т±сында м±наралар мен порталѓа ... ... ... ќам ... ... кесене ќамалѓа
айналдырылѓан.
ХІҮ- Ахмет Яссауидіњ т‰ркі д‰ниесіндегі орны
Орта Азиядаѓы т‰ркі тайпалары арасында Х-ѓасырдыњ ... ... ... діні ... ... бастады. Ал ХІІ-ѓасырда Ахмет Ясауидіњ
иршадымен (жол кµрсету) ... ... ... ... ... ... жања арнаѓа т‰сті.
Т‰ркі сопылыѓы тарихында суфизмніњ негізін салушы Ахмет ... ... ... шаманизм, манихеизм, мєдениетін білетін ... ... ... ... жол ... ... ... кµрсетті.
Сол арќылы т‰ркі тайпалары арасына м±сылман-т‰ркі ... ... Ол ... ... аќылды, білімді жєне ќисынды (логика) ќолдана
отырып, туралыќќа єділетке барудыњ жолын ... ... ... ... ... дінді, ахлаќты, фєлсєфєні ... ... ... алып ... ... ашып ... адамдарды бір-бірімен кµњіл,
бірлік, достыќ тілімен таныстырды. Адамдарѓа адамды отан ‰шін ... ... ... ... ... ... ... ќоѓамдаѓы бірлік пен достыќтыњ
негізін ќалап, кµпшіліктіњ кµњілін таба білді, жартыны емес, б‰тінді ... ... ... ... Ол тек ... ... ѓана ... мен ќырлардаѓы адамдарды оларѓа т‰сінікті тілмен сµйлеп, µзіне жаќын
±стауѓа тырысты. Ол т‰ркілер арасына т‰ркілердіњ бір пікірде ... ... ... ... Т‰ркі халќыныњ кµњіліне махаббат пен с‰йіспеншілік
±рыѓын септі.
Ахмет Ясауи єлі ... ... ... ислами ємірлерден хабарсыз
т‰ркі халќына ислам дінін ќабылдауды оњайлату ‰шін, хош кµру есігін ашты.
Ол м±сылмандыќ шарттарды, иман негіздері мен ... ... ... ... ... жєне ... ... байланыстырды.
Оныњ ш‰кір, сабыр, ємірлерді тыњдау, сыр саќтау, риязет, жалѓандыќтан
±заќ болу, єділет, туралыќты ќалау, ... ... ... адамдарѓа
кешірімді болу, ‰лкендерге ќ±рмет кµрсету, ж‰ктелген міндетті орындау,
м±ќтаждарѓа жєрдемдесу т.б. адамдыќ ... ... бойы ... ... Оныњ ... Ясауилік тариќаты б‰кіл т‰ркі ... ... ... ... ... тариќаты алдымен Сырдария (Сейхун) жаѓалуы ... ... ... ... тілі мен мєдениетініњ Мєуреннєћр мен
Хорезм µњіріне таралуын ќамтамасыз етті.
Сырдария (Сейхун) жаѓалауы мен Хорезм ... ... ... ... ... Ясауилік тариќаты монѓол шапќыншылыѓынан кейін,
Хорасан, Єзірбайжан ... ... ... ХІІ ѓасырда Анадолыѓа ... ... мен ... шаѓын топтарѓа бµлініп, олардың Анадолы ... ... ХІ‡ ... да ... ... Сары Салт±ќ сияќты ... ... және ... ... ... ... мен
д‰ниетанымын таратты.
Ясауи тариќаты мен мєдениеті ... ... ... ... ... ... ... дами т‰сті. Тіпті ол ‡ндістан мен Анадолы
сопылыѓыныњ дамуына да ықпал жасады.
Т‰ркі д‰ниесініњ, тіпті басќа халыќтардаѓы ... ... ... ... Ясауи 70 жылдыќ кењестік дәуір ж‰йесініњ езгісіне ќарамастан,
т‰ркі халќыныњ есінен шыќпады, керісінше ќуаттана ... ... ... ... ... ... ыдырап, атеистік тєрбиеніњ жойылуына
байланысты, Ахмет Ясауидіњ есімі, д‰ниетанымы ... ... ... ... ... ... т‰ркі д‰ниесініњ атаќты ѓалымдары Ахмет Ясауи
жайлы зерттеулер ж‰ргізіп, маќалалар, ... ... ... ... ... ... ... єрі с‰йегі жатќан ±лы Т‰ркістан ќаласында
1991 жылы 6 мамырда алғашқы президентіміз Нұрсұлтан ... ... Ќожа ... ... ... ... университет ашылды. Келесі
жылы Қазақстан мен Түркия республикаларының келісімімен, Ќожа Ахмет Ясауи
атындаѓы Халықаралық қазақ-түрік университеті болып қайта ... Міне ... ... ... т‰ркі д‰ниесіндегі ќаншалыќты орны ... ... ... ... ... ... ... Кентау,
Тараз және Алматы қалаларында филиалдары бар.
Ахмет Ясауи исламныњ наѓыз ... ... ... ... адам. Ол
Аллаћќа ѓашыќтыќ, адам с‰йіспеншілігі, діндарлыќ, басќа ... ... оњ ... ... ... ... кµњіл бµлетін, асќа,
ењбекке ќ±рмет кµрсететін, єйел мен ерді тењ ... ... ±лы ... келсек Ахмет Ясауи т‰ркі д‰ниесініњ ортаќ рухани атасы.
ХҮ-Хикмет
1-Хикметтерді оқу, ... ... ... ... ... үзу, ... ... Әурет-Қарауы харам, жабылуы парыз мүшелер.
❑ Зiкiр- еске алу, еске түсiру, жадында сақтау.
❑ Зухд- харам мен ... ... ... ... ... кейде жасап, кейде жасамаған iс-әрекеттерi.
❑ Мiскiн-Түгi жоқ, мұқтаж адамдар
❑ Мағрифатуллаһ-Аллаһты тану. Аллаһтың болмысын және ... ... ... ... ... ... ... Аллаһпен жүздесуi.
❑ Мәкрүһ-дiн тұрғысынан ұнамсыз, жаман iс-әрекет.
❑ Мүбаһ-жасалуы мен жасалмауына дiни жағынан ешқандай тосқауыл ... ... ... ... ... жол көрсетушi; сопылықта тура жолды көрсетушi
❑ Рия- екiжүздiлiк, сопылықта Аллаһ ризашылығы үшiн жасалмаған ... ... мен ... Риязат- тәрбиелеу, арылту, мойындату.
❑ Рүкүғ-иiлу. Қолдары тiзеге қойылып, ... ... ... ... ... ... және жасаңдар деген әрi жасалуына
ризалығын бiлдiрген iс-әрекеттер.
❑ Тағала-Ұлы, ... ... ... ... ... сөз.
❑ Тәуба- өкiнiш, оралу, қайту.
❑ Тәйәммүм-Су болмаған, яки су бола ... ... ... ... ... соққан қолдары арқылы жүзi мен екi қолын шынтаққа дейiн мәсих
етуi.
❑ Уәжiп- қажеттi, мiндеттi, керектi.
❑ Уәра-Аллаһтан қорқу. Тақуа.
... ... мен ... ... ... қатаң тыйым салынған
нәрселер.
❑ Шайх- сопылықта нәпсiден арылған хақтың досы.
❑ Шейiт-Аллаһ жолында жанын пида ... ... ... ... ... үшiн ... құлшылық
❑ Нәпiл-Парыз бен уәжiптен тыс Аллаһ Тағалаға жақындау үшiн ... ... iске ... ... ... ластықтар.
❑ Үмре-Белгiлi бiр уақытқа байланбай жылдың кез келген уақытында қажылыққа
бару.
Пайдаланылѓан єдебиеттер
1. Абуов А., Аќиќат жаршысы, Т‰ркістан, 2000
2. Аќназаров Х.З., ... ... ... таралу ерекшеліктері,
Алматы, 1986
3. Алтынсарин Ы., М±сылмандыќ т±тќасы, Алматы, ... Атик М.К., ... ... ... Атик М.К., ... Ќ. ... М. Сыртќы бµлім студенттері ‰шін
Яссауитану пєні бойынша оќу ќ±ралы, ... ... ... Х., Ќ±ран Кєрім ќазаќша маѓына жєне т‰сінігі, Мәдина
7. Ахмет ... ... ... Алматы, 1988
8. Ахметбек А., Ќожа Ахмет Иассауи, Алматы, 1998
1. Atik M.K., Evliyalar ansiklopedisi, İstanbul, 1990
2. Atik M.K., İslami Kavramlar, Ankara, ... Аtеş S., İslam ... ... ... ... М.Ж. Ата-баба діні? Т‰ркілер неге м±сылман болды?, Алматы, ... ... Ќ; ... ... ... ењ ±лы ... ... Берки А.Х;Кескіоѓлу О., ауд:Даѓайќызы С., Соњѓы пайѓамбар Хазірет
М±хаммедтіњ ... ... ... Bilmen N. Buyuk İslam ... İstanbul, 1991
14. Cilacı O. Gunumuz Dunya Dinleri, Ankara, 1995
15. Demirci М. Ahmet Yesevi ve Yesevi kulturu, ... ... Eraslan K. Divan-ı Hikmet ... ... Есiм ... ... ... Г., Дiнтану негiздерi, Алматы, 2003
18. Gunay T., Kucuk A., Dinler Tarihi,
19. Hacı Bektaş Veli, ... Аnkara, ... Hamidi A., İslam Ahlakı, ... ... İsen ... Ж; Татжы М.,Yesevilik bilgisi, Ankarа. 1998
22. İslam ansiklopedisi, Ankara
23. Keskioğlu O.Nuzulunden gunumuze Kur’an-ı Kerim bilgileri, Ankara, ... Kuzgun Ş. Dinler tarihi ... Kayseri, ... Şaban Z., Donmez İ.K., İslam hukuk ilminin ... ... ... Uğur А. Gul bahcesi, İstanbul, 2001
27. Г‰нгµр Ћ. Дінтану жєне ... ... ... ... ... ... С., ... Хикмет хаќында, Алматы, 1998
29. Жарм±хамедов М., Ќожа Ахмет Ясауи жєне Т‰ркістан, Алматы, 1999
30. ... Є., ... ... ... ... Қ., ... шуағы, Алматы, 2004
32. Зейбек Н.К., Йасауи жолы, Анкара, 1998
33. Иассауи Ќ.А. (ќазаќшаѓа ауд. Жарм±хамед±лы М., ... С., ... ... ... ... 1993
34. Иассауи Ќ.А. (ќазаќшалаѓан: Ибатов Є.М.,Жандарбек З.,Н±рманов ... ... ... ... М; Жолдыбайұлы Қ, Ислам Ғылымхалы, Алматы, 2003
36. ... ... ... ... ... Ш. М±сылмандыќ шарты , Алматы, 1993
38. Кµпр‰л‰ М.Ф. Ќожа Ахмет Яссауи танымы мен ... ... ... ... ... О., ... ... Алматы, 1998
40. Өмiрзаққызы Д., Адамзаттың асыл тәжi, Алматы, 2003
41. ¤сер±лы Н., Шариат, Алматы, 1996
42. Меrt H., Hoca Ahmet Yesevi, ... ... ... ... В.С., ... ... и хрестоматия, Москва, 1997
45. Сейтбеков С.; Нысанбаев С., Ислам әдебi, Шымкент, 2003
46. Соймен М., ауд. ... С., ... ... негіздері, Анкара, 1998
47. Т‰ркістан тарихы мен мєдениеті (ѓылыми маќалалар ... ... ... ... энциклопедия, Алматы, 2000
49. Туякбаева Б.Т. ... ... ... комплекса Ахмет
Ясави, Алма-ата, 1989
50. Хизметли С., Дінтану, Т‰ркістан, 2000
51. Ш‰лембаев Ќ.Ш. Советтік шыѓыс республикаларындаѓы ... ... ... ... Ќ.А. ... Р.Є. Паќырнама-М‰нєжєтнама, Т‰ркістан,
1992
53. Яссауи таѓлымы (ѓылыми маќалалар жинаѓы) Т‰ркістан, 1996

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 100 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
MS Excel функциялары мен формулалары30 бет
Сертификаттаудың халыкаралық тәжірибесі4 бет
Стандарт – кост жүйесі5 бет
Тілдің қоғамдық-әлеуметтік мәні мен қызметі8 бет
«үш жүзге» бөлiну - қазақтың ажалы11 бет
Абай поэзиясының шығыстық негіздері14 бет
Ақсақ Темір 8 бет
Бейнелеу өнері сабағында көне мұраларды оқыту арқылы оқушылардың рухани білімін дамыту46 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті55 бет
Кожа Ахмет Яссауи9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь