Етістік туралы түсінік

Семантикалық мәні жөнінен тіліміздегі ең бай сөз табының бірі – етістік. Ол қимыл-қозғалысты білдіреді. Ал қимыл жүйесінің мәні түрліше. Оларға адамның еңбек әрекеті, адамның, заттың, қозғалысы, адамның сезім күйі, ойлау жүйесі, әр алуан табиғи жай-күйі жатады. Оқыту барысында етістіктің осындай мән мағналары айқын мысалдарды талдау арқылы танытылады. Осыдан келіп оқушылар етістік қимылды, істі білдіреді деген жинақтық ұғымнан гөрі кеңірек, толығырақ түсінік алады.
Етістік – грамматикалық формалары бойынша да маңызды, әрі күрделі сөз табына жатады. Сөйлем құрау, ойды ұйымдастыру жөнінде етістіктің синтаксистік мүмкіншілігі мол. Демек, етістік екі бас мүшенің бірі (баяндауыш) болып қызмет атқарады. Сөйлемдегі сөздермен байланысқа түсуіне қарай, ол сөйлемнің барлық мүшесі ретінде де жұмсалады. Сондай-ақ етістік сөз тіркесін жасауда ерекше орын алады. Ол сөз тіркесінде меңгерушілік қызмет көрсетеді.
Етістік бастауыш сыныптың бәрінде де оқытылады. Бұларда етістік заттың қимылын, ісін білдіреді деп мағлұмат беріледі. Бастауыш мектепте етістік егжей-тегжейлі түрде өтіледі.
        
        Етістік
Семантикалық мәні жөнінен тіліміздегі ең бай сөз табының бірі ... Ол ... ... Ал ... ... мәні түрліше.
Оларға адамның еңбек әрекеті, адамның, заттың, қозғалысы, адамның ... ... ... әр ... ... ... ... Оқыту барысында
етістіктің осындай мән мағналары айқын мысалдарды талдау арқылы танытылады.
Осыдан келіп оқушылар ... ... істі ... ... ... гөрі кеңірек, толығырақ түсінік алады.
Етістік – грамматикалық формалары бойынша да маңызды, әрі күрделі ... ... ... ... ойды ... жөнінде етістіктің
синтаксистік мүмкіншілігі мол. Демек, етістік екі бас ... ... ... ... ... ... сөздермен байланысқа түсуіне
қарай, ол сөйлемнің барлық мүшесі ретінде де жұмсалады. Сондай-ақ етістік
сөз тіркесін ... ... орын ... Ол сөз ... ... көрсетеді.
Етістік бастауыш сыныптың бәрінде де оқытылады. Бұларда етістік заттың
қимылын, ісін білдіреді деп мағлұмат беріледі. ... ... ... ... ... Етістіктің жақпен, шақпен, жекеше, ... ... ... ... ... ... құрылымы үйретіледі.
Бұл мағлұматтарды оқытуда бағдарлама ерекше талап қояды. Оқушылар ... ... ... ... ... бірге, олар етістік сөздерді, оның
түрліше формаларын өз сөзінде, жазуында еркін ... ... ... ... ... сөз ... ... сөйлем құрастыру дағдыларын игеріп
және етістік сөздерді қатесіз жаза алу ... ... ... ... сұраққа сүйену, сұрақты дұрыс қоя білу талабы орындатылады. ... ... ... ... білдіреді деген ұғыммен шектелмей, оның
заттың ісін де ... ... ... ... ... ... түсіндіріледі. Осылайша етістіктің лексикалық мәні әр ... ... ... бастапқы түсінік алады.
Қазақ тілінің бағдарламасы бойынша етістік материалдары ... ... ... ... ... етістік, есімдерден, еліктеу
сөздерден етістік тудыратын жұрнақтар, болымды, ... ... ... сабақты, салт етістіктер, негізгі жне көмекші дара
және күрделі етістіктер, есімше, оның түрлері, ... ... ... ... ... арқылы түрленуі, жіктелуі, сөйлемдегі ... ... алға ... ... талаптар бар. Ең алдымен,
оқушылардың бұрын ... ... ... ... ... ... Дегенмен бұрын оқылған сабақты толғаусыз қайталаудың пайдасы
жоқ. Оқушының ... ... ... ... жаңа ... ұғымы ашылады. Одан әрі зерттеліп отырған материалдың өзіндік мәні,
ерекшелігі кеңейтіле әрі оқушы ... ... ... ... ... жасатқанда да, олардың бастауыш сыныпта
үйренген дағдысы дамытыла ... ... өз ... ... талаптары
арттырыла береді. Оқылған материалдарға арнап өздігінен кесте жасау, сызба
сызу жұмыстары үйретіледі.
Етістікті талдау сабағын оқушыларға сұрақ ... ... ... ... ... басталады. Одан соң тақтада сөйлемдер талданып,
етістіктер таптырылады. Етістіктердің жақтық, шақтық ... де ... ... ... етістікті түбір күйінде де ендіріп, оның екінші
жақтық әрі бұйрықтық мәнін ұстап тұрғанын аңғартқан жөн. Сабақ ... ... үш ... ... ... ... түсіндіріледі. Осы
тұста зат есімнің септік жалғаулары аталады. Табыс септігінің мәні, сұрағы,
жалғаулары, жете ... ... ... ... ... ... Бұл ... сабақты етістік табыстан басқа септікте тұрған
сөзбен байланыспайды деген жаңсақ ұғым тумауы керек. Мәселен, ол үшін ... ... ... бұны ... оқиды. Сонда оқыды деген сөз кітапты,
кітаптан деген екі түрлі септікте тұрған ... ... тұр. ... ... табыс жалғаулы сөзді керек етеді және басқа септіктермен де
байланысады. Ал салт етістік ... ... ... ... байланыспайды.
Екі терминнің, етістік пен етістік ұқсастығы оқушылардың етістер
туралы түсінігін қиындатады. Айқын мысалдар талдау ... ... неге ... екендігіне назар аударылады. Етістік өздік, өзгелік,
ортақ және ... ... ... –н, -ын, -ін ... ... Бұл ... ... түрдегі кестелерді пайдаланып, талдау
тәсілімен жете ... ... ... ... ... ... кезінде
жұрнақ үстіне жұрнақ жалғана беретіндігін нақты ... ... көз ... ... және болымсыз түрлерінің мағынасы салыстыру
тәсілімен ... ... ... ... тек қана ... ашық ... керек. Әйтпесе оқушылар формасы сұраулық
шылауларға ұқсастығына қарап, шатасуы ... Бұл ... ... шылау
барлық сөз табына тіркесетінін мысалдар арқылы еске түсірген тиімді. Сонда
бұлардың ... ... ... де ... –Ма, -ме, -ба, -бе, -па, ... жасалған туынды етістіктердің бірқатары зат есімге айналып,
ауыспалы мағынаға ие ... ... ... Бұған шығарма, қазба, сүзбе,
шақпа, кеспе деген секілді ... куә. Бұл ... ... ... ... ... ... Әр сөздің бөлек жазылатынына жаттығу жұмыстары
арқылы қанығады.
Есімшені таныстыруда әуелі оның етістік түбіріне үш ... ... ... ... ... ... ... алынған мысалдары
есімшелердің етістік мәнінде тұрғаны байқатылады. Одан кейін есімшенің ... сын есім ... ... ... ... ... түбірінен жасала тұра, есім ... ... ... оған ... ... «есімше» деген атау лайық
болып тұр. Есімшенің осындай екі ұдай мәнін білдіру үшін, бір ғана ... ... ... ... оны сөз ... немесе сөйлем құрамында
қарастыруға болады. Ережеде есімшенің етістіктің де, есім ... ... ... ... Есімше етістік болғанда, сөйлемде
баяндауыш болатыны, ол ... ... ... ... ... ... жіктелу үлгісінде болатыны және есімшенің зат есім сияқты
көптік, тәуелдік, септік жалғау арқылы түрленетіні белгілі. ... ... ... да есім сөздер анықтауыш, толықтауыш қызметін атқаратыны
мысалдар ... ... ... жете ... ... мына ... ... болады. Көсемшенің
жұрнақтарын көрсету. Сөйлемдегі орнымен ... ... ... ... ... бірнеше сөйлем жазылып, олар сөз табына талданады.
Көсемшелер айрықша қарастырылып, жұрнақтары ажыратылады. ... ... ... ... етістік болып тұрғаны, одан соң көмекші етістік
келетіні ... ... ... ... ... ... байқалады.
Көсемшенің сөйлемдегі қызметіне ерекше назар аударылады. Дара күйде
пысықтауыш және баяндауыш болатыны, күрделі баяндауыштағы негізгі ұғымға ие
екндігі ... Ал ... ... бағыныңқы компанентіне
баяндауыш болатыны ішінара мысалмен ескерткен жөн.
Қорыта келгенде ... тілі пәні ... ... сауатты етіп
шығаруды және осы тілде еркін де ... ... ... ... етеді.
Тілден жүйелі білім беру оқушылардың дүниетанымын ... ... ... ... ... ... болатындығы ғылым мен тәжірибеде
айқындалған мәселе. Сондықтан мектепте ... ... ... ... ... кезеңдегі өмірдің өз талабы, өзекті ісі болып ... ... асыл ... ... ... ... озық ... жолындағы осындай үлкен мақсатты дұрыс түсінген қазақ тілі
мұғалімдерінің ... ... ... тұратыны белгілі. Мұғалімдер
бұрынғы қол жеткізген табыстарды негізге ала отырып, бір-бірімен оқыту
тәсілдерін ... ... ... ... тәжірибесін шыңдай түсу-
олардың ортақ ісі. Оқу бағдарламасы ... ... және ... ... ... ... ... оқушыларға өздігінен беріле
солмайды. Білім деңгейі, ой-өрісі, түсіну қаблеті, ынтасы ... ... ... ... ... жұмыс жүргізетін қазақ
тілі мұғалімі-оқушыларға тіл адам өміріндегі қарым-қатынас құралы, ... ... ... рухани байлығы екенін ұғындыратын күш.
Еңбекқор, ізденімпаз мұғалімдер сабаққа ... ... ... тарихына және басқа ғылымдар мен байланысына қатысты мәліметтер
беретін қосымша материалдарды әдістемелік еңбектерді ерінбей қарастырып
отырады.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
Аналитикалық және күрделі формалы етістікке жалпы сипаттама12 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы32 бет
Екі етістіктен біріккен күрделі етістіктер73 бет
Есімше, көсемше, тұйық етістік5 бет
Етістік50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь