Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдық

Этномәдениетте диахронды және синхронды талдау дәстүр мен жаңашылдықтың (иновациялық) арақатынасы мәселесін алдыңғы орынға шығарады. Мәдениет өзінің кең мағынасында әлемдегі адам болмысының тәсілін білдіреді жәнебұл болмыс ұрпақтар сабақтастығымен, шындықты игерудің әлеуметтік-мәдени тәжірбиесін тасымалдаумен анықталады. «Тіл мен мәдениет,- деп жазады И.Гердер,- өзінің бастауын әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерден алады» (Идеи о философии истории человечества. М., 1977, 252-бет).
Дәстүр позициясы әсіресе алғашқы қауымдық мәдениетте мықты (сондықтан да ол кезеңдідәстүрлі деп теғ\ атайды). Жазу болмаған жағдайында мәдени сабақтастық әдет-ғұрыптарға сүйенеді. Американдық этнограф Маргарет Мид дәстүрлі мәдениеттің осы ерекшеліктеріне көңіл аударады және оны постфигуративті деп те атайды. Бұл мәдениетте дәстүрлер басымдылық маңызға ие болады, байланыс үлкеннен кішіге қарай жүріп, өткен шақ біржақты түрде болашақты айқындайды. Ғасырлар, тіпті мыңжылдықтар өткенімен барлық ескілік сақталады. «Менің әкелерім, ата-бабаларым не істесе, мен де соны істеймін»,- деп жариялайды постфигуративті мәдениет өкілі.
        
        Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдық
Этномәдениетте диахронды және синхронды талдау ... ... ... ... ... алдыңғы орынға шығарады.
Мәдениет өзінің кең ... ... адам ... тәсілін білдіреді
жәнебұл болмыс ұрпақтар сабақтастығымен, шындықты игерудің ... ... ... ... «Тіл мен ... деп ... өзінің бастауын әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерден алады» (Идеи о
философии истории человечества. М., 1977, 252-бет).
Дәстүр ... ... ... ... мәдениетте мықты (сондықтан
да ол кезеңдідәстүрлі деп теғ\ атайды). Жазу болмаған жағдайында ... ... ... ... ... Маргарет Мид
дәстүрлі мәдениеттің осы ерекшеліктеріне көңіл ... және ... деп те ... Бұл ... ... ... маңызға
ие болады, байланыс үлкеннен кішіге қарай жүріп, ... шақ ... ... ... ... тіпті мыңжылдықтар өткенімен барлық ескілік
сақталады. «Менің әкелерім, ата-бабаларым не істесе, мен де соны істеймін»,-
деп жариялайды постфигуративті ... ... ... ... ... мен алғашқы қауымдылық
көрінісі емес. Этномәдениет түбірлерін дәл осы дәстүрлік кезеңнен ... оның ... осы ... ... ... ... алмасу барысында мәдениеттанымдық еңбектерде
мифологиялық, дәстүрлік және ... ... ... ... ... халқының рухани мәдениетіндегі мынадай кезеңдерді бөліп
алады- «1. Мифология. 2. Ренессанс ... ... ... ... ... А., 1994, 9-бет).
Біздің ойымызша қазақтардың дәстүрлі мәдениеті түркі тайпаларының
этникалық бірігуі тұсында қалыптасқан. Этникалық ... ... ... ... ... ... бұзып шықты. Бұл үрдісті ... ... ... ... этностар (қазақтар, қырғыздар, өзбектер
және т.б.) тұрғысынан көшпелі орталық-азиялық империялардың құлауы жағымды
оқиға болды. Бірақ, сонымен бір ... ... ... ... бас
көтеріп, номадтарды жаулап алуға дайындалды. Қазақ мәдениетінің дәстүрлі
кезеңі түркі номадизмнің мәнін өз бойына неғұрлым ... ... ... ХХ ... басына дейін көшпелі мал шаруашылығын сақтап келеді.
Мәдениеттегі дәстүр мен ... ... ең ... ... бір ... өмірқамының негіз ретіндегі түсінігімен байланысты.
Қазақтың дәстүрлі ... ... ... ... және ... ... ол үшін мүлдем жат.
Дәстүрлі мәдениет уақыттың түп-түзу желілік емес, цмклдік ... және оның ... ... ... ... ... Мысалы,
қазақтың ай атауларын алайық- «көкек»- құстардың оралу уақыты, «мамыр»-
жаңару кезеңі, «отамалы»- мал ... ... ... шөптің таусылуы,
«қаңтар»- күннің қысқарылуы, қаңтарылуы және т.б. ... ... ... ... тура өлшемдері орнына қазақтар «ат ... «ет ... ... «бие ... және т.б. ... ... мәдениетінде (бос кеңістік абсолюттік шексіздік идеясына
негізделген) адам «күнделікті тірлікпен» басылып қалса, ... бұл ... ... ... ... ... адамға әрбір мезет құнды және бұл
әлемдегі өз ... ... ... ... ... ... ... сұраққа көшпенді жақсы көңіл- күймен «әдеттегідей» деп жауап
береді.
Номадтық дәстүрлі мәдениеті болмыстың тұлғалық, тылсымдық ... ... Адам ... өткінші жағдайдан «бақи дүниеге» ... ... ... Бұл ... адамға мәңгілікпен жақындасу мүмкіндігі
беріледі. Ең басты шарт – «адам болу» (Абай)
Жыл санаудың он екі жылдық ... ... жеке ... өзіне де
қолдануға болады. Циклдер арасында аралық жылдар ерекше маңызға ие болады
(мүшел жас – 13, 25, 37, 49, 61,...). Күн ... он бір ... де өмір қамы ... ... етеді. Өзге мысал, Ресей профессоры
А.Жабин 11842 белгілі қайраткердің өмірбаянын зерттей келе, ... ... 15 ... ... ... ... қорытындыға келді
(«Известия», 1996, 24 шілде). Жыл санаудың он екі ... ... ... ... жасы»- 10 жас, «қой жасы»- 15 жас, «жылқы ... 25 ... ... 4 жас ... ... да ... мәдениетте уақыт басымдылығын жоғалтып, жаңашылдықтарға
бейімделе бастайды. Мысалы, ... ... ... ... өте
келе Алла бейнесімен бірігіп ... ... ... ... ... бойына сіңіріп, ал Баба түкті Шашаты ... ... ... Осы ... бұл мәселені А.Байтұрсынов өзінің
«Қобыланды аңызындағы әйел бейнесі» мақаласында қарастырады. «Кең байтақ...
және өзгелерге толығымен таңсық ... ... ... өз ... ... пен ... ... бет-бейнені әуел бастапқы тазалығын бүлдірмей,
ұзақ уақыт сақтап қалуға ... ... ... ықпалдан жерана арқылы
қорғалған қазақтар әдет-ғұрпын, өз халқына ... тән ... ... ... қалады» («Шахар», 1994, 49-бет).
«Қобыланды» эпосының бірнеше нұсқасы болды. Оның ... ... пен ... ... элементтері кездеседі және
бұл қазақтардың исламға өту ... ... ... наным-сенім
көрінісі ретінде кейіпкердің бірінің анасы Көктен кемпір мифтік ... ... ... ... ... ... орын ... екі наным-
сенімге деген халықтың терең ықыласы байқалады. Кейіпкердің анасы Аналық ... ... ... «Бұл - өзгенің қуанышымен және қайғысымен өмір
сүретін әйел» (Ә.Бөкейханов). Оның күйеуі ескі ... ... ... ... ... келмейді. Ол бағынышты жан ретіндегі әйелге
деген мұсылмандық көзқарасты қабылдағысы келмейді.
Қазақтардың дәстүрлі мәдениетін қарастырғанда ... ... ... ... ... ... Рим ... құлауымен
Еуропада қахармандық ғасырлар орнайды (А.Тойнби. Постижение истории. М.,
1991,) . ... ... ... ... оның институционалды емес, жеке
тұлғалық сипат ... ... ... ... ... ... және ... институттарқұруға батырлыр қабілетті емес. Оның
мысалын Атилланың өлімінен ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі кезеңінің өзіндік санасының үстем формасы
батырлық эпосы болып табылады. Эпос әлемі әдетте дәстүрлі. Онда қиын-қыстау
ахуалдардағы жүріс- ... ... ... ... Эпикалық дәстүрлі
кеңістік мынадай оппозицияға ... ... және ... ... Және бұл ... бір формаға ие болады. Мысалы,
қазақтың ... ... ... дала ... деп ... және оның
ар жағында жау бар деп саналады. Батырлық кезең әрқашан да оқиғалары толы,
қиын-қыстау ахуалдарда ол ... ... ... бағыттарына қарай шартты түрде реликтілік
(сақталу) және ... ... ... ... актуалды
(өзекті) және футуристік (келешекті) деп бөлуге боллады.(Л.Н.Гумилев,
А.Тойнби). Бұл ... біз ... ... ... ... жүйеде утопиялық болашаққа (коммунизмге) бола бүгінгі ... ... Және ... кейбір саясаткерлер де күйзелген
халықтыбылайша ... ... ... ... ... ... болашақ
орнайды». Алайда, әдетте болашаққа бағдар ... ... ... ... ... ... өткен шақтан бүгінгі арқылы болашаққа қарай
ағатыны сияқты жаңашылдық ... де ... ... қол ... ... ... ... Қазақтың дәстүрлі мәдениеті
утопиядан бас тартып, антиутопияға бағдар ұстанғанын тарихи талдаулар
дәлелдейді. Қахармандық ғасырларға қарамастан «Гүлстан» және ... «Зар ... ... ... ... ... өз бастауын
Шыңғыс тұқымдарының номадалық ұлыстары дағдарысы кезеңінен алады (Сайф
Сараи. Гүлстан). Бұл идеяның классикалық көрінісі «Бірінші қазақ ... ... ... шығармаларында орын алады. Асан «Жерұйығы» өзінің
амбиваленттілігімен сипатталады- «жұмбақ бағы» Тәртіп пен Хаостың, адам мен
табиғаттың, өлім мен мәңгіліктің, дәстүр мен ... ... ... ... орай ... дәстүрлі мәдениеті өзінің органикалық дамуын
үзуге мәжбүр болады. Егер ... ... ... ... ... ... ал Ислам Ренессансының дәмін татқан еуразиялық
номадалар ұрпақтары Зар ... ... Зар ... ... ... ... ... Мұрат дәстүрлі мәдениеттің дағдарысын көрсетіп, ... ... ... Олардың қайғысы феодализмнің
жаңғырығы да ... орыс ... жек ... ... да ... ... ... шығару да емес. Зар-заман ... ... ... ... ... ... Ресей мәдениетінің аккультуралық,
жаңашылдық рөлі ... ұзақ ... бойы ... ... – пайымдаулар
үстемдік етті – 1) Қазақстанның Ресейге ... ... ... ... аман ... қалды (бірақ XVIII ғ ортасына қарай Абылайхан
жоңғарларды толығымен жеңіп, ... және ... ... ... 2) ... Ресей арқылы Еуропаның озық мәдениетімен танысты (бұл
«таныстық» үндістердің американдықтармен ... ... ... ... ... ... орнына озық капитализм элементтері
енді (бұл «жетістік» те үндістердің тағдырына ұқсас).
Бірақ, ... ... ... мен орны толмас орасан зор шығындарға
қарамастан , қазақ мәдениеті ... ... мен ... сынына абыроймен жауап
бере білді. Қазақтардың этномәдениетін күлден қайтып пайда болатын ... ... ... ... ... ... ... қайта
жаңғарту әрқашан да жағымды үдеріс болып табылады. Адам өзін ... ... бет ... онан ... алып, келешек даму жолын таңдайды. ... ... ... ... ... абсолюттендіретін біржақты
ұстаным да бар (архаизм).
Архаизм ... ... ... ... ... ... ... бұл типке фундаментализм, ... ... ... ... ... этномәдениет өзінің
беріктілігін сақтауға, мәдени архетиптерін ... ... ... ... ... жемістілігі мен шығармашылдығы да белгілі.
Архаизмнің бірнеше ... ... ... ... архаизм
менталитетте, мінез-құлық типтерінде, өмірде, дінде және саясатта көрініс
табады. Мысалы, Германияда архаизм көрінісі ретінде – ... мен ... ... ... ... өлі тіл – ... тірілту, Үндістанда
сансктритті тірілту сияқты талпыныстарды айтуға болады. ... тірі ... ... ... ... келмейді. Дж. Холденнің эволюциялық ілімі бойынша тұйық жүйелер
дегенерацияға ... Росс Эшби ... ... және ... ... ... және коллапс туады деп тұжырымдайды.
Қазақстандағы азаматтық қоғамды рулық-тайпалық басқару мен хандық билікке
алмастыруға т.б. шақырған ұстанымдарды архаизм ретінде ... ... ... ... ... әлемдік мәдениеттің жалпы қатынасын
байытатын құнды ойлар болатыны ... ... бай ... ... зерттеу
тек осы мәселемен айналысатындар үшін ғана маңызды ... ... ... күн ... ... ... ... дұрыс пайымдау
үшін де қажет, болашақта адамзаттың адамгершілік үдерісі заңдарын дұрыс
түсінуге де ... ... ... ... ... рухани құндылықтар
арасында ақын-жыраулар шығармашылығы маңызды орын алады. Біз бұл жерде
белгілі философ ... ... ... ... ... ... үш кезеңге бөлінген жіктемені келтіреміз,
а) шартты түрде жыраулар ... деп ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдық туралы106 бет
Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңшылдық21 бет
Дәстүр мен жаңашылдықтың әдебиеттегі маңызы8 бет
Инновациялық процестің ұғымы мен мәні7 бет
Проза, оның даму сатылары және дәстүрмен жаңашылдық12 бет
ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің дамуы21 бет
Гуго Гроций философиясындағы құқықтық теория6 бет
Проза, оның даму сатылары және дәстүр мен жаңашылдық16 бет
Сәкен Сейфуллин поэзиясындағы жаңашылдық11 бет
Ш. Құдайбердіұлының қазақ философиясындағы орны59 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь