Орындаушылар және олардың репертуары

Халық композиторларының бізге жеткен күйлері арқылы екі ішекті домбыра кеңінен таралып, кеңінен зерттелсе, халкымыздың музыкалық мұрасына үлес болып табылатын үш ішекті домбырада және шертерде ойналатын күйлерді зерттеу, үйрену енді қолға алына бастады. Соның бізге жеткен бір куәсі, Республикалық Музыка Аспаптар Музейінде үш шекті домбыралардың және шертердің бірнеше үлгілері сақталған.
Шертер аспабының көне түрлері Қазақстанның шығыс өңірінде, оңтүстікте (археологиялық қазба жүмыстарының нэтижесінен), Маңғыстауда (Б.Залесскийдің суретінен) болғанын білеміз.
Үш ішекті домбыра Қазақстанның шығыс өңірінде кеңінен тараған. XIX ғасырда А.Алекторов, Исаев, Юдин тэрізді этнографтар үш ішекті домбыра жөнінде деректер жазып келтірген. Әсіресе 1891 жылы жарык көрген «Оренбургские ведомостиіндегі» Юдиннің, Готовицкийдің мақаласы өте қызықты.
        
        Орындаушылар және олардың репертуары.
Халық композиторларының бізге жеткен күйлері арқылы екі ішекті ... ... ... зерттелсе, халкымыздың музыкалық мұрасына ... ... үш ... ... және ... ... күйлерді
зерттеу, үйрену енді қолға алына бастады. Соның бізге жеткен бір ... ... ... ... үш шекті домбыралардың және
шертердің бірнеше үлгілері сақталған.
Шертер аспабының көне түрлері Қазақстанның шығыс ... ... ... ... нэтижесінен), Маңғыстауда (Б.Залесскийдің
суретінен) болғанын білеміз.
Үш ішекті домбыра Қазақстанның шығыс ... ... ... ... ... ... Юдин тэрізді этнографтар үш ... ... ... ... келтірген. Әсіресе 1891 жылы ... ... ... ... ... ... өте қызықты.
XIX ғасырда өмір сүрген халық ... ... үш ... ... атындағы музейде сақтаулы. Құлыншақтың домбырасы бір тұтас
ағаштан ойып ... ... ... ағаш шегемен бекітілген. ... ол ... ... ... азаттықты паш етіп
шығармаларымен елге танылды.
Қазақтың Үлы ... ... Абай үш ... ... 1885 ... қаласының өлкетану музейіне тапсырған. Бәлкім дәл осы домбырада ол ... ... мен ... ... ... ^ ... ... Абай ауданында Жидебай жерінде Ибраьимнің (Абайдың) өзі тұрған
үйінде, қазір ... үш ... екі ... ... ... өмір ... Кәдірбектің Нұрғалиі деген кісі өзі әнші,
күйші әрі саят қүрған асқан құсбегі болыпты. Нұрғалидің «Көк қаршыға» ... ... 1958 жылы үш ... ... Ж. ... ... аспабында алғашқы орындаушыларының бірі, Жарқын Шэкәрімов, ... ... мен ... ... ұқсастығын, бір екендігін
айтады.
Жарқын Шэкэрімов 1968 жылы ... ... ... ол ... үш ... домбыра мен шертерді көреді. Ол ... ... ... ... ... күй ... үш
ішекті домбырада ойнап жүрген. Сондықтан домбыраның өзінің ... ... ... алып, бірнеше күй орындап берген. Бұл
күйлерді ол 1958 ... ... ... Аягөз ауданы Таскескен ауылындағы
Байтөлеу деген ақсақалдан үйренген екен. ... келе осы ... ... ол радио мен телевидениеге бірнешеуін жазады. Олар: Нүрғалидің күйі
«Көк қаршыға», халық күйлері «Қыз ... ... аю», ... ... ... «Үзбе», «Көк төбел», «Қыз мүңы», «Толғау».
Б.Сарыбаевтың баі^аруындағы ансамбльдің мүшесінде ... ... ... «Сал ... шаң ... бен (Талғат Сарыбаев), астаяқтың
(Болат Сарыбаев) қосылуымен, үш ішекті ... ... ... ... ... ... үш ішекті домбыра тартудың тамаша шеберлері ... ... бірі ... ... ... ... күйлер
болыпты. Мысалы: «Бозайғыр», «Қаражорға», «Қараатты», «Көкатты>>. «Боз
жігіт», «Асан Қайғы», «Қорқыт». Ерзаковичтің «45 ән мен күй» ... ... ... ... ... «Толқын», «Беласар». «Түл
қатын», «Дүние сарсаң», «Жортуыл», «Зар заман», ... ... ... ... ... ... ... 1965 жылы А.Серікбаева басқарған
фольклорлық экспедициясында, Семей облысы Абай ... ... ... түрғыны, күйші Мүсахан Әзімхановтың ... би ... ... би ... ... ... ... атан», Ағашаяқтың «Ақтамақ», «Би күйі», «Әйелді шақыру
күйі» т.б. күйлерді жазып алған.
1987 жылы Алматы қаласында Республикалық ... ... ... ... ... Халык Аспаптар Музейі) Мэскеуде өткен XII
Дүниежүзілік жастар мен студеттер фестивалінің дипломат ... ... ... ... фильм-концерт түсіріледі. Бүл фильмде Ж.Шэкэрімов ... ... ... ... ... айтып, кімнен үйренгенін бізге
баяндап береді.
Фильм-концертте үш ішекті домбыра туралы және ... ... ... ... ... ... ... «Ғасырлар бойы бірден-
бірге көне ... ... бірі ... ... ... түрмысын айшықтайды. Менің қолымдағы екі түрлі музыкалық аспап.
Екеуі де домбыра. Бірі үш ... ... ... кеңінен танымал екі
ішекті домбыра. Ойнау ерекшеліктерінде айырмашылықтар бар. Екі ішекті
домбырада күй ... ... ... тілінде кварта және
квинта деп аталатын оң және ... ... ... Ал ... ... айырмашылығы мұнда екі ішекті домбырада қалыптасқан эр
күйге у жеке-жеке бұралатын кварта және ... ... ... ... Үш ... арқылы, үш дауыста орындалатын бұл ... ... екі \ ... ... ... ... қиын болғанымен
ойналатын күйлер теріс бұраудағы ... ... ... үндес жеңіл
қайырылады.
Байтоқа дегеннің ауылындағы бір сауық-думанда Сапаржан деген өнерпаз
жігіт Балғайша ... ... күй ... Сол отырыста қыз бен ... ... күй ... ... ... ... ... қылып қыз, жігіт ^
тартқан күйге домбырасына коса шаң ... ... ... \ келтіреді. Сонда ғана жігіт, қыз тапқырлығына риза болып,
инабаттылығын ... Бұл күй «Қыз ... ... ... ... жылы ... күн ... Таскескен ауылының бір топ
оқушылары жыртылған тың жерден найзаның ұшын тауып алады. Таңданып ... ... ... ... ... ... аксақал: «Қарақтарым мүндай
найза үштары, қалқан саптар, шоқпарлар, садак ... бүл ... ... ... ... Оған ... жоқ. Қаракерей Қабанбай
бабаларымыз сырттан соққан жауды, тап осы ... ... ... ... ... қол ... ... өзенінің арғы қапталына тықсырып ағын
суға тіреп ... Мына ... шап» ... күй сол зар ... ... сыр
ғой,» - деп «Қаптал шап» күйінің сарынын тартып берді, Бұл күйлін негізгі
аты ... ... ... ... ... ... ... кеткекдей, бала
кезінде Ташкент облысындағы Бостандық, Жоғарғы іііыршық аудандарында көне
халық аспабы шертерде ... ... ... ... ... т.б. ... ... Олар халық күйлерін, эуендерін, ... оның ... ... өзінің «Тандырбап» деген күйін ойнаған.
Шертер аспабының барлық мүмкіндіктерін, ойнау ерекшеліктерін ескере
отырып, үш4шш«РІ-доа^ібьфада^шріьілахьш-күй ... ... ... ... аспабына арнайы жазылған Айбол Қүдайбергеновтың ... ... ... бар. Ол ... ... аю», ... ... екінші түрі) күйлерін, Байжігіттің «Көксеркесі», Қабыкейдің
«Желдірмесі», Қазен Әбуғазиннің «Ана ... т.б. ... ... ... ... өз ... ... аспабының репертуар мәселелері.
Аспаптарды жетілдіру халықтың мэдениетіне, аспапты өмірде, сахнада,
жалпы ... ... ... байланысты. Репертуар жөнінде
ансамбльдік, оркестрлік музыкада проблемалар жоқ деуге ... ... мен ... құрамында шығармалардағы партияларды орындайды. Сол
аспаптар құрамына өзінің ерекше дыбыс ... ... ... рөл ... ол ... бір ... ғана, сондықтан бүкіл репертуарға өзгеріс
енгізе алмайды.
Репертуар проблемасы тек шертерде жеке ... және осы ... ... ... ғана ... мэселесі екі бағытта шешілу керек:
1. Көнеден келе жатқан қандай да бір төл күйлердің болуы, табылуы;
2. Шертерге ... ... ... көне ... ... Шертерге лайықтайтын күйлер негізінен ... ... ... Олар әрі лайықтауға ыңғайлы, эрі теріс бұраудағы күйлер
байырғы, көне заманның сарыны ... ... ... ... ... жүрген күйлерді атасақ олар: халық күйлері «Кербез кыз»,
«Бел асар», «Ақсақ қүлан» (2 қысқа түрі), «Қара ... «Нар ... ... Тэттімбеттің күйі «Секіртпе», Қалектің күйі «Арман» тағы
басқа көптеген күйлер.
Репертуар жөнінде ... ... мен ... ... ... ... кейде күй, әндерді орындау кезінде ... ... Сол ... ... ... ... ... сололар
жазылуы керек, сөйтіп шертердің рөлін көтеру; Шертер аспабына арнайы
жазылған ... ... ... ... шығармалардан тек Мәлгаждар
Әубэкіровтың шертерге арналған концертін айтуға болады. Енді ... ... ... шығармалар жазу керек;
Халык эндері мен күйлерді ... ... ... ... ... әрі ... ... нұсқау.
Шертер аспабында күй ойнағанда Қазақстанның Шығыс (Алтай-Тарбағатай),
Оңтүстік (Қаратау), Орталық ... жэне ... ... ... орындалады. Оның ішінде Шығыс Қазақстанда сақталған үш ішекті
домбыра күйлері табиғатымен жақын.
Төмендегі соңғы ... ... ... ... ... - ... 76см; мойынның үзындығы 33,5см; кеудесінің үзындығы 33,5см; бас
бөлігі Юсм; кеудесінің ені - ... жағы 23см; түп жағы 18см; ... ~ ... және түп жағы 6,5см; ... 7см; ... тері тартылған
бөлігінің үзындығы 20,5см; ағаш бөлігі 13,5см; мойнының жуандығы - бас ... саға жағы 3,5см; ... ара ... ... ... аспабында ойнап үйрену үшін бұл аспапта өзіңіз қалаған эн
немесе эуенді ойнап үйрену қажет, ол үшін ... ... ... кезде нейлон, капрон талшықтарынан жасалған ішектер
тағылады. Үш ішекке дыбыстарына байланысты үш түрлі ... ... ... ... ... ... дыбысқа жіңішке, ортаңғы дыбыска
орташа, жоғарғы ішектегі төменгі дыбысқа жуан ішек тағамыз. ... ... ... ... ... ... келу ... Шертерді
астынғы ішегі II октаваның «ре» нотасына, ортаңғы ішегі I октаваның ... ... ... ... ... I октаваның «ре» немесе «ми»
ноталарына келтіріледі ал, күй ойнағанда «ре» нотасына түсіріп ... ... ... бір ... ... ... орындыққа тік отырып, оң аяқты сол ... ... ... ... ... ... Орындаушы орнықт\ да ыңғайлы отыруы
қажет. Шертер аспабын нык ұстап, екі ... ... ... ... шанағын сэл төмен түсіріп үстау қажет. Шертерді үстағанда орындаушы
екі иығын көтермей, еркін отырғаны дүрыс, Аспалгың бас жағы сол жақ ... ... ... қолдағы негізгі бөлік, яғни, саусақтар пернелер үстіне сәл бүгіле,
тізбектесіп орналасуы қажет. Сол қол қойылуында білезік ... ... зор. ... ... ... ... қадағалап отырған жөн жэне
саусақтар ішектер үстінен биік көтерілмеуі қажет.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Вокалдық-хор тәрбиелеу» пәнінен дәрістің қысқаша конспектісі32 бет
Дина Нүрпейісова13 бет
Дос-мұқасан» қазақ эстрадасының аңызы»9 бет
Драмадағы тарихи тұлға.қазіргі қазақ комедиясы (конспект)8 бет
Драмадағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Драмалық шығармадағы тарихи тұлға, қазіргі қазақ комедиясы5 бет
Жамал Омарова5 бет
Жүсіпбек Елебеков4 бет
Кенен Әзірбаевтың әдеби шығармашылығы36 бет
Мектептегі музыка сабағы25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь