Ақсүйек

Ежелгі бұл ойын – қазақ жастарының арасына ең көп тараған ойындардың бірі. Түнде ойналатын болғандықтан, ай жарықта шептесін көгалда, ал ай қараңғысында жазық алаңда жиналған жөн. Ерте уақытта ойынға қойдың асықты жілігін немесе кепкен ақсүйекті пайдаланған, ал қазіргі кезде міндетті түрде ақсүйек лақтыру шарт емес, оны былай да жасауға болады: ұзындығы 20 см, диаметрі 5-7 см, ағаш алып, оның сыртын ақ сырмен сырлап қойса да болады. Тіпті, ағаштың бір қабат дәке орап қойса да болады. Ойнаушылар саны неғұрлым көп болса, ойын да соғұрлым қызықты өтпек.
Ең алдымен, ойнаушылар өзара келісіп алып, жеңген топ үшін жүлде тағайындалады. Жиналғандар екі топқа бөлінеді. Топ басқарушылар сүйекті қайсысы бірінші лақтырулары керек – сол үшін кезектесіп таяқ ұстайды, таяқтың басына қай бұрын шыққаны бірінші лақтырады.
        
        Ақсүйек
Ежелгі бұл ойын – қазақ жастарының арасына ең көп ... ... ... ... ... ай ... ... көгалда, ал ай
қараңғысында жазық алаңда жиналған жөн. Ерте уақытта ойынға ... ... ... ... ... пайдаланған, ал қазіргі кезде ... ... ... шарт ... оны ... да жасауға болады: ұзындығы 20
см, диаметрі 5-7 см, ағаш ... оның ... ақ ... ... ... ... ... ағаштың бір қабат дәке орап қойса да болады. Ойнаушылар
саны неғұрлым көп болса, ойын да ... ... ... ... ... өзара келісіп алып, жеңген топ үшін жүлде
тағайындалады. Жиналғандар екі топқа ... Топ ... ... бірінші лақтырулары керек – сол үшін кезектесіп таяқ ұстайды,
таяқтың басына қай бұрын шыққаны ... ... ... ... ... ... қарап тұрғандары дұрыс. өйткені ақсүйекті лақтырған
кезде оның бағыты ... ... ... ... және ... ... ойнаушылар іске кіріседі.
Алтыбақан
Алтыбақан ойыны көбінесе жазғы түнде ауыл сыртында өтеді. Алтыбақан
құру үшін әрқайсысының ... 3-4 ... ... мен ... бір ... жуан ... ... Мосы құсатып үш-үштен алты ағаштың бір жақ ... ... ... екі ... ... ... көлденең белағашты
жоғарғы ашасына салып байлайды. Содан соң ... ... ... ... орындық ретінде көлденең тақтай ... Екі ... ... ... ... үшін ... ... немес түрегеп
тұратындай етіп байлаған жөн. Ойнаушылардың санына шек қойыылмайды. Әдетте,
бір қыз бен жігіт әткеншектеп болған соң, ... жұп ... ... екі ойыншы қарама-қарсы тұрып, аяқтарымен әлгі
сайланған арқанға шығып әткеншек ... ән ... Бұл екі ... ... ... ... жігіттер мен қыздар әнге қосылып,
хор айтады. Шалқайта тепкен алдтыбақан мен ... ... ән ... жас ... мен қыздарға бейне бір махаббат қайығындағы ғажап бір
тербелісті елестетеді.
Алтыбақанда екі кісі ... ... ... ... тағы бір ... болады. Алтыбақан тебіге шыққан екі жас ортадағы адамды құлатпау
үшін, оны ... ... ... ... ... ... тебе ... ойын түннің бір уағына дейін жалғаса түседі.
Арқан тартыс
Ұзындығы 8-10 метрдей жуан кендір арқан ... ... нең ... не орамал байланып, белгі жасалынады. Осы орталық белгінің ... бір ... екі ... ... жоғарыдағы тәртіппен тағы да белгі
жасалынады. Ойнаушылар екі топқа бөлініп қатысады, екіге бөлінудің тәртібі:
ойнаушылар бойларының ... ... бір ... тізіліп тұрады. Ойын
жүргізушінің берген белгісі бойынша ... ... ... оң ... ... ... - бір, екі, үш... деп бастап, сол жақ ... ... ... ... бұл топ тақ, жұп болып екіге бөлінеді. Қатысушылардың
саны он адамнан кем болмауы керек.
Күні ... ... ... ... ... үстіне арқанның ортаңғы
белгісінен дәл келтіріп кереді. Содан соң арқанның екі жақ шеткі белгісінен
бастап, ... ... ... қос қолдап тартып тұрады. Енді ойын
жүргізушісінің берген ... ... ... ... өз ... ... ... Мұндағ мақсат - екі топ бірін-бірі жердегі орталық сызықтан
бұрын әкетуі керек. Екі ... қай жағы ... ... бұрын сүйретіп
өткізі алса, сол жағы деп есептелінеді. Сөйтіп, ... ... хор ... би ... тиіс.
Асық ойындары
Алшы. Бұл ойынды тек асығы бар балалар ғана ойнай алады. ... саны 4-8 ... ... ... ... ... қыз ... Бұл ойынның түпкі мақсаты – асық ұтып алу.
Көнге барлық ... ... асық ... ... соң бір ... ... ... үшін басқалардың сақасын жинап алып
иіреді. Иірген кезде алшы түскен ... иесі ... ... ... ... бүк ... ... шік түскендігі төртінші атады. Егер бірнеше
асық бірден алшы, тәйке, бүк немес шік ... онда ... алшы ... ... ... бүк, шік түскенін жеке-жеке иіру керке. ... ... ... ататындығын анықтағаннан кейін, енді осы кезек
бойынша ойыншылар сақаларын иіре бастайды. ... ... ... алшы түскен
ойыншы көндегі асықты жинап алады. Көнге асық қайта тігіледі. Ал ... ... иесі ... ... ... яғни сақасын, кезегін өзінен
кейінгі ойыншы атады, мұндай жағдайда оның сақасы иірілмейді. Ал бүк, ... ... ... ... ... ... ... ата бастайды.
Осылайша ойын жалғаса берді.
Бұл ... мына ... ... ... жөн: ... ... ... жатқан
жерінде тұрып ату керек, ал тәйке түскен сақаны көнде тұрып ату керек, ал
тәйкеге ... ... ... онда ... ... ... ... қалады, демек,
көнге тіккен бір асығынан ұтылады.
Ат ойындары
Ат ерттеу. «Ер қанаты – ат» дегендей, қай қазақта болса да ... өте ... ... атқа ... ... да ... зор. Кез келген аттың дене бітімі бірдей емес. Сондықтан ... ... өзі ... бір арғымаққа арнайы дайындалған. Бізге белгілі аңыз-
ертегілер мен жырлардағы Керқұла, Тайбурыл, Құлагер, т.б. ... ... ... ... болған.
Ат ерттеу ойыны ас беру, қыз ұзату, ... ... алу, т.б. ... ... Бүгінде ат ерттеу ойыны ұмтылды деуге болады.
Ат омырауластыру. Бұл жігіттердің ат ойыны болғандықтан, көгалды
немесе ... ... ... ... ... екі адамнан қатысады, ал
жалпы ойнаушылардың санына шек қойылмайды.
Он метрдей ... ... ... ... ... екі ... Бұл екі ... мақсаты – осы шеңбердің ішінен аттарымен бірін-
бірі итеріп ... ... ... ... екі аяғы ... ... қалса, сол ойыншы ұтылған болып есептелінеді. Ойынның шарты
бойынша, осындай жағдайда кім көп ... ... сол ... ... ... ... барлығы ойнап біткенге дейін ойын жалғаса
береді.
Ойынға қатысушылардың қолында ештеңе болмауы керек. Ат ... ... қол ... болмайды, тек қана аттарымен итеріседі.
Аударыспақ. Екі салт атты жігіт ортаға шығады. Төрешінің белгіленген
уақытында олар ... бір ат ... ... ... ... Айталық,
белгіленген 10-15 минут аралығында бірін бірі жеңісе ... онда ... екі атты ... ... ... ... ... қалды да, келесі
ойыншымен аударысады. Осылайша қай көп ... ... ... ... ... Бұл ат ... жігіттермен қатар қыздар да қатыса алады. Ойын
көпшілінде ... яғни ... ... ... ... ... ... шек қойылмайды.
Ойнаушылар көмбедегі сызықтың бойына қатарға тұрып, ойын жүргізушінің
белгсіі бойынша ... бір ... ... ... Ойынның шарты бойынша
5-тен 10 шақырымға дейінгі белгіленген аралықты жүріп өтулері керек.
Көмбеге қай ... ... ... ... Ол ... ... ... жарыс. Жорғалы аттардың жарысына негізінен қыздар өқатысады.
Көпшілік жағдайда жазық жерде өткізіледі. Қатысушылар ... ... ... ... Ойын ... ... ... белгісі бойынша
барлығы бірдей ... ... ... 3-тен 5 ... дейінгі
қашықтықты аттың жорға жүрісімен ғана жүріп өтулері ... Егер ат ... ... ... не ... кетіп барып көмбеге жеітп келсе онда ол ... ... ... ... ... жүрісімен жеткендер ғана
жеңімпаз атанады.
Қыз қуу. Ойын айдалған жерде, болмаса шөптесін көгалдарда ... ... өз ... келеді. Арақашықтығы екі шақырымдай жерде екі
көмбе белгіленеді. Бірінші ... ... ... ... ... ... ... қатар тұрады. Өз кезегін алған қыз қатардың
алдынан, артынан келіп ... ... ... атын ... бір тартып: «Қыз
керек болса, қуып жет», - деп тұра ... ... міне ... қызға
ұмтылады. Қыз екінші көмбедегі белгіні айналып қайтар бетте қуып ... ... ... астына ала көмбеге келеді. Егер жігіт қуып жетсе,
қызды құшақтап, бетінен ... ... ... он ... алдында тұрған қызды қуалайды.
Сондықтан бұл ойын бұрынғы дәстүрлі қызығын жоғалтып алды.
Тұмақ ұру. ... ұру ... ... жерде өткізіледі. Ойнаушылардың
санына шек қойылмайды. ... ... өз ... ... Күні бұрын көмбе
белгіленіп 20 метр биіктікке ат бойындай қазық қағылдыда, тұмақ кигізіледі.
Ойынға көз байлайтын орамал ... бір ... ... ... ... ... яғни қатардың өз жағындағы ең шеткі
ойыншыны ортаға ... Оның ... ... ... ... ... қамша береді.
Осы көзі орамалмен байланған салт атты жігіт қолындағы қамшысымен
тұмақты дәл ұрып ... ... Ойын ... ... тұмақты үш рет ұруға
еркі бар. Бір рет ұрғанда ... онда одан ары ... ... тағы ... ... ... ... бір реттен айналып шыққанда, тұмақты кіп
көп ұрса, сол ... ... ... ... ... ... сиқырлы таяққа ұзындығы бір-бір жарым метр
таяқ керек. ... ... ... ... ... ... болады. Қатысқандардың саны 8-10 адамнан артық болмауы керек.
Ойнаушылар қол ... ... ... бойына тұрады. Ойын
жүргізуші қолында таяғы бар, шеңбердің ортасына шығып, ойынның ... ... ... ... ең соңғы адамға дейін нөмірлеп
шығады. Таяқты тігінен жерге қойып ... ... да, қоя ... кез келген
бір нөмірді шақырады, шақырған нөмір таяқты жерге құлатпай, қағып алса, ... ... ... ол ұстай алмай, таяқ құлап қалса, онда айыр ... ... ... ... өнер ... ... ойын ... береді.
Барлық ойыншы бір-бір реттен міндетті түрде ойнаулары керек, ал одан ... ... ... өз ... ... сүйіп ойнайтын бұл ойынына қатысушылардың саны ... ... ... ... ... жазық алаңда, орман-тоғай ішінде
ойнай беруге болады.
Балалар, мектеп оқушылары кез келген жерде ... тұра ... ... ... «соқыр текені» шығарады. Шеңбер бойында тұрған
ойыншылар білдірмей барып, соқыр текені түрткілеуге кіріседі. Осы кезде ... ... ... ... ... оның атын ... ... Ал ұстамаса,
түрткен баланың атын айтуы шарт. Осылайша, «соқыр теке» түртішілердің ұстап
я атын айтқанша ойын ... ... ... теке» көзі байлаулы
болғандықтан, түрткенді ... ... өзін ... орнында тұрған
ойыншыны да ұстап алып, атын ... ... Онда ... ... ... ... ... бір орында тұрмай, үнемі ... ... ... ... ... атын ... онда ұсталған ойыншымен
рөлдерін ауыстырады.
Ойын барысында «соқыр текені» шеңберден ... ... ... ... көзі ... ол басқа бір ... ... ... мүмкін. Сондықтан ойын жүргізуші, «соқыр теке» басқа жаққа кетсе,
оны топтың ... ... ... ... салып отырыуы керек.
Тобық жұту
Үлкен жиын-тойларда өзіне өзі сенген ... ... ер ... ... деп хабарлайды да, тігілетін нәрсенің құнын атайды. Бұл, ... ... ... – 30-35 ... ... ең азы, ... жүйрік ат, т.б.
бағалы заттар болған. Ондай бәс тіккен адам көпшілік ... ... ... бел ... жігітке талабын қояды. Егерде тобықты жұта алмаса, ол
да өз шартын айтады. Осылайша екі жақ ... ... ... ... ... ғана емес, тайдың да тобығын ... ... ... ...

Пән: Спорт
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Алтын орда."6 бет
11-15ғғ. франция, англия, германия, италия23 бет
1920—1930 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір. Қазақстандағы мәдени революция3 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет
XVI-XVII ғасырлардағы қазақ хандығы туралы4 бет
«Сібір қырғыздары» және «Орынбор қырғыздары»3 бет
Абай дәуірі5 бет
Алтын Орда дәуіріндегі 6 бет
Араб халифаты11 бет
Би-Би-Сидің телевидениедегі қызметі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь