Қазақтың ата заңдары және оның бастаулары

Олар көбіне-көп тарих қойнауының шырғалаң шатқалдарында шырмалып, цивилизация дамуының сарабдал жолдарының түрлі себептермен тыс қалып қойды. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранында жазылғандай:
«Жаралған намыстан қаһарман халықпыз
Азаттық жолында жалындап жаныппыз.
Тағдырдың тезінен, тозақтың өзінен
Аман-сау қалыппыз, аман-сау қалыппыз».
Ол мыңжылдық тарихымен ерекшелігі және өміршеңдігімен, адам еркіндігін жақтаған сипаттарымен әлем назарына ілінді. Ұлы Далада, көшпелі цивилизацияның негізін құраған, қыпшақтар даңқының үстемдігінің ерте құлдырауы, тиісінше Қазақтың құқықтық мәдениетінің беделі мен ролінің құлдырамауына соқтырмағандығы таң қаларлық жағдай. Бұл қайшылықты Қазақ ата заңының аумағы кең даланың «еркіндік» қабілетінің сақталуымен «оқшау» орналасуымен түсіндіруге болады. Дегенмен де, ортағасырлық қазақ даласындағы мәдени-шаруашылық тоқыраудың белең алуы, өркендеп өскен басқа елдерден көш-құрым артта қалуы қоғам дамуына да әсерін тигізбей қоймады.
        
        Қазақтың ата заңдары және оның бастаулары
Олар көбіне-көп тарих қойнауының шырғалаң шатқалдарында шырмалып,
цивилизация дамуының сарабдал жолдарының ... ... тыс ... ... ... ... ... жазылғандай:
«Жаралған намыстан қаһарман халықпыз
Азаттық жолында жалындап жаныппыз.
Тағдырдың тезінен, ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі және өміршеңдігімен, адам еркіндігін
жақтаған сипаттарымен әлем ... ... Ұлы ... ... ... ... ... даңқының үстемдігінің ерте
құлдырауы, тиісінше Қазақтың құқықтық мәдениетінің беделі мен ... ... таң ... ... Бұл ... Қазақ ата
заңының аумағы кең даланың «еркіндік» қабілетінің ... ... ... ... Дегенмен де, ортағасырлық қазақ
даласындағы мәдени-шаруашылық тоқыраудың белең алуы, өркендеп ... ... ... ... қалуы қоғам дамуына да әсерін тигізбей қоймады.
Ұланбайтақ ... ... ... ... ... шебіне ысырылып
тасталды да, ұзақ ұақыт бойына ұмыт ... Жат ... ... ... ... іске ... байланысты қазақ қоғамы тарих бетіне қайта
ене бастады. Бұл өзгерістер қазақ құқығының кейінгі тағдырында да және ... ... де ... тапты.
Ол жоқтан бар етіп, біреулердің ойдан шығара салған қиялы болған ... да ... ... ... ... ... ... бар, биде қырық
кісінің ары, білімі бар» деген түсінік қалыптасқан.
Ол: «Істі ... ... би және ... ... ... ... ... қасиетті парызы санайды. Ол екі жақтың ... ... ... болған соң ғана өзінің әділ шешімін жариялаған
және ол ... ... ... ... деп ... XIX ғасырдағы
қазақтың көрнекті ғалымы және ... Ш. ... ... ... ... ... ... ақындар, ғалымдар мен адвокаттар
сияқты өздерінің жеке ... ... ... ... пікірінше Шекспир мен ... ... ... ... ... өздерінің дарындылығынан туған. Сол сияқты билердің
де беделдері реттелген. Жаулап алушылық, жорықтар ... ... және ... ... идеяларына ұласты. Көптеген мыңжылдықтар
бойына қазақ сахарасында ауысып ... ... ... ... түркілер мен түркіленген одақтар ұлан-ғайыр далада
өздерінің қалыптасқан түрдегі «әділеттік», «еркіндік» ... мұра ... ... көне ... ... ... кеңістік шегі Қазақия атты
көшпелі халқының этномәдени ... ... Яғни ол ... ... ... билігінің аясымен өлшенбейді. ... ... ... ... бір хандықтың шеңберіне сыймайды. Қазақ қоғамы үнемі феодалдық
бытыраңқылықта және ұлыстар мен ... ... ... үшін ... өмір ... ... саяси бірлігі тек халық басына ауыр күн
туғанда, қиын-қыстау жылдары ғана бой ... ... ... ... ... ... ... қияс кетпеспіз. Ал қазақ құқығы этникалық
аумақтардың жалпы мәдени жетістігі болып қала ... ... ... ... бірі жазғандай: «Мықты
билер тілін алмаған ... бір ... ... ... алып ... ... сана-сезімінде ақиқаттың ақ туын көтеруші ... Оған ... ... ... мына ... ... келтіреді:
«Шыннан өзге құдай жоқ», «Малым жанымның садағасы, жаным арымның садағасы».
Билердің негізгі ісіне айналған бұл ... ... адам үшін оның ... мен ... ... ... ... қорғауды ең жоғарғы
қадір-қасиет деп санаған. Бұл моральдық құндылықтар әділ сот ... ... ... биде ... жоқ, ... биде иман жоқ »- ... ... көрініс тапты.
Би боламын деген адам тек жеке қасиеттерімен танылып қана қоймай
бірқатар ... ... ... сүрінбей өтуі керек болған. Әрине, билік
шеңбері жағынан билердің елдегі беделі мен ... ... ... жоқ: ... ... ру ... ... жүзге, ұлысқа, тіпті бүкіл қазақ еліне
жүрген билер болған. Міне, осыған сәйкес ... ... ... ... «қаталдығы» да өзгеріп отырған.
Баласының табиғи дарынын байқаған ... оған би болу ... ... ... ... ... Ең алдында отбасында оған қазақтың
айшықты сөз өнерін, әдеттік-құқықтық дәстүрлері мен ... ... ... ... яғни ... ... барысында кездесетін сан-
қилы өмірлік мәселенің түпкі негізін табуды үйренуіне көмектескен, қисынды
сөзбен қиюластырған ... ... ... табуға бағытталған. Бұл қызметті
ата-анасы үйреткен, ... ... ... ... ... ... білген-
түйгені мен өмірлік тәжірбиесі бар ауыл ... ... ... ... жеткіншектің ерте бастан белгілі билердің алдын көріп, ... ... ... сот ісін ... ... жас ... ... өте маңызды шарт болып есептелген. Ұстаз рөліндегі бұл ... ... ... ... қаралатын істер бойынша шығаруға қатысты
шешімге өзінің көзқарасын нақты білдіру ... ... оның ... отырған. Кейініректе қазақ халқының ұлы ақыны, әрі орта ... ... ... ... ... биі» атанған Абайдың әкесі Құнанбай да осы ... ... ... ... алты ... бастап қазақ даласындағы
атақты ... ... алып ... Оның ... орталығы
Қарқаралыда билердің, ақсақалдардың, шешендердің қатысуымен ... ... ... ... ... ... де тәжірбиесі мол
ақсақалдар көп болған. Абай солардың ... ... ... он үш ... Абай ... ... шешімдерін шығара бастаған. Абай
өмірін зерттеуші М. Әуезов бұл туралы былай деп ... ... ... ... арасында жүріп табиғатынан дарынды Абай қаруы – шешендік,
ақылпарасат болған сөз сайысын ... ... ... ... ... патша сотында емес, ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ ... ... ... ... Абай ... ... сөз ... жетік білуі қажет етеді». Зерттеушілердің мәліметтері
бойынша Әйтеке биді 1666 – 1722 ж.ж. дәл ... ... ... Оған ... талантына қауым мен ауыл ақсақалдары 5-6 жасында ... ... бала ... ... Орта ... шыққан атақты Шорман он үш
жасында, кейініректе Сырдария алқабындағы азаттық қозғалысты бастаған Есет
20 жасында ... би ... ... би ... үшін жеке ... мен
«дала заңының» ережелерін ... ... ... белгісі деп
аталатын екі жоғарғы сыннан өту қажет болды. Біріншіден, ол ... ... ... ... ... жаупа беріп, өзінің ақыл-
парасытымен таным ... ... ... ... ... ... ... данышпан ақсақалдарыдң батасын алуы керек.
Сондықтан халық: «Бата менен ер көгерер, ... жр ... ... ... «Билер атасы» атанған атақты Төле би де 1663-1756 ж.ж.
өткен. Төленің ... ... сол ... ең атақты би болған. Әкесі оны «Дала
заңдарының» қыр-сырын ... деп ... ... шешуге бірге алып
жүретін. Төле 9 жасынан соттық ... ... ... Ал 15 ... би ... Ол ... 90 ... дана қария Жетес бидің, 100 жастағы
атақты Әнет ... ... ... ... жадында бұл жағдай былай
сипатталады:
Әнет баба бір бума солқылдақ шыбық ... ... ... ... ... Төле буылған шыбықты олай-бұлай иіп сындыра алмайды. «Енді
сол бума шыбықты біртіндеп сындыршы»-дейді Әнет ... Төле ... Әнет ... ... не ... ... ... Төле:
«Түсіндім, баба. Ынтымақты, бірлігі мықты елді жау да ала ... таяқ ... ... ... деп ... ... Сонда Әнет баба:
«Бәрекелді, бала, дұрыс таптың. Ел ... үшін елді ... ... біл.». «Бақ қайда барасың?-«Ынтымаққа барамын» дегеннің мәнісі осы»
- деп оң ... ... ру ... ... тағы бір батасында «Үй баласы ма, деп
едім, ел ... ... ... таңы бол, ... бағы бол» - ... Қазақ даласының атақты биіне айналған Әйтекенің де 1666-1722 ... ... ... ... Қосуақ бидің өзінен бата алғандығы туралы аңыз
бар. Ол: ... ... жас ... ... жерде де үйде де, түзде де ... өзің ... бата ... ... ... мойындауына ие болмаған, би болам деуші адамды да сынау
әртүрлі себептерге сай жүргізілген: жас ... – оның ... ... ... ... есейген шағында – бидің дарындалған деңгейін тексеру
үшін, ел аузына ілініп жүрген ... де ... ел ... ... ... Топ ... билер айтысында я, ел төре - әкімі алдында
өзін көрсете білу ... ... ... Үргеніштің (Шығыс
Түркістан) ханы атағы шыққан Сырым бимен кездескенде оған төрт сұрақ қояды:
«Дау ... не, ... ... не, қыз ... не, жол мұраты не?». ... ... «Дау ... ... ... – ұту, қыз мұраты – кету, жол
мұраты – жету,»-дегенде хан ұшып тұрып, құшақтап, ... ... ... ... салыпты.
Бидің нормативтік-құқықтық білімі мен оның ойлау үрдісінің ... ... ... ... ... Егер ... ... және сотқа
дейінгі процестің сайысушылығы, ашық, жария сипатын ескерсек, онда олардың
зор мәнінің болғанын еске ... ... ... біртіндеп келеді және
өмірлік тәжірбие барысында жылдар бойы ... ... би ... деген
адамда өзіндік өнерінің жас кезінен бастап-ақ байқалуы қажет. Қоғамның
қазіргі және ... ... ... ... ... ... Билердің
ешқайсысы, тіпті есейген шағында да мұндай кездейсоқ сынақтан тыс қаламын
деп ойламаған.
Қазақтың әдеттік-құқықтық жүйесі тарих бойы ... оның ... ... ... баса ... ... Бір жағынан алғанда,
оның консервативтік сипаты, ... ... ... ... ... ... ... болғандығы сезіледі. Осындай өзгерісті ... ... ... ... ... ... ... Бұл оның кәсіптік қызметінің міндетті қыры болып табылады. Сонымен
қатар, би - Ұлы дала ... ... ... әрі оның ... ... сай қолданушы.
Орта ғасырлық қазақ даласында, тіпті жақын арадағы жаңа заманға дейін
сөз құдыретінің ... де ... ... ... сөз өнерін жете
меңгерген жезтаңдай би алдында фактілер де тізе ... Ұлы ... ... ерекшелігі қазақ құқығында нық орын алды. «Ердің құнын
екі ауыз сөзбен ... би», ... алды ... тіл» дей келе ... ... ... ... «Тіл жүйрік емес, билікте шын ... ... ... ... соты ... процесс. Әрбір тарап сотқа өзінің биімен, кейде
тіпті өз руласының мүддесін қорғайтын бірнеше ... ... ... ... ... ... бір тарапты жақтауға рұқсат етіледі. Сот
ісін жүргізу ханның ... ... ... ... үйінде немесе
белгіленген жерлерде, көбінесе рулардың көшпелі мекендерінде өтті.
Қазақтар құқығындағы жауапкершілік пен жаза түрлері аса бай, әрі ... ... ... ... көптігі соттардың әрекеттерінің кеңістігін
қамтамасыз етті. Сонымен қатар, бұл билерге өз ... ... ... үшін ... ... ... Дәл осы жерде
істің мән жайынан кем бағаланбайтын судьяның жеке ... мен ... ... ... ... көзі Ұлы даланың әдет ғұрып жүйесі, мәдени дәстүрлері
болып табылатын Қазақтың Ата-заңдары ... ... бойы ... ... ... әртүрлі мемлекеттер тарапынан қысым ... ... ... ... де ... таңқаларлық өміршеңдігін көрсетті.
Әрине қазақ қоғамы осындай күштердің әсерінен елеулі түрде ... ... оның ... мәдениеті мен тіл мәдениетін ешкім, ... күш ... ... Олар бұндай қиын-қыстау жағдайларда да тек өзін-өзі ... ... ... ... ие ... ... ... байтақ қазақ даласында болған өзгерістер мен төңкерістерге
қарамастан, сақтлып өзінің бастапқы ... ... ... ... оның негізгі құрылымының өзегі табиғи еркінді, әділдік,
өнегелік идеялар мен ... ... ... ... Ата ... мәнін тек қана Қазақияның этномәдени шекарасындағы
өзіндік нормативтік ... ... ... ... Онда біз аясы
кең қазақ құқығын белгілі қысаңдықтың бұғауында қалдырарымыз хақ. Ол ... ... ... ... атқарды: реттеушілік, басқарушылық,
біріктірушілік, қорғаушылық және ... Ол кең ... ... ... билік те, қоғамдық болмыс пен өнегеліліктің қайнар көзі де, ... ... ... ... тән ... ... арқасында «көне
қазақ заңдарының» қарастырған ережелер адуыны мықты мұсылман ... ... бір ... ... құқығының, тегеуріні мықты орыс заңының
ықпалында кетпей өзінің бет-бейнесін сақтап қалды. Көршілес елдердің құқық
жүйелерінің ... ... ... болса да оны жоятын күшке ұласа алмады.
Қазақ құқығының түбегейлі ... ... Жаңа ... дәуіріне дейін
қоғамдағы ықпалын жоймады. ХІХ ... ... ... ... ... ... соты, елу жыл бойғы орыс саясатының әсеріне қарамасатан,
бізге дейінгі жүздеген, бәлкім, мыңдаған ... ... ... ... ... ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша мүліктік қатынастарды құқықтық реттеудің ерекшеліктері»103 бет
Бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеуде мектеп пен отбасының рөлі47 бет
Кинематиканың негізгі ұғымдары8 бет
Отбасы мен мектептің өзара әрекеті8 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
Конституциялық құқықтың түсінігі11 бет
"Г. Мендель белгілерінің тұқымқуалаушылық заңдары."7 бет
"Қазақтың салт-дәстүрлері."35 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет
«қазақтың спорт комметаторлары»17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь