Мақыш Қалтайұлы

Мақыш Қалтайұлы (1869-1916) Мақыш Қалтайұлы 1869 жылы қазіргі Астана қаласының маңы – 1916 жылы дүниеге келген. Ақмола медресесінде араб, парсы тілдерін үйреніп, әбден жетілген молда, ғұлама болған. Кейін Троцк қаласындағы «Расуля» медресесіне түсіп, біраз жыл «услу жәдид» әдісімен бала оқытқан. Меккеге барып, Қажы атанған. Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Көкшетау облыстарында, Троицкі жағында молда болып, бала оқытып жүрген. Білімдарлығымен, ақындығымен танылып «мәшһүр» деген атқа ие болды. өзінің айтуы бойынша Мақыш 1907 жылдан бастап жазушылықпен айналысады, кітаптар жазы, бастырады. Ол өз жанынан 6 кітап жазған да, татар тілінен 4 кітап аударған, барлығы үлкенді-кішілі 10 кітап жазып бастырған. Көп еңбек, мол қазына. Мақыштың өз жанынан жазған кітаптары:
«Насихат қазақия»(1907 жыл), «Қалтайұлының Қазақ ахуалын бәйіт еткен мәнзұмасы» (1909 жыл), «Мәшһүр Қалтаев» (1910 жыл), «Қазақтың айнасы» (1910 жыл), «Тура жол» (1912 жыл), «Бар оқиға» (1913 жыл). Татар тілінен аударған кітаптары:
«Бұлбұл құс.Бірінші бөлім»(1910 жыл), «Бұлбұл құс.Екінші бөлім» (1911 жыл), «Айна» (1913 жыл,) «Сақ – сұқ» (1913 жыл) деп аталады. Өлеңдерінде ақын өз дәуірінің қоғамдық - әлеуметтік жағдайын, қазақтың хал-ахуалын әдет-ғұрпын жырлап, өнер білімге, мәдениетке үндеді. Оның қоғамға, дүниеге көзқарасы жағынан діни-ағартушылық пікірі басым болды. «Қазақ әкімдері», «Имандар хақында», «Қожалар хақында өлеңдерінде кейбір дүмше молдаларды сынаса», «Жастар хақында», «Қарттан қашу», «Жасқа жақындату» т.б. өлеңдерінде жастардың әр түрлі мінез-құлықтары сөз болады.
        
        Мақыш Қалтайұлы (1869-1916) Мақыш Қалтайұлы 1869 жылы қазіргі Астана
қаласының маңы – 1916 жылы дүниеге ... ... ... араб, парсы
тілдерін үйреніп, әбден жетілген молда, ғұлама болған. Кейін Троцк
қаласындағы «Расуля» медресесіне түсіп, біраз жыл «услу жәдид» әдісімен
бала ... ... ... Қажы атанған. Ақмола, Солтүстік Қазақстан,
Көкшетау облыстарында, Троицкі жағында молда болып, бала оқытып жүрген.
Білімдарлығымен, ақындығымен танылып «мәшһүр» ... атқа ие ... ... бойынша Мақыш 1907 жылдан бастап жазушылықпен айналысады, кітаптар
жазы, бастырады. Ол өз жанынан 6 кітап жазған да, татар ... 4 ... ... ... 10 кітап жазып бастырған. Көп еңбек, мол
қазына. Мақыштың өз жанынан жазған ... ... жыл), ... ... ... бәйіт еткен
мәнзұмасы» (1909 жыл), «Мәшһүр Қалтаев» (1910 жыл), «Қазақтың айнасы» (1910
жыл), «Тура жол» (1912 жыл), «Бар ... (1913 жыл). ... ... ... құс.Бірінші бөлім»(1910 жыл), «Бұлбұл құс.Екінші бөлім» (1911
жыл), «Айна» (1913 жыл,) «Сақ – сұқ» (1913 жыл) деп ... ... өз ... ... - әлеуметтік жағдайын, қазақтың хал-ахуалын әдет-
ғұрпын жырлап, өнер ... ... ... Оның ... дүниеге
көзқарасы жағынан діни-ағартушылық пікірі басым болды. «Қазақ әкімдері»,
«Имандар хақында», «Қожалар хақында ... ... ... ... «Жастар хақында», «Қарттан қашу», «Жасқа жақындату» ... ... әр ... мінез-құлықтары сөз болады. Ағартушылық
бағыттағы идеялары «ғылым үйрену парыздылығы», «Орысша оқу ... ... ... ... т.б. ... айқын көрінеді. Мақыш
аудармамен де айналысып З.Қаримидің «Айна» (1913) Ғ.Рашидидің «Сақ уа ... (1913) атты ... ... ... ... ... «Тұрмыш»
атты кітаптарын қолжазба журнал да шығарған. Өзінің саяси қоғамдық,
ағартушылық ... ... ... ... ... «Жолсыз
газеттеріміздің бірі», «Газетаның керектігі хақында» атты мақалалары
жарияланған ...... ... Оның ... қоғам тануы, көзқарасы
көбінше діни, кей ... ... ... ... ... ...... Бірді-екілі өлеңдері либеральдықпен шектесіп жататын
сәттері де бар.
Жалпы алғанда Мақыштың ізгілік, ағартушылық, ... ... ... ... ... ... молда ақын-жазушыларынан қазақ өмірінің
бірталай күрделі мәселелерін қозғаған, реалистік ... ... ... реализмге жақын келген осы-Мақыш Қалтаев деуге болады.
Мақыш соңғы кітабын «Бар оқиға» деп атаған. ... ... ... арасында бар, болған болып жатқан оқиғаларды, өзім көзіммен
көрген, іздестіріп ... ... ... ... ... ... айтамын барды көріп,
Көп көрдім жүргенімде елді кезіп, - дейді.
Осы ... ... ... әлеуметтік хал-жайын, шаруашылық, ... ... көп сөз ... бір ... кітабы «Қалтай ұлының қазақ ахуалын бәйіт еткен
мәнзумасы» - қазақтың хал-жайын баян ... ... деп ... ... ... ... қызықтап, дәріптеп баяндамайды. Көбінше, сын көзімен
қарап, қоғамдық даму тұрғысынан шенеп-мінеп ... ... ... ... ... ... ... өз халін нашар, өзім айсыз
түнде, қараңғыда қармалап жүрмін. Алайда ... ... ... Мақсатым қазақты сынау, шындықты әділетті айту:
Айнадай көрсетемін жұрттың мінін
Қорқып ішке жимаймын сөздің шынын.
Жақын ... дос, ... ... ... ... ... ... Мақыш.
Қысқасы, ақын өз кезіндегі қазақ халқының отар ... ... ... ... ... ... ... зәру қажеті оянып, ілгері
ұмтылу прогреске жету екендігін сезінеді, әлінше дәл бейнелейді.
Мақыш ... ... ... байлық-дәулеттің,
мәдениеттің халық үшін ... ... ... ... халықтың
шаруашылық мәдениет жөнінен ілгері дамуын көздейді. Жұртты оқуға, орысша
оқуға, мәдениетке, ғылым, өнер, ... ... ... ... ... ... үндейді.
Осы тұрғыдан қарап Мақыш қазақтың үйлену, ... ... ... ... ғұрып әдеттерін сынайды; бектік, феодалдық қалып
сарқыны болған жалқаулық, мансапқорлық, даукестік, партиягершілік ... ... ... ... би-болыстарды, қожа-молдаларды
балағаттайды.
Халықтың осы мінін, кем-кетіктерін Мақыш бір ретте дін негізінде,
жалпы ізгілік жөнімен, ... ... ... ... еді ... Енді ... ... қазақ өмірінің жаңғыруын шын көңілімен көксейді. Ақынның
шығармашылығын арнайы зерттеген келесі ғылыми ... ... ол ... ... ... бірқатар ғалымдар, ақындар мен жазушылар әр кезде
де ғылыми ойлар ... ... ең ... Б.Кенжебаевты айтамыз, профессор өзінің «ХХ ғасыр
басындағы қазақ әдебиеті» атты ғылыми еңбегінде ... ... ... ... ... Қалтайұлы» деген ғылыми жүйелі тарау жазған. Ол осы
еңбегінде ақынның ... ... мен ... кеңінен түсінік
беріп жазған. Айтулы ғылым Ы.Дүйсенбаевте ... ... ... ... ... ... айтқан, содан кейін
Ә.Дербісәлин, Ә.Құрымжанов, М.Банақаев, ... ... ... ... еңбектерінде аталады.
Шәді Жәңгірұлы (1855-1931). Шәді ... 1855 жылы ... ... ... ... ... келген. Ол жасынан оқып, білім
алған, ақынның өмірбаяны жайлы ғалым Н.Келімбетов: «Жәңгір мал ... ... күн ... момын шаруа екен. Ауылдастары оны Қоқыш деп атаған.
Шәдінің ... ... ... ... ол ... ойын ... ... барғанда, Шәдіні он жасқа келгенше ауыл молдасына беріп оқытады да,
1865 жылы сол кездегі атақты Жаян ... ... ... Ол ... жеті-
сегіз айғана оқиды да келесі жылы Шымкент ... ... ... ... екі жылдай араб, парсы тілдерін ... ... ... ... ... ... - делінсе, артынан әкесі, одан кейін
шешесі бірінің артынан бірі қайтыс болып бір үйдің тауқыметін ... ... ... Шәді ... ... де ... Жәңгірұлы өте көп оқыған адам. Ол өзі Ташкентте, Бұхарада ... ... және ... ... ... білген. Бүкіл Шығыстың бұрын соңды
тарихын, өнер-ғылымын, әдебиетін, ақын-жазушыларын жақсы білген ... ... ... орыс ... ... өз ... оқып ... соған
байланысты қазақ халқының тарихын сан рет, ой-елегінен өткізіп, ол жөнінде
ағартушылық пікірге келеді, оларды ... дәл ... ... ... Ақын ... араб, парсы шағатай әдебиеттерінің Орта Азия,
азербайжан, түрікмен халықтарының ... ... ... ... адам ... дырланған тақырыптарды қайталап, солардың стиліне
өзінше жырлаған өзінің шығармаларын соларға ... ... ... ... шығармалары қисса, хикая, дастан, лиро-эпикалық жыр ... ... ... ... ... ... әдебиеттерінде Орта Азия азербайжан,
түрікмен халықтарының бұрынғы әдебиеттерінде жырлаған тақырыптарды ... ... ... ... қырық уәзір» (1911), «Назым Шәріп»
(1917),, «Хатымтайдың хикаясы» (1914), «Искендр Зұлқарнайын» т.б. ... сол ... ... ... өзі ... ... ... «Романов тәсілінен хукмырналық қылған патшалардың тарихтары һәм
ақтабан шұбырыншылық заманынан бері ... ... ... (1912), «Келіннің
бетін ашатын терме» (1914), ... Орка - ... ... уа ... «Камаруз – заман», «Қарынның жер жұтқан оқиғасы» (1917) «Қисса
Бәлзм Бағұр» (1917) т.б. Шәді ... ... ... ... ... ... шығармаларының тақырыптарын да ертедегі ... ... ... ... өмірден алған, ер-казиралы, аудармашы
ретінде тануға және шежірелер жазған материалдар мен ертегіні, аңыз ... ... ... жазған ақын деуге болады. Шәді – діни көзқарастағы,
ескішіл бағыттағы ... Ол ... ... ... ... ... оның шығармаларында ертедегі «Романов нәсілінен
хукмыранлық қылған патшалардың тарихтары һәм ... ... ... ... халқының ахуалы» деген кітабында шәді орыс патшаларын патша
өкіметін, қазақ хандарын, қазақтың бұрынғы заманын дәріптейді.
Шәдінің ... ... өлең ... ... ... ... ... қисса-дастандар оқып берумен өткен. Ол өзінен ... ... ... мұра қалдырған, шығармалары кезінде ... ... ... де ... болып те кең тараған талай-талай өнерпаз қауымға ақылшы
яки бола ... ... ақын ... Шәдінің әдеби мұрасы – 100 мың жолдай
өлең-жыр. ... 75 ... жолы ... көзі тірісінде түрлі
қалалардабасылып ... Шәді ... ... ... ...
экономикалық және мәдени шенеуліктің бірден-бір ... ... ... ... яғни ... кейцін қалғандығынан деп
білді.
Осындай мешеуліктен құтылудың, ... ... мен ... ... жолы – ... ... мәдениетке шақыру, оған білім беру деп
түсінді. Сол себепті Шәді халықты- «заманға саз болып, өнер-білім үйренуге
» ... осы ... ... ... өркендеу, ерлік тарихын зор
шабытпен жырлайды, оны ... ... үлгі етіп ... Ақын өз
шығармаларында сол кезең үшін қоғамдық, әлеуметтік мәні зор, ...... және ... ... ... Халықты отырықшы
ел болуға өнер-ғылымға, ... ... ... аулақ болуға
шақырды.
Шәді шығармашылығындағы гуманистік сарындар әсіресе оның ... ... ... дастандарында басым. Шығыс үлгілі әдебиетінің
назирагейлік ... ... ... ол адам ... ең ... ... ... туған жерге деген ... ... ... ... ... ... ... барына
мадақғаулу күші бүкіл әлемнің кіндігі етіп ... Рас, Шәді ... ... діни көзқараста жазды, өйткені өз заман танудың
кейбір мәселелрі ... діни ... еді. Ақын ... өнер – ... ... ... жөніндегі имандылық пікірлерін кейде
діни сөздермен астарлап та ... яғни ақыл кей ... діни ... ... ... Өздерінің ілгершіл ой-пікірлерін аулайма
діни сөздермен бүркелеп, нәзік ишарамен астарлап айту орын алып ... Бұл ... ... өз шығармаларында қолданған дамытқан ақын Шәдінің
дүниеге көз қарасының негізгі орталық мәселесі – адам ... ... ... осы адам ... ... ... ... соған қызмет ету үшін
жаралған деген идея. Ол адамдық уәдеге ... ... ... ... ... болу –адамгершіліктің өлшемдері дегендей пікір айтады. ...... ... ... ... ... иерген ілгершіл, прогресшіл
оқымысты ақын.
Шәді өзінің бірқатар шығармаларында адам құқығы, әйел ... өнер ... ... ел ... ... ... құру мәселері жөнінде ілгершіл
ағартушылық пікір айтады. Назира ... жете ... Шәді ақын ... ... ... оқушысына тартымды, әрі түсінікті етіп
жеткізу үшін Шәді ... ... ... ... ... ... ... ертегі аңыз - әңгімелерді де зор шеберлікпен ... ... ... ол ауыз ... ... үлгілерін жазба
әдебиетке енгізді.
Шәді – Шығыстың классикалық поэзиясындағы гуманистік ағартушылық ой ... ... ... ... ... шығармашылықпен меңгерген
әрі орыс әдебиетінің озат, ілгерішіп ... мен де азды – ... ... осы ... ең ... ... ... мазмұны бай,
композициясы жинақы көркем ... ... ... ақын ... ... ... жас кезінен бірге өсіп бірге тәрбиеленеді, бірге
мектепке барып, екеуі де бірдей ... ... деп ... ... бірге өсіп, бірге тәрбиелеу ... де ... ... кең ... ... ... ... «Орқа мен Күлше де Тахир
мен Зухра» сияқты, бір күнде туып, бірге тәрбиеленіп екеуі де бір мектепке
барып, ... ... ... ... ... бірі – халықтың әділ білімді ақылды,
мейірімді, жомарт патша жөніндегі ...... ... бойы ... бұғауда болып, сан түрлі зорлық-зомбылық көріп келген халық ел
билеушілердің әділ парасатты ... ... ... Шәді ақын ... ... – қасіретте, үлкен бақытсыздыққа ұшарағандығын шегіне
жеткізе баса айту үшін «Бауырым қанға толды», «Бауырыма ... ... ... ... барады, жүрек майын еріді» деген сияқты ... ... ... ... сай етіп ... өз ... ... қара өлең, жыр үлгісімен жазды. ... өара өлең ... ... ... Ақын ... шумағы
көбіне дерлік төрт тармақты, сегіз тармақты және көп тармақты. Ол негізінен
асқақ ұйқасты, шінара ерікті ұйқас үлгілерін қолданған.
Қысқасы Шәді ... ... ... мен ... ... ... орыс әдебиетінің жақсы дәстүрін меңгерген, ізгілікті
адамгершілікті жырлаған, прогресшіл ағартушы бағыттағы ақын дейміз. Ол тек
Назирашыл ақын ғана ... ... ... өз ... ... ... өз ... жаңа туынды жасаған көп құнды мұра қалдырған үлкен
ақын.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мақыш Қалтаев12 бет
Мақыш қалтайұлы жайлы21 бет
Мақыш Қалтайұлы туралы13 бет
Мақыш Қалтайұлының шығармашылық өмірбаяны18 бет
М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы жайлы12 бет
М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар жайлы19 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы5 бет
М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь