Араб халифаты, араб халифатының құрылуы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І.Тарау Арабтар мемлекетінің құрылуының алғы шарттары
1.1 Ислам дінінің қалыптасып, араб тайпаларының бірігуі ... ... ... ... ... ... ... 11

ІІ.Тарау Халифаттың құрылуы, жаулап алушылықтары
2.1 Араб халифатының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
2.2 Алғашқы Төрт тақуа халифтарының тұсындағы Араб жаулап алушылықтар ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
2.3 Орта Азия халықтарының ислам дінін қабылдауы ... ... ... ... ... ... ... ...29

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының алдында тәуелсіздігін баянды ету, ол үшін экономикасын дамыту міндеті тұр. Президентіміздің 1997 жылғы қазан айындағы “Қазақстан – 2030” деген халыққа арналған Жолдауында бұл міндеттер айқын тұжырымдалған. Осындай жауапты да күрделі міндеттерді табысты орындап шығу жолында адамзат тарихындағы саяси – экономикалық қуатты мемлекеттердің құрылуы, нәтижелі билік құруы мәселелерін жете зерттеп, олардың үлгісінен тағлым алудың маңызы зор.
Орта ғасырлардағы әлемді дүр сілкіндіріп, ІҮ-Ү ғасыр дүниенің үш бөлігіне – Азия, Африка, Еуропа құрлықтарына үстемдік орнатқан мемлекеттердің бірі – Араб халифаты болды. Бұл мемлекет алдымен арабтардың өздерін біріктіріп, содан соң Кіші және Орта Азияны, Сотүстік Африканы, Пиреней (түбегі) жарты аралы мен Закавказье елдерін жаулап алды. Халифаттың тарихы – бұл тек арабтар мен арабия жарты аралының ғана емес, сондай-ақ бір кездерде оның құрамына кірген Иран, Орта Азия, Сирия, Египет, Ирак, Грузия, Армения, Әзербайжан т.б. халықтар мен елдерінің тарихы.
Араб халифатының эканомикасы ол құрылғаннан кейінгі екі ғасыр бойы Омейядтар халифаты кезінде және Аббаситтер билігінің алғашқы жүз жылдығы ішінде жедел қарқынмен дамыды. ҮІІ ғасырдың 30-шы жылдарында құрылған араб халифаты ХІ ғ. ортасындағы селжұқтық түріктердің жаулап алушылығына дейін экономикалық – мәдени дамуы жағынан алдыңғы қатардағы қуатты мемлекеттердің бірі болды. Араб халифатының құрамы ала-құла болды: арабтар, еврейлер, гректер, парсылар, армян, әзербайжан, грузиндер, египеттіктер, сириялықтар т.б. Халифат үш континент аралығындағы бір орталықтан басқарылатын, бірнеше ұлттардың халықтардың басын қосқан күшті мемлекет болды. Оның жоғары дәрежеде дамыған, бір орталыққа бағындырылған әкімшілік аппараты болды. Олар дүниежүзілік сауда жүргізді.
Оның экономикасының негізін ақша және жүйелі түрде жиналатын алым - салықтар қалады. Қазынаға түсетін байлық, әлеуметтік – экономикалық және мемлекеттік құрылыс - яғни, халифаттың ішкі және сыртқы жағдайларының бәрі қатаң сақталатын Шариат заңдарымен реттеліп отырды.
Халифатта орта ғасырларға тән құнды ескрткіштер, әдеби, ғылым - білім өмірге келді.
ХХ ғ. 90 ж. бергі уақыт әлемнің жекелеген халықтары мен өркенниеттері үшін ірі дүмпулер мен өзгерістер заманы ғана емес, сондай-ақ бүкіл адамзат тағдырындағы бетбұрыс кезең де болып отыр. Осы “ұлы жаңару” кезеңі (Л. Спайдер) әлемдік дамудың екі қарама-қарсы тенденцияларын: дүние жүзі елдерінің бір-бірімен барынша тығыз жақындасуы (ғаламдану) және әлемдік әр түрлі өркениет ошақтарының оқшаулануы, (локалдану) сияқты тенденцияларды байқатып отыр.
Алайда болашақ осы екі беталыстың алғашқысында екеніне күмәніміз жоқ. Мұны бүкіл адамзат өткен тарихы дәлелдеп береді. Енді ғана табалдырықтан аттаған жаңа ХХІ – ғасыр әлемдік өркениеттердің ғаламдық сипатын одан әрі айқындай түсуде, өйткені сан-салалы дүниежүзілік процестердің қай-қайсысының болмасын тағдыры өркениеттер тоғысы иірімдерімен тығыз байланыста болып келеді. Әр түрлі деңгейдегі интеграциялану, атап айтқанда Орталық Азия, Еуразия және бүкіл әлемдік деңгейлердегі интеграцияланудың, аса қажеттілігі жөнінде елбасымыз Н.Ә. Назарбаев та соңғы жылдары жиі айтып жүр және оның бастамасы мұндай одақтардың құрылуы қазіргі таңда іс жүзінде асып та жатыр.
Қазаргі таңда халықаралық байланыстардың барынша кеңеюі интеграциялану мен ғаламдану қарқын алуы бүкіл әлемдік мәдени тарихи процеске әр түрлі аймақ халықтарының атсалысуы мәселесінің зерттелуін күн тәртібіне қойып отыр. Соның ішінде әсіресе мәдениет аралық өзара ықпалдастық, оның оқшау этникалық мәдениеттердің эволюциясындағы
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ДЕРЕКТЕР:
1 Ибн – Хосров. Сафар – Намэ // Хрестоматия по история средних веков / Под. ред. Н.П. Грацианского и С.Д. Сказкина. – М., 1963 - С. - 238 – 239.
2 Ибн – Исхак. Житие посланника божьего // Хрестоматия, 1949 Т. – І. – С. 247 – 250.
3 Құран. – Медина, 1991.
4 Ал – Белазури. Книга завоеваний // М.А. Медиников. Палестина от завоевания ее Арабами . . . – СПб., 1897. – С. – 115 – 120.
5 Смасет – Намэ. Книга о правлеыи Везира ХІ столетия Низам аль- Мулька. – М. – Л., 1949. – С . 375 – 380.
6 Арабские источники ХІІ – ХІІІ вв. – Л., 1985. – С. 286 – 288.
ЗЕРТТЕУЛЕР
7 Крачковский Н. Ю. Аш – Шанфара. Песнь пустыни // Избранные произведения. Т – ІІ. – М. –Л., 1956. – С. 10 – 12.
8 Анри. Ламменс. Ислам бесігі. - Рим. 1914. – С. 50 – 52.
9 Арабский Восток и Магриб. Сб. статей. М., 1977. – С. 244 – 246.
10 Арбские страны: История, Экономика – Политика. М., 1986. – С. 278 – 280.
11 Арабская республика. Египет. М., 1990. – С. 350 – 352.
12. Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и России. Л., 1925. – С. 56 – 57.
13 Бартольд В.В. Ислам. ПГ., 1918. – С. 70 – 74.
14 Беляев Е.А. Арабы, Ислам и Арабский халифат в раннные средневековье. М., 1966. – С. 287 – 289.
15 Васильев А.А. Византия и Арабы. Л., 1925. – С. 48 – 50.
16 J. Fьck, Dic arabischen in Europa. Leiprig. 1955. – S. 4 – 6.
17 Эинштейн А. Д. Арабы и Возникновение халифата. М., 1969. – С. 70 – 72.
18 Жумагулов К.Т. Проблемы исследования Евразийской историй // Исторический наука а ХХІ веке: Материалы международных Бекмохановских чтений. 24 – 25 мая 2001 г. - Алматы : 2001. – С. 120 – 126.
19 Жумагулов К.Т. Гунны в Европе. К современной постановке и трактовке проблемы // Вестник КазНУ. Серия историческая. Вып. 9. Алматы., 1998.
20 Жумагулов К.Т. К современной трактовке истории Гуннов в Европе // Материалы научной сессии МИ-АН РК. “Уроки отечественной историй и возрождение Казахстанского общества. Алматы: Казахстан. 1999.
21 Жумагулов К.Т. Об историко – политических взглядах И.Г. Гердера // Вестник КазНУ. Серия историческая. Вып. 14. - Алматы: КазНУ, 1999.
22 Вопросы истории и литературу в Исламе. М., 1962. – С. 72 – 74.
23 История Востока. ІІ – том. М., 1995.
24 Ирмияева Т.Ю. От халифата до блистательной парты. Перм, 2000. – С.110 – 111.
25 Болышакова О.Г. История Халифата. ІІ- том. М., 1989. – С. 270 – 280.
26 Пигулевская Н.В. Арабы у границ Византии и Иран в ІҮ – ҮІ вв. М. – Л., 1964. – С. 34 – 42.
27 Жумагулов К.Т. Завоевание Аттилой Северной Италии // Вестник КазНУ. Серия историческая. Вып. 16. - Алматы: КазНУ, 2000.
28 Медников Н.А. Палестина от завоевания ее арабами до крестовых походов по арабским источникам. СПб., 1897. – С. 54 – 56.
29 Надирадзе Л.И. Вопросы общественно – экономического строя государства арабов и халифата ҮІІ – ҮІІІ вв. В Советской историографий // Историография стран Востока. М: МГУ. 1969. – С. 57 – 82.
30 Нысанбайұлы Р. Пайғамбарымыздың Ислам мемлекетін құруы // Ислам әлемі. 1998. – № 1. 2 – 5 бб.
31 Пигулевская Н.В. Зарождение феодальных отношений на Ближнем Востоке. М. – Л., 1958. – С. 3 - 9.
32 Резван Е.А. Религиозно – Социальная ситуация в Аравии на рубеже ҮІ – ҮІІ вв. и ее отражение а Коране // Науч. Конфер. “Общественные движения и их идеология до капиталистических обществах Азий. М., 1984. – С. 64 – 66.
33 Тортаев С.Ә. Орта ғасырлардағы Шығыс елдерінің тарихы. Алматы, 2000. – 61 бб.
МЕРЗІМДІ БАСЫЛЫМДАР
34 Сипенкова Т.М. К истории завоевания Закавказья арабами // Вопросы историй стран Азий / Сб. Статей. Л., 1965. – С. 143 – 155.
АВТО РЕФЕРАТ
35 Қартабаева Е.Т. Араб Мұсылман мәдениеті. Автореферат. Алматы, 2002.
ЗЕРТТЕУЛЕР
36 Чистякова Т.А. Арабский Халифат. М., 1962. – С. 80 – 82.
37 Чуракова М. Завоевания Северной Африки Арабами. ПС., 1958. Вып. 3 - С. 107 – 126.
38 Якубовский А.Ю. Востание Муканы. Л., 1948. – С. 24 – 26.
39 Папова В. Бахтин Ю. Мұхаммед пайғамбардың өмірі. Тарихи толғау. Алматы, 1994. 12 – 16 бб.
40 Гольдциэр И. Культ святых в Исламе. М., 1962.
41 Соловев В. Магомет, жизнь и религия. Алматы, 1990. – С. 70 – 75.
42 Ахмедов А. Социальная доетрина Ислама. М., 1980.
43 Тарнау И. Изложение мусульманского законоведения. М., 1991.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
..........................................................................................................3
І-Тарау Арабтар мемлекетінің құрылуының алғы шарттары
Ислам дінінің қалыптасып, араб тайпаларының
бірігуі............................11
ІІ-Тарау Халифаттың құрылуы, жаулап алушылықтары
2.1 Араб ... ... Төрт ... халифтарының тұсындағы Араб жаулап
алушылықтар.........
........................................................................................24
2.3 Орта Азия халықтарының ислам дінін
қабылдауы...............................29
ҚОРЫТЫНДЫ................................................................................................43ПАЙДАЛАНҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ...................................................45
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі кезде Қазақстан ... ... ... ету, ол үшін ... ... тұр. ... 1997 ... қазан айындағы
“Қазақстан – 2030” деген халыққа арналған Жолдауында
бұл міндеттер айқын тұжырымдалған. Осындай ... ... ... ... ... шығу ... адамзат
тарихындағы саяси – экономикалық қуатты мемлекеттердің құрылуы,
нәтижелі билік құруы мәселелерін жете ... ... ... ... ... ... ... әлемді дүр сілкіндіріп, ІҮ-Ү ғасыр дүниенің
үш бөлігіне – Азия, Африка, Еуропа құрлықтарына үстемдік
орнатқан мемлекеттердің бірі – Араб ... ... ... ... ... ... біріктіріп, содан соң
Кіші және Орта Азияны, Сотүстік Африканы, Пиреней ... ... мен ... ... ... ... ... – бұл тек арабтар мен арабия жарты аралының ғана
емес, сондай-ақ бір кездерде оның ... ... ... ... Сирия, Египет, Ирак, Грузия, Армения, Әзербайжан
т.б. халықтар мен елдерінің тарихы.
Араб халифатының эканомикасы ол құрылғаннан ... екі ... ... ... ... және ... билігінің
алғашқы жүз жылдығы ішінде жедел қарқынмен дамыды. ҮІІ
ғасырдың 30-шы жылдарында құрылған араб халифаты ХІ ғ.
ортасындағы селжұқтық түріктердің ... ... ...... ... ... ... қатардағы қуатты
мемлекеттердің бірі болды. Араб халифатының құрамы ала-құла
болды: ... ... ... ... ... ... египеттіктер, сириялықтар т.б.
Халифат үш континент аралығындағы бір орталықтан басқарылатын,
бірнеше ұлттардың халықтардың басын қосқан күшті мемлекет
болды. Оның ... ... ... бір ... әкімшілік аппараты болды. Олар
дүниежүзілік сауда жүргізді.
Оның экономикасының негізін ақша және жүйелі түрде жиналатын
алым - салықтар қалады. Қазынаға ... ... ... экономикалық және мемлекеттік құрылыс - яғни, халифаттың
ішкі және сыртқы жағдайларының бәрі қатаң сақталатын Шариат
заңдарымен реттеліп отырды.
Халифатта орта ғасырларға тән ... ... ... ... ... ... ... ғ. 90 ж. бергі уақыт әлемнің жекелеген халықтары мен
өркенниеттері үшін ірі дүмпулер мен өзгерістер заманы
ғана ... ... ... адамзат тағдырындағы бетбұрыс
кезең де болып отыр. Осы “ұлы жаңару” кезеңі (Л. Спайдер)
әлемдік дамудың екі қарама-қарсы тенденцияларын: дүние жүзі
елдерінің бір-бірімен барынша ... ... ... әлемдік әр түрлі өркениет ошақтарының оқшаулануы,
(локалдану) сияқты тенденцияларды байқатып отыр.
Алайда болашақ осы екі беталыстың алғашқысында екеніне
күмәніміз жоқ. Мұны бүкіл адамзат ... ... ... Енді ғана ... ... ...... әлемдік өркениеттердің ғаламдық сипатын одан әрі
айқындай түсуде, өйткені сан-салалы дүниежүзілік процестердің
қай-қайсысының болмасын ... ... ... тығыз байланыста болып келеді. Әр
түрлі деңгейдегі интеграциялану, атап ... ... ... және ... ... ... аса қажеттілігі жөнінде
елбасымыз Н.Ә. Назарбаев та соңғы ... жиі ... ... оның ... ... ... ... қазіргі таңда іс
жүзінде асып та жатыр.
Қазаргі таңда халықаралық байланыстардың барынша кеңеюі
интеграциялану мен ғаламдану қарқын алуы бүкіл әлемдік
мәдени ... ... әр ... ... ... атсалысуы
мәселесінің зерттелуін күн тәртібіне қойып отыр. Соның ішінде
әсіресе мәдениет аралық өзара ықпалдастық, оның оқшау этникалық
мәдениеттердің эволюциясындағы және ... ... ... рөлі ... мәселенің өзектілігі барынша артып
отыр.
Мәдениеттередің өзара ықпалдастығы өзара қарым-қатынасқа түскен
халықтардың дамуына және бүкіл адамзаттың мәдени қорының
байытылуына ықпал ... ... ... ... бірі – орта ... араб ... ... дамуының ең бір шырақтау шегіне жеткен кезде “Ескі
дүниенің” ширегінен астамын Солтүстік Африка,
Үндістанға дейін алып жатты. Мәселе бұл мемлекеттің
көлемі ... аса ... ... ғана емес ... үшін ... – осы ... әр ... өркениеттер ықпалдастыққа
түсе отырып, жаңа, жоғары дамыған мәдениетті туғызды, бұл
мәдениеттің тілі – араб ... ал ... ... ... да ... ... алған территорияда бағзы
замандардан бергі Тигр мен Ефраттың, Иран мен
Сирияның, Египет пен Индияның, Алдыңғы және Орта ... ... ... ... ... ... мәдениетін тек жай ғана тұтынушылар ғана
емес, сол мәдениетті белсенді түрде жасаушы халықтың біріне
айналды.
Деректік негіздері. Бітіру жұмысын ... ... ... ... ... жазба деректер кеңінен қолданылады.
Тақырып ислам діні мен тығыз байланысты болғандықтан ең басты
дерек көзі “Құран кәрім” және Мұхаммед пайғамбардың
Хадистерін ... ... Азия ... ... ... үшін ... ең алдымен,
Қожа Ахмет Иассауи және т.б. ғұламалардың еңбектері басты
дерек болып табылады. Аталған түркі ойшылдарының еңбектері
түрік-ислам синтезінің ... ... ... да ... ... ... сол ... тыныс-тіршілігін,
исламның келуі мен түркілер өмірінде, олардың
дүниетанымында, психологиясында орын алған
өзгерістерді түсінуге болады. Бітіру ... соны ... ... ... ... кеңінен қолдандық.
Арабтардың Орталық Азияға келуін оң салдарларының бірі
араб ғалымдарының түріктердің тарихын мәдениеті мен
географиясын түріктердің өз отандастарын және ... ... ... мен ... ... қарауға болады. Ү-ҮІ
ғасырлардағы арабтардың экономикасы мен қоғамдық құрылысы,
тұрмыс салты, мәдениеті мен діни нанымдары жөніндегі
мәліметтерді біз ... ... ... ... араб өлең ... аламыз. Яғни, ертедегі
араб поэзиясы Ү-ҮІ ғғ. арабтар туралы деректер көзі жайында
Крачковский И.Ю. былай дейді: “Ол өлең – ... ... ... ... араб ... ... оның қоршаған ортамен
қатынасын фотография дәлдігімен бейнелеуінде”[7]. Сондықтан
да мамандар бұл жырларды ... ... ... араб ... тұрмыс салтын сипаттаудағы ең маңызды да беделді
деректер деп есептейді.
Тарихнамалық зерттелу деңгейі:
Ежелгі замандағы, исламға дейінгі араб ... ақын ... ... ... Ү-ҮІ ... ... ... зерттеуде жаңа заман
кезіндегі саяхатшылар жинаған әртүрлі бай материалды да
қоса пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырға дейін айтарлықтай өзгеріске
ұшыраған жоқ. Ислам діні қалыптасқанға дейінгі арабтар
поэзиясын ҮІІІ - Х ғасырларда оларды жинаушылар мен
редакторлар біраз толықтырып, ... ... ... ... ... ХІХ ... 50 – 70
жылдарында ол поэзия шынымен Ү – ҮІ ғасырлардағы авторлардың
шығармалары ма, жоқ әлде олардан ... ... ... яғни ҮІІІ - ІХ ғғ. ... емес пе ... ... болды. Әрине, бұл сұраққа жауап іздеушілер әртүрлі
көзқараста болды. Бірақ, негізінен сол Ү – ҮІ ғғ.
авторлардың шығармалары ... ... ... ... ХХ ... 20-шы жылдарында ағылшын шығыстанушысы
Маргомус С. Пен египеттік оқымысты ... ... күн ... ... Ол ... исламға дейін жазылды деп жүрген
поэзияның авторлары халифат ... ақын – ... ... Бірақ, бұл пікір осы екі оқымыстылардың ғана
пікірі болып қалды. Ғылым ... ... ... ... ... сол кезде (ІҮ – Ү ғғ.) жазылғанын мойындайды.
Дегенмен біраз қосымшалар, толықтырулар, анықтамалар
енгізілгендігін жоққа шығармайды.
Араб поэзиясы жөніндегі ең ... ... ... И.Ю. ... ... Оның ... - орта ғасырлардағы авторларда
шығармалардың кейіпкерлері, мінез – құлық, әрекеттері
кездеспейді [5].
Айтылып отырған кезең туралы ең құнды деректердің бірі ... ... ... Шахрастанидің “Кітап ал – милал ва –
нихал” (Діни секталар мен философиялық мектептер кітабы)
деген еңбегі. Ол шығармада исламға ... ... ... әдет – ... ... жеке тарауы бар.
Арабтардың алғашқы қауымдық құрылыстағы өмірі туралы
мәліметтердің тағы бір құнды дерегі ... Ол ... ... мен қоғамдық
құрылысына көп көңіл бөлген. Автор арабтарды көшпелі халықтар
деп суреттейді.
Исламға дейінгі арабтар туралы олардың көршілері де біраз
мәліметтер қалдырды. Бірақ, оларды ... деп айту ... олар ... ... жете ... Тарихшылар
үшін тек сириялық жылнамалар біраз құнды дерек көзі болып
табылады. Арабтардың Ү –ҮІ ғғ. ... ... ... ... ... ... ... Оның “Ертедегі Аравиядағы туыстық
және неке” атты еңбегі 1885 жылы Кембриджде ... ... ... ... ... ... еңбектің бірі Юлиус
Вельхаузеннің “Араб пұтқа табынушылығының қалдықтары”
деген ... айта ... ... Ол ... 1927 ж. ... ... ... арабтардың өмірі, тұрмыс салты,
шаруашылығы, қоғамдық құрылысы туралы деректер Анри
Ламменстің бірінші еңбегінде орын алған [8]. Ү – ҮІ ... ... Леон ... екі томдық “Шығыс тарихының
очерктері” (Милан, 1911 ж.) атты еңбегінде келтірілген. Бірінші
томында “Исламға дейінгі Аравия”, “Ежелгі арабтар”
геологиялық-климаттық, әлеуметтік – экономикалық
жағдайы туралы ... ... ... ... ... ... арабтар туралы мәліметтердің
тағыда бір құнды көзі – Джирджа Зейданның “Исламға дейінгі
арабтар” деген еңбегі. Сонымен қатар Кассэн де Персевальдың
1847 жылы ... ... ... ... ... А. ... 1895 жылы жарық көрген “Ислам тарихы”, А.Е.
Крымскийдің Москвада 1911 ж. ... ... ... араб
әдебиетінің тарихы” деген сияқты еңбектерді атап өтуге болады.
Исламның шығуы туралы негізгі дерек “Құран” болып табылады.
Оны Осман халиф (644 – 656 жж.) ... ... Ол 114 ... ... Бұл қасиетті кітапта
Алла тағаланың 77934 сөзі жазылған [3]. Келесі ... ... ... ... ... ... ... “Алланың өкілінің өмірі” – “Сират расул
Аллах” деген шығармасы. Ол бізге ІХ ғ. өмір сүрген ... ... ... ... ... ... ... ... (747 – 823 жж.) “ Әскери жорықтар кітабы” – “Китаб ал
– Магази” – Ислам дінінің ... ... тағы бір ... ... ... Ислам туралы оның негізін қалаушы
Мұхаммед пайғамбар туралы ... ... ... ... ... Олар орта ғасырларды
арабтармен әрі жиі соғысып, әрі экономикалық, мәдени
қатынастарда болып тұрды. Византиялық ресми православие
бағытын ұстанушы грек – ... ... және ... ... ... ... исламның шығуына
себепкер деп есептеген Мұхамедке дұшпандық сезіммен
қарады. Сондықтан да ... ... ... түрде бейнеленген.
Батыс Еуропада ислам туралы мәліметтерді алғаш рет крест
жорықтары кезінде өздеріне қас дұшпан болып көрінген
дінге идеологиялық қарсылық көрсету мақсатымен ... ... ... ... ... ... ХІІ ... Испанияда тұрған, араб тілін жақсы
білген Католик монахы Роберт Кетензис ... ... ... Бұл ... ... ... шығару мақсатын көздеген
клюнилік аббат Петр Благочесивыйдың бастамасы бойынша
жасалды. Мақсатқа сай Құран көптеген бұрмаланушылыққа
ұшырады. ... осы ... ... тек 1543 жылы
Швейцариядағы Базельде басылып шықты [16].
Ислам тек өткен ғасырда ғана ғылыми зерттеудің ... ... ... ... сол ... ... сай исламның шығуын Мұхаммедтің қызметіндегі оның
жеке басының ... ... ... ... алғаш ғылыми тұрғыдан зерттеген
австриялық дәрігер, әрі шығыстанушы Алонс Шпренгер
(1813-1893 жж.) болды. Оның “Мұхаммедтің ... мен ... ... ... ... өз мән – маңызын жоғалтты. Шпренгер
бірден – бір дүниежүзілік дін деген қате ... ... ... де ... ... әр қадамынан бастап талдай
аламыз”, - деп есептеді. Бұл арабистің мұндай ... оның ... ... – діни ... ... ... ... пен хадистер жинағына сын көзбен
қарамағандығының жемісі [14].
Мұхаммедтің өмірбаяны жөніндегі келесі бір Еуропалық ғылыми
еңбек – ағылшын Уильям ... ... 1856 жылы ... ... өмірі” деген шығармасы. Шпренгерге
қарағанда У. Мюир (1819 –1905 жж.) ... ... тән ... айыптаушылық, дұшпандық пікір
білдірді. Исламның шығуын ол Мұхаммедтің шайтанның азғыруына
түсіп кетуінің нәтижесі деп түсіндірмекші болды. Орта ғасырлық
түнек рухында жазылған Мюирдің бұл ... ... ... ... ... ... анықтауға бірінші болып
неміс арабисі Губерт Гримме (1864 – 1942 жж.) ... ... ... ... ... Бірақ оның “Мұхаммедтің” меккелік
қызметі кезінде туа бастаған ислам – дін емес, социалистік
қозғалыс, әрі ілім болды”, - деген тұжырымы сын
көтермейді. ... ... ... ... ... аударарлық.
Монтгомери Уотт жазған өмірбаян “Мұхаммед – Меккеде” және
“Мұхаммед Мединада” деген екі ... ... ... ... 1953 – 1956 ... ... көрген. Ф.
Бульдің кітаптары жарық көрген. Ф. Бульдің ... М. ... бұл екі ... өте ... ... Ол ... тек ... ғана емес, жекелеген мәселелер бойынша да жүйеге
(мыс., “Мұхаммед және еврейлер”, Мұсылмандық мемлекеттің
сипаты”, Қоғамдық ... ... ... Бірақ бұл еңбектің ғылыми құндылығы төмен
себебі, автор ... ... ... күмәнсыз иланып,
араб – мұсылмандық тарихнама дәстүріне сын көзбен қарамаған.
ХХ ғғ. басынан ... бері ... ... ... ... әдебиеттің ғылыми құны өте төмен.
Араб мұсылман тарихшылары жазған Мұхаммедтің өмірбаяндары Ибн
Исхактың “Сиратын” ғылыми сын тұрғысынан ... ... ... ғана ... ... ... ... ішінен Мұхаммед Хусейн Хейкеалдың “Хайат
Мұхаммед” (Мұхаммедтің өмірі) деген шығармасын ерекше
атап етуге болады. Ол 1947 жылы Кайрде ... ... ... отырып Хейкал ислам діні іскерлік пен
бәсекелесті (конкуренция) қолдайды деген тұжырым жасайды.
Мұсылман өркениетін рухани негіз, ал ... ... ... Оның ... ... өркениетіне рухани негіз, ал
батыс өркениетіне экономикалық негіз тән. Батыс пен мұсылман
әлемі арасындағы тағы да бір ерекшелік – ... ... ... ... тынымсыз күрес жүріп отырса, мұсылмандар
әлеміне бұл екі институт бір –біріне толықтырып, тығыз
ынтымақтастық өмір сүруде.
Хейкаль исламның социалистік сипатына да ... баға ... ... ішінде В. Соловьевтің “Магомет” деген
Мұхаммедтің өмірбаяны жөніндегі шығармасы кең танымал
болды. Ол Санкт – Петербурда 1896 ж. жарық көрген болатын
(Алматыда – 1990) [41]. ... – ақ М.Н. ... ... ... атты еңбегі де көңіл аударарлық.
Мұхаммед пайғамбардың өмірі мен қызметін проф. А. Е.
Крымский едәуір зерттеді. Ол ... для ... ... ... ... ... ... “История мусульманства” және “История арабов” деген
еңбектерінде ислам дініне көңіл бөлді. Вашингтон Ирвингтің
“Жизнь Магомета” деген кітабы орыс тіліне аударылып, оған,
Н. А. ... ... ... В. Ирвингтің бұл еңбегі тарихи
роман жанрына жақын, яғни ғылыми құндылығы төмен.
Ислам ... ... ... ... ... ... бөлген. Бірнеше теориялар қалыптасты. Оның біріншісі
М.Н. Поеровскийдің тарихи концепцияларының ықпалы мен
қалыптасқан. М.А. ... ...... ... ... Марксизм – Ленинизм іліміне жат
бұл тория 20-шы жылдардың аяғы мен 30-шы ... ... ... ... қатар “көпшілік” және “егіншілік”
теориялары да белгілі болды. Көпшілік теориясы бойынша ислам
алғашында Аравияның бедуиндер бұқарасының мүддесін көздеді,
солардың идеологиясы болды. Ал ... ... ... диқандардың рөлін шектен тыс асыра көтермелеп,
алғашқы ислам “кедей шаруалардың идеологиясы ... ... ... ... Мұхаммедтің өмірбаянын, ислам
дінінің шығу себептерін белгілі орыс жазушысы В. Панова
(1905 – 1973 жж.) мен оның ұлы, әйгілі арабтанушы Ю. ... ... ... 60- шы ... ... ... пайғамбардың өмірі: Тарихи толғау” атты
еңбектері кезінде Жазыл рап сериясына арнайы
жазылғанымен жарық көре алмай қалған болатын. Шын
мәнінде бұл ... ... әлем ... тарихи
деректерді ең мол қамтыған Мұхаммед Ғалаиһи С-Саламның
толық өмірбаяны [39]. Бұл өмірбаянды “Жазушы” баспасы ... 1993 жылы ... ... “Ислам әлемі баспасы
дүниеге келіп, діни кітаптар шығаруды қолға алды ... 21. 03. ... Енді ... ... ... ... көптеп шығарылады деп
сенеміз. Ол еңбектердің Қазақстан тарихын, байыта түсетініне
күмән жоқ. Зерттеу барсысында ... ... ... және ... да зерттеушілерінің пікірлері
мен қатар талданып салыстырмалы тарихи зерттеу әдісі
қолданылды. Бітіру жұмысын жазуда Батыс пен Шығыстың
өзара ықпалдастығы ... ... ... ... жылдары жаңаша тұрғыда көп зерттеу жұмыстарын жүргізіп
жүрген ... ... Қ.Т. ... еңбектері бағыт-
бағдар беретін әдістемелік теориялық негіз ретінде
қолданылды [18, 19, 20, 21].
Бітіру жұмысын жазуда алға қойған мақсат - ... ... ... ... ... ынтымағын
қамтамасыз ете білу де, үш материктің көп ұлтты
халықтарынан құрылған мемлекеттің ІҮ ... ... ... ... бір себебі болды. Араб халифатының әлеуметтік -
экономикалық қатынастарды шешу тәжірибесін ... ... ... ... ... ... орай бұл маңызды
мәселе дұрыс шешімін таппай отыр. Халифаттың көптеген
елдерді оңай әрі тез ... ... ... өз ... тапжылтпай ұстап отыруының себептерін зертеу,
ұғу, тағлым алу ... ... ... ... ... үлес қосады деп санаймыз. Сол себепті де
біз өз бітіру жұмысымыздың ... етіп ... ... және оның жаулап алушылықтары” мәселелерін таңдап
алдық.
Бұл мәселе әлі күнге дейін дұрыс шешімін таппай келе жатыр.
Біздің республикамыздың ... ... ... ... қатарына қосылу үшін, 2030
жылға қарай “Орталық Азия Барыс” атану үшін араб халифатының
әлеуметтік - ... ... ... ... адамгершілік
құндылық тұрғысынан саралау қажет.
Бітіру жұмысы кіріспеден, екі тараудан және қорытындыдан
тұрады. Кіріспеде таңдап алған тақырыбымның маңыздылығын
дәлелдеуге, ... ... ...... ашып
көрсетуге басты назар аударылды.
Бірінші тарауда ислам дінінің қалыптасуы туралы деректерге,
зерттеулерге шолу жасалынды. Ол діннің қалыптасуының алғы
шарттарын әлеуметтік – ... ... ашып ... Бұл ... ... ... ... құрылуының алғы
шарттары, тарихы баяндалды.
Екінші тарауда деректер мен зерттеулерге сүйене отырып алғашқы
төрт ... ... ... араб ... ... - салдары, феодалдық қатынастарға талдау жасалынып
баяндалды.
Бітіру жұмысы осы екі тарауда баяндалған мәселелерден
туындайтын қорытындымен аяқталады.
Бітіру жұмысының соңында пайдаланылған деректер мен ... ... ... – ТАРАУ.
-----------
АРАБТАР МЕМЛЕКЕТІНІҢ ҚҰРЫЛУЫНЫҢ АЛҒЫ ШАРТТАРЫ
Ислам дінінің қалыптасып, араб ... ... ... өмірге келді. Мекке – Хиджаздың ең үлкен елді
мекені. Оның төңірегі құлазыған шөл дала, ... те – ... ... ... ... жетерлік шағын жайылым ғана
болды. Жері егін егуге мүлде жарамсыз, азын аулақ ... қой ... ... түрі ... ... азық ... мал ... да мейлінше қолайсыз. Құдықтар суы өте
тереңнен шығады. Сондықтан да Меккенің тұрғындары не мал
өсірумен, не егіншілікпен айналыса алмады. Мекке сауда
керуенінің ... ... ... ... ... ... Зәмзәм суының шипалы қасиеті бар. Сондықтан Мекке бірден
қасиетті мекенге айналды. Зәмзәм бұлағында Каоба Храмы араб
бедеуилерінің атамзаманнан табынатын орны ... [13]. ... ... ... мен оның ... күңі ... ... Исмайл салғызған деген аңыз сақталған, тек Палестинаға
келгеннен кейін, пұшпағы қанамаған ... ... Сара ... бала ... деп ... соң, Египет
перғауыны ханымына тік тұрып қызмет қылсын деп жанына
қосып берген күні Ажарды құдай қосқан қосағы Ибрахимге
тоқалдыққа алып ... ... Ажар ... ұл ... ... Жасы ... үміті үзіле
бастаған кезде шағында Сара құдіреті күштінің
желеп-жебеуімен жүкті болып, Исках есімді ұл ... ... ... қуып ... ... ... ... талабына құлақ асты да, Ажар мен Исмайлды құдіреті
күшті иллара етке Арабияның бір түкпіріне апарып салуға
Ибрахимді мәжбүр етті.... Жалғыз ... ... ... жер ... ... ... тепкілеген жерінен
тұп-тұщы ауыз судың көзі ашылып, бұрқ ете қалды... Пайда
болған зәмзәм қайнарының ... ... ... ... ... ... ... үйін” салды.
Қағбадағы қара тастың құпиясы әлі күнге дейін жұмбақ. ... ... ... – мыс. ... ... ... көп
сипалай берген соң қап-қара болып кетіпті. Бірнеше рет болған
су ... ... қара ... ... ... осы ... ... Храмның төңірегіне орналасқан. Ол
храмды Меккеліктер “Алланың үйі” деп, ал өздерін “Алланың
көршісіміз” деп атаған. Голландық ориенталист К.Х. Снус
Хюргроанья: ... ... ... ... суы ... құм мен ... құм мен ... ыстықтан басқа
ештеңе де силаған жоқ деп жазыпты. Мекке сауда- саттық,
алым-берімге таптырмайтын жер. Қалтарыс, қаға берісі мол
жолдар ... жыл он екі ай бойы ... ... ... ... ... ... теңізіне
сапар шеккен керуендер осы өңірді басып өтеді. Алайда
Меккенің атының ... оған ... ... Онда ... ... пір тұтатын көне аруақтары мен әулиелі
орындары көп еді. Сондықтан да Мекке киелі орын деп
айырықша дәріптелді. ... ...... келіп, әулиелі орындарға түнеушілер жыл он екі ай
бойы бір үзілметін [14]. Солармен ... ... ... ... ... ... Меккеден жылына екі
рет қыста және жазда үлкен сауда ... ... ... ...... ал ... – Солтүстікке
қарай, Палестина мен Сирияға, Иракқа, тіпті ... ... ... ... ... ... Ол керуенге кез келген Меккелік кіре
алатын. Керуендер алып шығатын тауарлар құны әр кезде, әр
түрлі болды. Дегенмен орта есеппен 50 мың ... ... ... ... руы ғана 5-6 мың ... ... керуенді де сол ең қуатты Омейя руының
өкілдері басқаратын.
Үлкен керуендерді жол білетін серіктер мен қорғаушы ... алып ... ... оны ... мен ... ... ... жалдайтын. Тәжірибелі жол
сілтеушілер құдықтар мен түйе жайылып, қоректене ... ... ... ... ... жүйрік түйеге
мінген пысық жігіті арқылы Меккемен үзбей байланыс жасап
отыратын Хиджаздықтар мен Недждіктер Қағбаға қажылыққа келіп
отыратын қасиетті ... ... Ол ... кек ... ... ... тыйым салынды. Мекке мен оның төңірегі
“Храм” деп, яғни адам өлтіру сияқты ауыр қылмыстыларға
жол берілмейтін ... ... деп ... ... ... басты кәсібі болды. Бұл қалада кім саудагер
болмаса, оның ... ... ішуі қиын ... ... ... дейін Меккеде өзінің ақша жасайтын сарайы болмады.
Саудада Византия мен ... ... ... (алтын, күміс
монеталары) пайдаланылды [29].
Саудамен қатар Меккеде өсімқорлық та кең қанат жайды (арабша
–“риба”). Әжептәуір табыс табуға ... ... ... ... және ... байқуатты адамдар өсімқорлардан
қарызға ақша алып отырды. Бай көпестер саудамен де,
өсімқорлықпен де айналысты. Айталық, Вакыди: ... ... ... көп ақша ... ... - ... диркен - бір диркемге, бір динар - бір динарға ... яғни бір ... ... ... адам ... екі
динар етіп қайтаруы тиіс болған (100 % өсіммен).
Меккелік сауда ... ... бір ... Тайф қаласының
тұрғындары, оның ішіндегі қуатты сакиф тайпасының өкілдері
болды. ... ... ... ... ... ... ол ... “Маккатани” – яғни
“екі Мекке” деп атаған.
Тайф пен оның маңындағы ауыл тұрғындары бау ... ... ... ... ... ... Тайфтың маңында меккеліктердің жазғы ыстықтарда
паналайтын дачалары болатын [10].
Меккедегі тайпалардың ... ең ... ... руы ... ... ... бай ... болды. Солардың арасынан сауда
керуен басшылары, жергілікті өзін-өзі басқару тізгінін
қолында ұстаушылар шығып отырды. Олар Қаабаның
төңірегінде, ал-Батха деп аталған тегіс ... ... ... тек ... мен тауары ғана болып қойған
жоқ, сонымен қатар олардың егістік жерлері, малдары мен
құлдары да көп болды. Олар асыл тұқымды жылқылардың иесі
болды.
Меккеде, оған ... ... ... ... хавазин, гатафан
тайпалары қоныстанды. Ал тайфте скиф тайпасы ... ... ... Меккеде сондай-ақ “одақтастар”
деп аталған “ахлафтар” да тұрды. Бұлар басқа тайпалардан
келіп қосылған кірмелер болса керек. Меккенің шет жағында
“завахир” деп аталған кедейлер ... ... ... ... ... ... де тұрып жатты.
Олар да сауда- саттықпен айналысатын. Курейш ... онша ... ... жоқ. Ірі ... ... тобы ... деп ... Құлдардан полиция
құрылды. Ол “АХАБИШ” деп аталға. Жиналыс үйі жұмыс істеді. Ол
ақсақалдар кеңесінің ... ... ... ... (дар ... негізінен Кусайя Ибн-Килаба
қалаған дейді. Табаридің айтуынша Кусаяның қолында өз
тайпасы (курейш) сеніп тапсырған билік, яғни Хиджаба,
Сикая, ... ... және Лива ... ... дегені –
Қағбаның кілтін ұстаушыс, Сикая – Қағбаға табынуға келген
қажыларды сумен қамтамасыз ету міндеті, рифада – ішерге тамағы
жоқ ... ... үшін ... ... ... Ол қорды
курейштер мен т.б. тайпалар жинайтын. ЛИВА дегені ақ матадан
жасалған ту. Ол найзаның ұшына байланатын. Соғыс кезінде ол ... ...... табыс етілетін. Кусайя курейш
тайпасының омейя руынан болатын. Ал ... ... бай ... ... құлдарынан құрылатын.
Олар курейштер қазынасы сақталатын қағба, бай курейштердің
үйлерін күзететін [40]. Айтылып отырған кезде ... бір ... ... ... еш ... болатын. Христиан, иудей діндеріндегі шет елдіктер бұл
жаққа келіп-кетіп жүрді, Меккенің өзінде тұрып та жатты.
Кейбір арабтар сол ... ... ... та ... ... ... ... орталығы болып отырған. Меккеде
ланифизмнің (бір құдай) тарауына жақын ... ... ... ... ... ... ... идеолдарға көшпелі бедуин тайпаларының қажылығы
курештердің экономикалық жағдайына байланысты болатын.
Әртүрлі құдайға сенетін бедуин тайпалары Қағбаға көп мал
алып келіп, ... ... ... ... да ... көп ... пұтқа табынушылықты барлық күшін сала
қорғап бақты.
Барлық Аравиядағы политиамның ақыры жақындап келе жатты.
Алғашқы қауымдық ... ... ... ... мен ... ... ... тайпалық одақтардың
құрылуы осының бәрі бір денеге, бір құдайға сену арқылы
бір орталыққа бағынған мемлекеттің құрылуын қажет ете
бастады.
Араб монетейзмі түріндегі ханифизм политейзмге ... ... ... ... ... ... жекелеген көп құдайларының орнына барлық
арабтарға бірдей жалғыз рахманды және бір дінді ұсынды. Бұл
күрес алдымен әрине Меккеде қызу жүрді. Себебі, Меккедегі
Кағба ... ... ... ... ... діні ... ... қалыптаса бастады.
Оның негізін Мұхаммед Ғалайһи С-Салам пайғамбар (570-632жж.)
қалады.
Мұхаммед Пағамбардың ата-бабасы қағбаның кілтін ұстаушылар
болған, ал ... ... ... (Абраһале) Ажар
деген египеттік күңінен туған баласы Исмайл ... ... ... ... қалған Жарһумды қағбадан Бану Хұзов
тайпасы қуып шығыпты.
Кейінірек Исмайлдың Құрайш деген ұрпағы үйлі-жайлы болып,
қағбаға қайтып оралды да, оны тәртіпке келтірді. ...... ... ... қалаған тайпаның арғы
атасы болды.
Құрайштың жетінші ұрпағы қосай Меккеден қалған азды-көпті
Хұзаолар қуып шықты. Сөйтіп, 440-450 ... ... ... ... ... Ал ... – Мұхаммедтің
төртінші атасы болатын. Ол 480 жылы қайтыс болған. Оның
мұрагері ...... ... ... Ол да Қосай
сияқты Меккенің дуанбасы болды. Хашім қайтыс болғанда оның
артында қалған сәбиі Шейба Мұхаммедтің үшінші атасы. Ол ... ... ... дуанбасы болған. Хашім қайтыс болғанда
оның артында артында ... ... ... ... ... ... Ол Ясрибтегі нағашыларының қолында өсіп,
ержеткен соң әкесінің інісі Мүтәлібтің қолына келді.
Меккеліктер Шейбан Мүтәлібтің құлы екен деп Әбд –ал-
Мүтәліб деп атап ... (Абд – ... ... ... Осы
Шейба - Әді Әл - Мүтәлібтен Мұхаммед Ғалейһи – ас - салам
пайғамбардың әкесі Абдолла туған [39].
Шейбанның ... ... ... ... Бір күні Қағбада бүкіл
халықтың көзінше құдайға жылап жалбарынып, бала сұрапты. Егер
алла 10 ұл берсе ... ... ... едім деп ант береді.
Бұл тілегі алланың құлағына шалынып, Әбді әл-Мүтәліб он екі ұл
сүйді.
Ол берген антын орындау үшін бір ұлын ... ... ... ... тастайды. Ол жеребе өте сүйкімді ұлы Абдолланың
(“Құдай ... ... ... ... ... орнына 100 түйе құрбандыққа шалынды (Әбді
әл-Мүтәліб сәуегейдің айтқанын орындап Қағбаның ішінде
Абдолла мен 10 түйе алып келді. Жеребені он рет сү ... рет ... ... ... жолы Абдоллаға түскен сайын он
түйеден айдап әкеліп қосып отырды. Тек түйе саны 100-ге
жеткенде ... адам ... ... осы ... әл-Мүтәліб қателесуден қорқып, 2 рет садақа суырды, ... де ... ... ... ... Енді күмәндануға
негіз қалмады. Сүйтіп, Абдолла ажалдан аман қалды).
Шамамен 569 жылы Абдолланы ... ... ... ... ... білдіред). 569-570
жылдары Сананың билеушісі Абдраханың қолбасшысымен
иемендіктердің Меккеге жорығы басталды. Жорыққа Эфиоп
әскері қатысты . ... ... олар ... ... тас лақтырыды ; әскер шешек дертіне
шалдығып, қырыла бастады. Аман қалғандарды кері ... жылы ... ... Эфиоп әскерін елінен қуып шықты.
Оларға Иран көмектесті.
Болашақ пайғамбар, құрайыш тайпасының Омейя руынан шыққан
Абдолла мен Әминаның отбасында 570 жылы 29 ... ... ... дүниеге келді. Мұхаммед туардан 2-3 ай бұрын әкесі
өлді. ... ... мұра : бес ... ... қой және
ассирийлік күн Барақат. ...,.... көшпенді тайпаларға
тәрбиеге беру ... ... Бұл жолы ... балаларды
тәрбиеге алуға құрғақшылық салдарынан жоқшылыққа
ұшыраған Бану-Сал, Бану-Бәкір ... ... еді. Олар ... төлемі аз бола ма, ал жесір әйел
тұрмысқа шықса жаңа күйеу тіпті ештеңе татырмай ма деп
әкесіз жетім Мұхаммедті алғысы келмеді [39].
Басқа ... ... баға ... ... ауқатты тәуір
үйлерден бала алып жатқанда, Халима деген әйел құр ... үшін ... ... ... ала ... алты ... ... көшпенділер қолына түсті.
Сонда 4 жыл тәрбиеленді. ... Мұхаммед пен оның емшектес
ағасы қозыларды қарап, үйден алыстау жерде ... ... ... ... ... ақ киім ... екі адам ... Мұхаммедтің шалқасынан жатқызып, кеуде сүйегін ашып,
жүрегін шығарып алған. Жүрегінде қара дақ бар екен, соны
алып тастап, баланың жүрегі мен ішкі ... ... ... ... ... ... ... бұрылып кете
беріпті.
Халима Мұхаммедті шешесіне қайта әкеліп береді. Алты жасқа
толғанда шешесі Мұхаммедті Ясрибте тұратын нағашыларымен
таныстыруға алып ... ... келе ... ... жол ... қайтыс болып , Абва елді мекенінің жанында
жерленеді.
Мұхаммедті атасы Әбді әл-Мүтәліб (Шейба) қолына алды. ... ... ... ... ... діни
орданың жанында өткізді. Сүйікті немересі атасының жанында
болады, кейде түнеп те қалатын. Әбді әл-Мүтәлібтің басқа
немерелері маңайлайда алмайтын кереует Мұхаммедтің
жатса-жастығы, ... ... ... діни ... жоралғылар Мұхаммедтің көз алдында
өтіп жатты.
Қағбаның күнделікті тірлігімен етене болу Мұхаммедтің бойында
дінге деген, діни оқуға деген құштарлықты ерте ... ... ... қағида деп түсінбей,
әр сақ қиялға салынып көп ойланатын[30].
Мұхаммед сегізге толғанда “сенің табаныңа ... ... ... ... маңдайыма қадалсын” деп отыратын
абзал атасы Әбді әл-Мүтәліб қайтыс болды. Ол ... ... ұлы Әбу ... ... ... ... ... тапсырды.
Жиырма бес жасында Хубайли қызы Хадишаға үйленіп, тұрмыс құрған
біраз жылдан соң, Мұхаммед ойламаған жерден таңғажайып бір
дертке шалдықты. Дерттің сырт ... ... ... ... мен оқта-текте ұстайтын талма дерті Мұхаммед
бойына жабысқан кесел емес, тылсым дүниемен байланысатын
саңылау деп ... Ол жас ... ... үйленбей
тұрып, Құдайдың жалғыздығы туралы ойға бой алдырған еді.
Құдіреті күшті жаббардың жалғыздығы туралы ой сол кезде
етек ... ... иуда ... бар болатын. Мұхаммедтің
ұлылығы сонда-ол Құдайдың жалғыздығын дәлелдеймін деп бас
қатырмай оны әрі ... ... ... ... ... ... ... аузына салынған бес жол
сөз - Құдай болмысы туралы, Құдайдың ... ... ... ... ... ... ... арқау болуға
молынан жарады. Рамазан айы арабтар өзара тұтатын қасиетті
айы еді. Оның үстіне осы айда ... аян ... оның ... ... ... арта ... Сөйтіп, бұл орайда Мұхаммед иуда,
христиан қағидаларынан әрі кетті. Мұхаммед арабтардың ... ... ...... бас ... дүниедегі
ең басты философиялық мәселе – мейірім мен ... ... ... ... туралы түсінікті жаңаша әліптеді. Қай
діннің де негізгі, түп қазығы Құдай туралы түсінік. Христиан
діні Құдайды тайпа, ұлт шеңберінен шығарып оған жалпыхалықтық
мән ... Ал ... ... ... ... туралы
ұғымды шегіне жеткізе дамытты. Дінді теориялық жағынан
бұдан әрі тереңдете түсіндіру мүмкін емес [42].
Бұдан әрі ... ... дін ... ... объективті
идеализм үрдістері басталмақ. Қалай дегенмен де Құдай, дін
туралы қағидаларды Мұхаммедтей терең әліптеген жан баласы
болған емес. Мұхаммед алғашқы аянды 610 жылы ... ... ... ... ... ... Ол біршама күдікті халдерді
басынан кешіріп барып, әлгінің түсі де, өңі де емес, Алланың
аяны екеніне көзі ... Көзі ... соң ... ... ... дұрыс екеніне де кәміл сенді. Сөйтіп,
пайғамбар – барлық ... бет ... ден ... Ол ... кең ... салынбай өзінің діни жолын бірден – ақ
уағыздауға кірісті [39]Неше жылдар күдік пен күйзелісті
басынан кешіп, жалықпай, талмай іздене жүріп, қолын
аспанға ... ... ... ... ... ... ... атады. Ислам – “өзіңді Құдайдың еркіне тапсыру” деген
сөз. Адам баласы арасында ... ... ... ... – Хубайлид қызы Хадиша. Ол мұсылман дінін күйеуінің
ыңғайына бола ... өзі шын ... ... қабылдаған.
Аспандағы құдіретті – Құдай, оның жердегі елшісі –
Мұхаммед пайғамбар деген тұжырым оның ойынан шығып,
бірден – ақ көңіліне сену керек еді, оған шүбә ... ... да шек ... бара – бар [42].Хадишаның ізінше
Мұхаммедтің ағасы Абу Талибтың баласы Әли де, ... ... ... Зейд те мұсылмандыққа енді. Хашім әулетінің
баскөтерері Әбу Тәліптің қиын жағдайларға ... ... ... ... ... деп уәде етуі – енді діни ... жүргізуге мүмкіндік берді. Өз үй жайларының төрт
қабырғасына қамалған жаңа оқу енді ... ... ... ... ... ... бастады. Өз
ағайындары ешқайда қашпайтын, тулағанмен далаға шығып кете
алмайтын, ең бастысы – жаңа дін аясына басқа аталардың
өкілдерін тарту еді. Жаңа ... ... ғана ... өзі бас болып осы іске жарғақ құлақтары жастық
көрмей жанталаса кірісті. Құрайштардың арасынан жаңа дінге
алғаш боп ден ... Әбу ... еді. Ол ... ... ... ... ... өзі ғана қабылдап қоймай,
ол сонымен бірге оның белсенді үгітшісі айналды. Басқа
аталардан Әбу Бәкірден кейін ... ... ынта ... мойын ұсынған Әбді Шаме атасынан он үш жасар Осман
ибн Афан. Әбді Шаме ... ашса ... ... жұдырығында
ұстап тұрған ықпалды екі қауымның бірі [45].
Он үш жасар ... ... ... енуі - Әбу Шаме ... сөгілуі емес – ті. Османмен бір тұста мұсылман
жорасын Асад әулетінің өкілі, Мұхаммед пен ... ... ... Әл – ... да ... Ол Асад ... ... , қатардағы адамының бірі еді. Ал оның есесіне Зухра
әулетінен Әбді ар – ... ... бой ... ... бірі ... Осы ... Зухра әулетінен он жеті
жасар Сайд ибн Уаққас, Тайм әулетінен жас Тальха ибн
Ұбайдолла да мұсылмандықты қабылдады. ... бәрі ... ... ... ... асты. Алтайда енді –
енді орныға бастаған Ислам дінінің жолы теп – ... ... ... жоқ. ... ол ... ... ағайындар арасында
тарады. Содан біртіндеп қанатын жайып, шеңберін кеңейткендей
болғанымен, іргеленіп күш алып кете ... ... ... ... өткендердің саны бар – жоғы қырық –
елуге жетті. Араб тарихшылары ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... ... Соған
қарағанда жаңа дінді жақтаушылардың көбі жастар, өздері
жеке бастары ... жете ... ... ... да жоқ емес. Ал бір кезде тұтқын
болып басы ... ... ... мен ... ... тым аз еді.
Құлдар мырзаларының ықпалымен жүріп тұрды. Мұхаммедті
қолдаушылар негізінен өзі сияқты ұсақ саудагерлер еді
[39].
Мұхаммед пен оны жақтаушылардың Иасрибке қоныс ... ... ... деп ... ... Мұхаммедті оның тайпалары қабылдаған, солар кіретін
жаңа діни қауымның бас уағыздаушысы, билеушісі ретінде
таныды. Мұхаммедтің жағдайы қиын болды. ... ... оның ... діни ... ... ... пен күштің барлығы солардың қолында болды.
Мұхаммедтің қауымының ішкі өміріндегі ұйымдастырулардың
алғашқы қадамдары өте сақтықпен жасалды.
Дінге сенушілердің жаңа қауымды құрудағы алғашқы ... бірі ... мен ... ... ... еді. Бұл ... ... құруда
оларды туған бауырластай қылып жіберді. Иасрибтағы барлық
араб тайпалары ресми түрде ... ... ... ... сыни ... де ... Әсіресе
иудиліктер жағынан оппозиция күшті болды.
Олар, әрине Мұхаммедтің құдайшылық миссиясын таныған жоқ.
Мұхаммедтің Иасрибке ... ... ... ... ол
мұнда мешіт салдырта бастады [44]. Иасрибтегі позициясы әбден
орныққаннан кейін, оның Меккеде де қарсылық көрсететін ешкімі
қалмады. Сауда жолдарының Иасриб жанынан өтетіндігіне
байланысты, ... ... ауыр ... ... ... Көптеген нәтижесіз
шапқыншылықтардан кейін, Иасрибті ұстап тұрған
билігінің жеткіліксіздігінен Мұхаммед өзі шапқыншылықты
басқа алады. 624 жылғы ең ... ... ... мен ... Нахл ... ... ... топтарының алуымен
аяқталды. Ал ислам тарихындағы алғашқы өлімдер, түсірген
(құлдар) тұтқындар мен пайдалар туралы ... ... ... ... ... төңірегіндегі
әңгімелерден көреміз. 624 ж. 15 наурызда Бадр маңында
Мұхаммед пен Әбу Бәкір бастаған Мұсылмандар мен
меккеліктер арасында кескілескен шайқас болды. ... ... ... ... ... ... екі жақты
да таң қалдырады [41]. Мұхаммедтің екі жыл бойғы Иасрибтегі
уағыздауы идеологиялық танымдылық пен ішкі сыртқы
ерекшеліктердің түрін байқатты. Мұхаммедтің
жеңістері көпшіліктің ... оның ... ... ... қарапайым қаладан мұсылмандар
үшін Мадинат ан-наби немесе Седина деген пайғамбар
астанасына айналды.
Бадр түбіндегі жеңілістен Мединаға қашқан Абу Суфиан күйрей
жеңілгеннен ... ... ... ... күшімен
Мұхаммедті жеңе алмайтынын білген ол, өз жағына
Тафтың сакифиттері мен ахабши бірлестігіне кіретін
тайпаларды таратады. Армияның жалпы санында 3000 адам
болды. Бұл армия 625 ж. 21 ... ... 10 ... ... Зу–л–Хулайфы жеріне келеді
[43]. Осы кездерде Медина әлі соғысқа дайын емес еді. Бірақ
адам жинап үлгерген Мұхаммедтің әскері ... ... ... ... ... үшін ... аяқталғанымен,
оның мединелік жақтастары арасында беделі түспеді. Ал
Мединаның көршілес көшпенді тайпалары Мұхаммедке,
енді. Ухудадағы жеңілістен кейін де Мұхаммедтің соғыс
қозғалысы бұрынғыдай шығысқа бағытталған ... ... ... де Мұхаммедтің Мекке мен Медина
арасындағы тайпаларға ықпалы тоқтаған жоқ. Қарсыластарына
төтеп беру үшін ... ... ... ең ... ... 627 ж. наурыздың аяғында Медина жаққа қарай ондаған мың
курайшиттер мен олардың жақтастарының ... ... ... меккеліктердің негізгі әскер- кавалерияға қарсы
Мединадан 6 км. ор қаздыртып тасады. Енді соғысты ордың
ішінде өткізуге тура келеді [25]. Меккеліктер Мединада
қалған курайза ... ... ... ... жатқан кезде, Мұхаммед басқа тайпаларды өз
елдеріне кетіруге итермелеген еді. ... ... ... ... соғыстан кейін меккеліктер бұл жерді тастап
кетеді. Осы кездерде ... ... ... ... ... ... ... мен балаларын
құлдарға айналдырады. Мединедегі исламның ең соңғы
қарсыластары жеңілуі осылай аяқталады.
628 ж. меккеліктер бастаған келіссөздерден кейін екі арада
шабуыл жасаспау ... ... ... ... ... тең ... көріп,
келісім-шартқа қол жетуі – Мұхаммедтің үлкен саяси
жеңісі болды. Худайбидегі келісімінен кейін мұсылмандар
Хайбар оазисін жеңіп алады. 629 ж. [23] Мұхаммед ... ... ... ... ... келеді. 626 ж.
желтоқсанда курайшиттермен одақтас тайпалар Мұхаммед
әскерлеріне Мекке түбінде шабуыл жасайды. Бұған жауап ретінде
630 ж. қаңтарда ол он мыңдаған ... ... ... Осымен Меккенің тағдыры шешілгендей
болды, ал Абу Суфиан ислам дінін қабылдайды. 12 қаңтар күні
мұсылмандар толығымен Меккеге ... ... Осы ... ... тауларында мұсылман
шапқыншылығына қарсы хавазин мен скиф тайпалары
дайындықта еді. Ай аяғында мұсылмандардың 12 мыңдық ... 30 ... ... үлкен қиыншылықпен жеңіп
шығады. 631 ж. исламның Аравияда триумфалды түрде жүріп
өтуі болды [40]. Бұл Таиф ... ... ... ... да, ... ... тайпалары
мен Бахрейннен елшіліктер келе бастады. Бұл Мұхаммед
ілімдерінің үлкен саяси күшке біріккенін дәлелдей
түсті. Жылдың соңында Йамамның солтүстік-шығыс бөлігін
қоспағанда, бүкіл ... ... ... ... ... ... Мұхаммед өкіметін мойындады. Мекке мұсылман
дінінің орталығына, бүкіл мұсылмандардың “қасиетті”
қаласына ... ... ... пен ... басқарушысы болды.
Әлемге жаңа діннің келуі Еуразия аймағын үлкен өзгерістерге
ұшыратты. ҮІ-ҮІІ ғасырларда Аравия түбегінде онан кейінгі
ғасырларда ... ... ... ... және ... ... ... бастаған ислам осы елдердегі халықтың тілін,
дінін, салт-дәстүрін толығымен өзгертті. Исламды бейбіт
немесе соғыс жолымен ... ... ... жаңа дінге
сенім тудырғандығы анық еді. Осы кезде кең ... ... ... ... ... ... ... шығарды [33].
ІІ - ТАРАУ. Халифаттың құрылуы, жаулап алушылықтары
2.1 Араб халифатының құрылуы
632 жылы Мұхаммед пайғамбар өлген соң қауым басшысы болып
Мұхаммед ... әрі ... ... әрі ... атасы
Әбу-бәкір (632-634) жарияланды. Ол “Халиф” (орынбасары)
деген атақ алды. Бұл өте ... ... еді. ... ... мойындағысы келмеген тайпалар арасынан
жалған пайғамбарлар шыға бастады. Осындай мазасыз кезеңнен
кейін араб жазушылары мен тарихшыларының еңбектерінде
“Ар-Рида”, яғни, ... ... ... ... ... ие ... Ал шын мәнінде ол “діннен безгендер” деп
саналған тайпалар әлі ислам дінін қабылдамағандар еді.
Жалпы Мұхаммед пайғамбар өлген кезде Ислам дінін қабылдаған
араб ... ол ... әлі ... үлгермеген тайпалар көп
болатын. Олардың кейбіреулері өздерінің бұрынғы нанымдарында
қалғанымен, мединалық қауымның саяси билігін мойындады.
Енді біреулерінің арасында ислам дінін ... ... ... ... ... ... ... ислам
туралы хабары жоқ, мединалық қауымның ықпалын сезінбеген
тайпалар да ... ... ... ... тайпаларын олардың ислам дініне қатынасы
жағынан төрт категорияға бөледі:
І – категориясына ислам дінін қабылдаған Мекке-Мединалық қауым
басшылығының қол астындағы тайпалар жатады. Бұл ... мен ... сол ... ... ... тұратын
джухейн, мувейн, бали, асджа, аслале, хузейя, хуза т.б. ұсақ
тайпалар болды.
ІІ – категорияның құрамына Орталық Аравияның хавазин, Амир
ибн-сасааб, тайб, сулейм тайпалары ... Бұл ... ... қабылдағандардың ықпалы зор болды. Бірақ олардың
арасында кішігірім ... ... ... қарсы-күресте өте
зор белсенділік танытты.
ІІІ – категориядағы ислам дінін ұстанушылар ықпалы енді-енді
тарап келе жатқан тайпалар кірді. Бұл тайпалардағы
мұсылмандар өте аз ... Бұл ... ... ... – категорияға өздерінің саяси және идеологиялық
тәуелсіздігін сақтап қалған тайпалар енді. ...... ... абд ал – ... азад ... ... Хабрамауттағы тайпалардың көпшілігі. Ал христиан дінін
ұстанушы араб тайпаларына жаңа дін өкілдері ешқандай ықпал
еткен жоқ. Бұл келб, ... ... ... бекр ... ... ... еді.
Сондай-ақ Махарадағы, Иемен мен Хадрамауттағы кейбір
политейстік бағыттағы тайпалар да ислам дініне ... ... ... бұл ... Иудейлік діннің
ықпалы күшті болды [36].
Жекелеген тайпалардың саяси және ... ... ... ... пайғамбарлар болды. Олардың
кейбіреулері өз насихатын Мұхаммедтің тірі кезінде - ақ
жүргізді.
Ислам дініне қарсы ... ... ал- ... ... ... ... ... Мединалық ислам
діндегілердің үстемдігіне қарсы Орталық Аравиядағы
асад тайпасының күресін Тулейха басқарды. Ол исламға қарсы
күресін Мұхаммедтің тірі ... ... ... ... соң ... тайм тайпаларының
қолдаушылығына ие болды. Халид ибн ал- Валидтің
әскері Тулейха жасағының тас-талқанын шығарды.
Тулейха қашып құтылды. Кейін ол ... ... ... ... ... белсене қатысты. Сөйтіп, “ар-рида”
діннен безу емес, тек ... ... жаңа ... дінін
бірден мойындамауы, оған алғаш қарсылық көрсетуі болды.
“Ар-рида” екінші жағынан барлық араб тайпаларын
медина-меккелік қауымының билігіне бағындырып, оларды
жаулап алушылық ... ... ... ... ... ... ... тақуа халиф Омар ибн
ал-Хаттабтың (634-644 жж.) тұсында аяқталды.
Ортағасырлық араб тарихнамасында араб ... ... ... ... ... бір ... ... үкіметтің
құрылуы осы тақуа халифтың білікті де шебер, данышпан
басшылығының ... деп ... Ол өте ... ... ... ... ... болған. Ислам
діні мен мұсылмандар мүдесіне жан-тәнімен беріліп, адал
қызмет еткен. Ол нағыз демократ болған. Омар ... ... ... ... тұсында диван құрастырылған. Ол парсы сөзі, “тізімі”
дегенді ... Ол ... ... алынған жерлерден салық
жинауға құқысы бар жеке адамдар мен тайпа ... ... ... ... сол ... ... арасында бөлініп, ол жерде
отырған елден “харадж” деген адам ... жер ... ... ... ... ... мұсылмандар арасына тең бөлініп
таратылған [17].
Дивандағы ең бірінші тұрған Мединалық ... ... ... ... ... ... ... салықтардың бестен бірі түсіп тұрғды.
Әскердегі қызметін арабтар өздерінің құрметті борышы деп
санады. ... ... араб ... ... Араб ... ... түскен олжадан басқа
жергілікті халықтан жиналатын азық-түлік есебінен және
бейт ал – малдан бөлінетін жалақы есебінен күн көретін.
Жаулап алынған елдерге қоныстанған ... ... ... ... ... күн көріп,
өнімді еңбекпен айналыспады. Егіншілікпен арабтар
айналысқылары келмеді.
Арабтардың ру-тайпалық ұйымдары жаулап алушыларды бағындырылған
халықпен ... ... ... ... ... ... ... қасына жергілікті халықтар да қоныстана
бастады. Олар арабтарға қызмет етіп, тауып жатқан олжаларынан
үлес ... күн ... Араб ... ... ... мен ... ... сауда-саттық
жасайтындар қоныстанатын. Олардың арасында әртүрлі алаяқтар
мен жезөкшелер жеткілікті болатын.
Басып алынған ескі ... ... жеке ... ... ол ... тұрғындарын
көшіріп жіберетін, сүйтіп оны толығымен өздеріне босатып
алатын. Арабтар өз әскерінің қатарына жаулап алынған
халықтардың өкілдерін алмады. (тіпті олар ислам
дінін қабылдаса да). Ал ... ... ... ... ... ... христиан дінін қабылдаған арабтар дереу
жаулап алушылар қатарына барып ... ... ... ... ... христиандық арабтар елеулі әскери-саяси рөл
атқарды. Мұсылман-жаулап алушылар тек христиан, иудей
діндегілерге ғана емес, сондай-ақ ... де, ... мен ... ... зорлық-зомбылық көрсеткен жоқ, ислам дініне
кіру-кірмеу еріктерін өздеріне ... ... ... ... жат ... жан басына салынатын жер
салығынан босатылатын. Бұл қазынаға байлықтың аз түсуіне
себеп болатын. Сүйтіп, ... ... ... ... ... ... Шын ... жаулап алынған жерлердегі
исламдандыру өте ұзақ прцесс болды. Ол процесс кейбір
арабтардың шығыс елдерінде осы ... ... ... ... ІХ ... ... халқының басым көпшілігі христиан
діндегілер (копттер) болды.
Арабтардың өркениетті елдерді жаулап алып, ... өз ... араб ... ... және ... ... ... түсті. Қолында билік бар мұсылман
қауымының мүшелері баий түсті, ал ... ... ... онан сайын қиындай берді. Бұл
халифтар алдымен байуды дегенді білмеді. Алғашқы халифттер
өте қарапайым өмір сүрген.
644 жылы ирандық құлдың қолынан Омар қаза ... соң ... ... ... ... Ол да омейя руынан болатын. Ислам дінін
қабылдағанға дейін ол өсімқорлықпен айналысатын байлардың бірі
болған. Ол ... ... иіс ... ... ... асыл ... ат ... Мұхаммедтің Үркия деген қызына үйленген.
Ол қайтыс болған соң тағы бір қызы Үмму ... ... ... ... “Зу–н –Нұрайын” – қос сәлеге бөленген деген атақ
алған. Ол 644 – 645-шы жылдар ... ... ... ... ... және аса ... жұмысы – Құранның толық жинағын
әзірлеу, кітап қалпына ... ... ... ... оның ... 150 мың динар мне 1 млн.
Дирхем құрған. Сонымен қатар 100-ге жуық жылқысы, 1000
түйесі, 10 000 қойы болған ... Е. ... ... ... оның ... ... [14]. 656 жылы ... болған
арабтардың өздері көтеріліс жасап, Османды өлтірді.
2.2 Алғашқы төрт тақуа халифтарының ... Араб ... ... ... ... дейін Мекке-Медина қауымының
қарулы күштері мен оларға қосылған бедуин тайпалары көрші
өркениетті елдерге басып кіре бастады. Нәтижесінде ҮІІ-ҮІІІ
ғасырларда Азияның, Африканың және Еуропаның ... араб ... ... араб ... ... ... ... тұрды. Бірінші кезең алғашқы үш
“әділ халифтардың- Абу Бәкр (632-634 жж.) және ... ... ... ... жылы ... ... 634 жылы ... әрқайсысында 7500
жауынгерден тұратын үш араб әскері, Сирияға басып кірді.
Медина халифатына аравиялық ... ... ... ... күші ... Византиялық қарулы күшпен, алғашқы
қақтығыс [31] өлі теңізден оңтүстіктегі Вади – л – Арабта
және Газды ауданында өтті. Бірнеше ... ... ... тұрғындардан асығыс жасақталған, әлсіз византиялық
гарнизондар өз дәрежесінде қарсылық көрсете алмады. 634 жылы
жазда арабтар Бусраны алып, Аджнандин ... және ... ... әскерге соққы берді. Бекініс
қамалдарындағы палестина және сирия тұрғындары
тойтарыс беретін және шабуыл жасайтын техниакалары араб
отрядтарында қарсы қорғанысқа өте ... ... ... ... ... келісімге келуді артық көріп,
“өмірін, мүлкін, балаларын сақтау және басы ... ... ... ... ... ... ... әскерлері өздерінің соғысу қабілеті жағынан
арабтарға жетпеді, олармен шайқаста үнемі жеңіліс тауып,
үлкен қалаларға ... ... 635 жылы ... ... ас
– Суффара түбіндегі шайқастың нақты барысы қиял туындысы
болмағанда, византиялық әскердің қайсарлығын мойындауға
болар еді. Белазуридің хабарлауына қарағанда
византиялықтардың “қырғын күреске кіргені
соншалық, суға ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік Иракқа басып кіруі ал-
йемамдағы соғысқа дейін басталып, шапқыншылық сипат алған.
Йемамдық халифтердің қарсылығын басқаннан кейін,
қолбасшылығында 500 ... пен ... ... ибн ал – ... бекр ибн вайл тайпасын өз жағына тартып
солардың көмегін Хираны алады.
Бек ибн вайл Орталық ... ал – ... ... ... ... қонған көп санды, әрі құдіретті тайпа болатын. Бұл
тайпаның көп бөлігін несториандық дінге сенуші
христиандар құрайтын. Сондықтан ислам діні жаулап алу
жорықтарына үндейтін ... бола ... ... бұл ... ... ... ... олжа табу мақсатымен Оңтүстік
Иракқа басып кіру арқылы жинаған тәжірибесі бар болатын.
610 жылы осындай отрядтар ... ... иран ... оларды жеңе алды. 634 жылы наурызда 500-800 салт
атты ... бар ... ... ... шөл ... Мединадан
Даманскіге жіберілді. Араб отрядтары Даман маңындағы
бау-бақшалы аудан Гутуды алды және мұндай ... ... не ... жоқ ... ... ... 635 жылы ... алты ай қоршаудан кейін комендант
және жергілікті эпископ қала халқының қысымымен Даманскіні
арабтарға берді. Қоршағандардан, қосатынынан қала
қабырғаларына шығатын ... саты ... ... ... ... ... және бөренелермен бітеліп
тасталған еді. Жеңімпаздарға Гутудағы бір монастрдан саты алуға
келді.
Арабтардың басып ... ірі ... ... бара жатқанын
түсінген Византия әскери қолбасшылығы мператор Ираклидің
басшылығымен Солтүстік Сирияға көп әскер шоғырландырды.
Гректермен (румдық) бірге оның құрамына ал – Джериа ... ... мен ... ... ... ... ... араб тарихшыларының асыра
санауымен 200 мыңға жеткен дейді. Араб отрядтары
жауынгерлерінің саны мәліметтер бойынша 24 ... ... ... ... ... арабтар Даманск
және тағы басқада қалаларды тастап, Иорданның шығыс
тармағындағы Йармук ауданына ... 636 жылы ... осы ... ірі ... ... ... 70 мың жауынгерлерінен айырылған.
Визатиялықтардың соғысу қабілетінің нашарлауына, ... ... ақ ... ... ... грек және ... бөлімдерінің
алауыздығы кері әсер етуі Гассанид патшасы Джебел ибн ал ... ... ... арабтар шайқас кезінде арабтар жағына
шығып кетті [15]. Йармукта византиялықтарды толық
талқандағаннан кейін арабтар Сирияның толық
билеушісіне айналды. Аңыз бойынша ... ... ... мүлдем тастай отырып, шекарадағы бір шатқалды: “Қош бол,
Сирия !” – ... ... ... қайта алып, содан кейін Солтүстік Сирияны
бағындырды. 638 жылы – жыл қоршаудан кейін – Иерусалим, 640
жылы 7 жыл ... соң – ... ... ... ұзаққа
созылған қоршау арабтардың әскери – техникалық
мүгедектігінен емес, осы портты қалалардың
гарнизондарының теңіз арқылы үнемі көмек алып тұруымен
түсіндірілді. Арабтардың визатиялықтардың теңіз ... еш ... ол ... жоқ ... ... ... ... арабтар сасанид әскерімен шайқаста
бірнеше рет жеңіліп, бұл қала мен оның облыстарынан кетуге
мәжбүр болды. Бедуиндерге күшті әсер қалдырған, олар ... ... ... көрінген иран әскери пілдері еді.
Бірақ, 635 жылдың аяғында Бувейте түбінде, Евфратта Иран
әскерлерін әкеліп, жеңілген арабтар қайтадан Хираны алды, ал
637 жылы 31 ... ... 1 ... ... ... ... осы
ірі шайқастан соң арабтар Сасанидтер астанасы Ктесифонға
кірді, ол қала арабтарда Мадаин деген атпен белгілі
Шахиншах ІІІ – Йездигерд пен ... ... ... ... қала ... ... қала ... ашты.
Арабтар әскер басшыларымен Иран әскери қолбасшылығымен жасасқан
бейбіт келісімі көп ұзамай арабтар тарапымен бұзылды. Сол кезде
солтүстікке қарай ... араб ... 641 жылы ... ... ... ... ... күшті
тойтарыс берді. 644-645 жылдары Араб әскерлері
Белуджистан арқылы Индияның шекарасына енді. 649 жылы
Истахрды (ежелгі Персополь) алды. Мерв ... ІІІ ... ... 651 ... ... ... ... аяқталған күні деп есептелді. Осы жылы олар Амударияға
дейін жетті. Бұдан сәл ... ... ... ... кейін,
арабтар 640 жылы Арменияға басып кіріп, оның астанасы Двин
қаласын алды. 654 жылы олар ... ... ... ... ... араб ... ... Сирияда жеңіске
жеткеннен кейін барып бастады. Араб отряды Египетке алғашқы
жорығы ибн ал – Асанның қолбасшылығымен аз ғана ... ... ... ... Ескі ... ... өзінің Сирия
әскеріндегі бағыныштылық жағдайына риза болмағандықтан Ніл
жазығына ... ... ... бұл ... ... ... жоқ ретінде алынып тасталуы керек еді. Іс
жүзінде бұл жорық Египеттен Хиджазға астық, тағыда басқада азық
– түлік жеткізу үшін ... ... ... ... ... ... ... кейін, қажыға
барушы мұсылмандардың санының көбеюіне байланысты өсе
түсті [37].
640 жылы ... ... ... ... алды, одан соң Нілді
басып өтіп, Файымға жорық жасады. Маусым айында ... күш ... ... ... византиялықтарға
соққы берді. 640 жылы қыркүйекте олар Вавилонды қоршады, бұл
бекініс 641 жылы сәуірде берілді. Осыдан кейін Ніл ... ... ... ... ... ... 641 жылы қарашада
жергілікті патриарх Кир (ал – Мухавкис) Амрмен осы бекіністі
беру жөнінде келісімге отырды. Келісім бойынша он бір ... ... ... Египет астанасы арабтардың қолына
өтті, ал бұл уақыт ... осы ... ... бай ... ... ... ... 642 жылы қыркүйекте
гректерді көшіру аяқталғаннан кейін, араб әскері,
Александрияға кірді. Осы уақытқа дейін араб ... ... ... енген болатын. 645 жылы Византия
флоты Александрия аймағына басып кіріп, десант түсіріп,
қаладан ... ... ... ... ... ... 646 жылы жазда шабуылмен алды.
Араб әскерлері Египеттен онымен көрші ... ... ... ... ... тайпаларынан қарсылық
кездестірмеген және Византия гарнизонына соққы берген арабтар
642 жылы күзде Барка қаласын алып, Киреналка облысын
бағындырды. Осы облыстан шығып, ... ... және ... ... ... ... ... оны 643 жылы
алды. 647 жылы араб әскері Египеттің наместнигі Абдаллах
ибн Садтың қолбасшылығымен Ифрикияға басып кірді ... ... ... ... ... Иран ... қолынан Омар қайтыс болғаннан кейін,
Омейядтар руына жататын Осман ибн – ал ... ... ... ... ... ... болғанға дейін, өзінің жас
кезінде тиімді өсімқорлық операцияларымен айналысып, бай
адамдардың біріне айналған болатын.
Меккеліктердің арасында ал ... асыл ... ... ... ... ... көруші ретінде белгілі болатын. Осман
Мұхаммедтің ең жас ізбасарларының бірі болды. Аңыз
бойынша пайғамбардың қыздарының біріне үйленеді, ол жас
қайтыс болуына байланысты, ... ... ... ... Осман
мұсылмандардың кезде “Алланың елшісінің екі қайтар күйеу
баласы” деген атақ алған.
Осман халиф билігі тұсында (644-656 жж.) оның туыстары,
Меккелік құл иеленушілік ру ... ... ... ... билікті және жер
иеліктерін жаулап ала бастады. 648 ж. ... ... ... ... 653 ж. ... ... ... шығып
кетіп, Араб гарнизонын талқандады. Файника маңында болған
шайқаста араб флоты византиялық флотты талқандап, Кипрді
халифатқа қайтарып алды.
651 ж. ... ... ... ... ... Шахиншах ІІІ–
Йездигерд мады жаққа қашып барып, сонда бір диірменшінің
қолынан қаза табады. Сасандар империясы өмір сүруін тоқтатты.
Сол жылы Араб әскері ... ... ... ... кірді.
653 ж. Арабтар византиялықтарды Тайк облысында жеңіп, Арменияны
алиарабтың құрамына қосып алды. 653-655 жж. Халифат Грузияны
бағындырды. Сонымен ... ... араб ... қол
астына көшті [34].
Мұсылман қазынасының ашықтан – ашық тоналуы, оған түскен қаржы
мұсылмандарға тиесілі және олардың арасында теңдей бөлінуі
керек деп санайтын, аз ... ... ... ... туғызды.
Осман халифтың өзі өз отбасының мүддесіне мемлекеттік қаржыны
қалай болса солай ... ... ... үлгі ... оның қызы ... ибн ... тұрмысқа шыққанда,
ол жас жұбайларға басыр бейт ал – малынан 600 мың дирхем беруге
бұйрық шығарды. Абдаллах ибн Абу Сарх Ифрикиядан үш мың ... ... ... ал – ... отбасына беруді бұйрық
етті.
Османға қарсы Куфадан, Басрдан, Египеттен Мединаға қажылық
түрімен ... ... ... ... ... ... қаланың тұрғындары ашық көтеріліске шықты. Көтерілісшілер
халифтың үйін қоршап алып, өзін өлтірді.
Енді Мұхаммедтің күйеу баласы, әрі ... ... Әли (656 ... халиф боды. Көтерілісшілердің қолдауымен билікке келген
Әли халиф Османның байыған ықпалды “серіктері” мен туыстарының
тарапынан қарсылыққа кездесті.
Арабияда ... үшін ... күш ... таба ... ... ... әскери және әлеуметтік тірек табам деген
үмітпен өзінің резиденциясын Куфаға ауыстырды.
657жылы ал – Джазирадағы Сиффин маңында, Ефраттың оң жағасында
Муавияның сириялық әскері ... ірі ... ... ... екі ... ... ... жеткен жоқ [28].
Әли 661 жылы Куфа мешітіне кірер есікте хариджиттердің пышақ
жұмсауынан алған жарадан қайтыс болды. Хариджиттердің
үкімімен өлімге кесілген Муавия мен Амыр ибн ал – ... ... ... ... ... ... Әли ибн Абу ... Неджефте жерленді. Оның
өлімінен кейін Мұхаммед пайғамбардың көрегіндікпен айтқан сөзі
дәл келді. Ол: мен ... соң 30 жыл ... ... ... ... Халифты силау әулеттік принциппен
ауыстырылады деген еді. Шынында да билікке Омейялық
Муавия ибн Ауб Суфьян (661 – 680 жж.) келді де 750 ... ... үрім ... ... ... 20 жыл ... ... империясының
құрамына кіретін Азияны, Африкадағы кең – байтақ
территорияны жаулап алды және Иран патшалығын түгелдей
бағындырып, құдіретті державаның ... ... ... Араб ... ... тез, әрі ... жүзеге
асуының себептерін араб тарихымен айналысатын немесе өз
еңбектерінде осы оқиғаға жолай тоқтаған Еуропа ... ... [24 ... жеңіске жетуінің негізгі себептерін Византия мен
Сасанидтік Иранның экономикалық әлсіреуімен, ең бастысы осы
мемлекеттердегі әлеуметтік қайшылықтардың шиеленісуімен
түсіндіруге болады.
Елдер мен облыстардағы еңбекші ... езгі мен ... ... ... ... ... осында келген араб жаулап
алушыларына өз билеушілерінің ауыр езгісінен құтқарушы
ретінде қарауға бейім тұрды. Оның үстіне арабтар
өздерінің үстемдігіне ... ... өмір ... ... ... шарттарын ұсынды. Соның нәтижесінде
арабтар жаулап алған елдердің халқының көбі оларға
қарсылық көрсетпек түгілі, бірден олармен ... ... ерте орта ... ... ... ... ... ескі,
аты шулы жаулап алушыларды тырп еткізбеген діни фантизмнің
нәтижесі деген тұжырым қазір іске ... ... ... Араб
әскерлерінің негізгі бөлігін құрған бедуиндердің жаңа ілімді
білмегені және біле алмағаны белгілі. Өйткені, мұсылман діни
әдебиетінің алғашқы шығармасы – ... ... ... алу ... ... ... ... кезде, яғни
ҮІІ ғасырдың ортасында болатын [14].
Орта Азия халықтарының ислам дінін қабылдауы
Мұхаммед пайғамбардың ізбасарлары, яғни ... ... ... ... Инд ... ... созылып жатқан орасан
зор мемлекет құрды. Араб Халифатының бір қарағанда, орта
ғасырлардың басында бірінен кейін бірі пайда болып, бірақ
елеусіз жойылып кетіп ... ... ... ... жоқ ... көрінуі мүмкін. Басқада мемлекеттер
сияқты,арабтар өзінен анағұрлым дамыған елдерді өзіне
бағындырды. Алайда халифат ғұндардың, готтар мен
түріктердің ұлан-байтақ ... ... ұзақ өмір ... және ... әлемдік тарихқа
өлшеусіз зор ықпал етті.
Мәселе тек бұл мемлекеттің өмірінің ұзақтығында немесе көлемі
бойынша өзіне ... өмір ... ... ... ... ... шегіне жеткен кезде ол Ескі
дүниенің ширегінен астамын алып жатты) болуында ғана емес.
Тарих үшін ең маңыздысы мынада – халифатта әр түрлі
өркениеттердің ... ... ... ... ... туғызды, бұл мәдениеттің тілі - араб
тілі, ал идеологиялық негізі – ислам болды, міне осы мәдениет
араб жаулап алуларының нәтижесінде бүкіл әлемге ... ... ... кірген әрбір ел өз бетінше, бұрынғы
қалпымен өмір сүре берген болатын. Жағдай аббасилер (750
– 1258 жж.) ... ... ... ... Осы ... ... құқықтық жағынан теңестірілуіне
байланысты халифаттың барлық аймақтарында ислам діні
қарқынды түрде тарап, қасиетті Құран мен пайғамбар
хадистерінің тілі – араб тілі ... ... ... ... ... ... ... де айналды. Сонымен, Аббаси халифатының ыдырауы
қарсаңында, яғни ІХғ. екінші жартысында оның батыс
бөлігі біржолата арабтандырылды. Жаулап ... ... тобы аса көп ... алынған халықтардың арасына
сіңісіп кетпегені былай тұрсын, керісінше оларды өз
этнографиялық ықпалына бағындырды. Және де араб ... араб ... ... нәтижесінде емес, керісінше
оның еркіне қарсы іске асты. Жауланып алынған халықтар
арасында ... ... ... ... ... ... бұзды, үкімет мұсылман емес халықтардың арасында
мемлекеттік тілдің тарауын тіпті де ... ... ... ... және өз ... ... оқытуға тиым салынды. Соған
қарамастан ислам орасан көп халықтың дініне айналды,
және халықтың ислам дінін қабылдамаған ... өзі ... ... ... ... ... тілі, сондай-ақ біртұтастықтың басқа да түрін
қалыптастырды: ІХ ғасырдың өн бойында барлық ислам
дінін қабылдаған халықтардың жақындасуына және “араб ... деп ... ... ... кешенінің пайда
болуына ықпал етті. Қоғамдық деңгейлеріндегі айтарлықтай
айырмашылыққа, ... ... ... ... ... қарамастан, ұзаққа созылған күрделі
өзара ықпалдастық процесі нәтижесінде, ал соңғы нәтижеде
ислам иіріміне тартылған халықтардың мәдениеттерінің синтезі
нәтижесінде Араб ... ... ... ... ... ... Бұл ... тұтынған халықтардың дүниетанымын, психологиясын,
қоғамдық мекемелері мен өмір сүру үлгісін алдын-ала
анықтап берді. Араб-мұсылман мәдениеті, әсіресе ислам ... ... даму ... ... және әлі күнге дейін
олардың өміріне айтарлықтай ықпал етті.
Айталық, араб мәдениетінің ықпалына түскен аймақтардың бірі ... ... ... ... ... орта
тұсынан бастап Орталық Азия аймағын, Қытай шекарасынан
Иран мен Византия шекараларына дейінгі созылып жатқан ұлан
ғайыр даланы ... ... ... ... ... сөзі ... рет ... және соғды жазбаларында, атап
айтқанда, Монғолиядан табылған Бұғыты жазбаларында (582 –
583 жж.) ... ... ... көп ... бұл ... ... мен сириялықтардың
жазбаларына, сондай-ақ, санскритке, әр түрлі иран
тіліндегі және тибет тілдеріндегі жазбаларға түседі [46].
Қарастырып отырған ... ... бұл ... ... ... ... түркі тілдес, түркі тектес халықтар
болып табылады. Түркілердің қатарына бұл дәуірде оғыздар,
тоғыз-оғыздар (ұйғырлар), ... ... ... ... ... ... яғмалар,
басмылдар, шығылдар және т.б. кірді [47].
Арабтар тарихи аренаға шығып, араб-мұсылман мәдениеті үстем
болған дәуірде түріктер бастапқыда Батыс Түрік қағандығы,
Түргеш, Қарлұқ ... ал ... ... мемлекетіне
біріккен болатын. Түргештердің дәуірлеуі кезінде-ақ арабтар
мен түріктер арасында белгілі жәрежеде қарым-қатынастар орын
алғанына қарамастан (В.В. Бартольдтың айтуы бойынша бұл дәуірде
арабтар түріктердің ... ... ... ... қана ... ... ... дейін, яғни далаға ішкерлеп кірген
жоқ), араб-түрік мәдени байланыстары, негізінен алғанда
қарлұқтар дәуірінде ... ал ... ... ең ... ... ... ... арабтардың келу жолдары мәселесіне келетін
болсақ, арабтар түркілер жеріне тікелей жаулап алу
жорықтарын жасамағандығын көрсетуіміз керек. Өйткені
халифат билеушілері, көрген саясаткерлер бола отырып,
ежелден-ақ ... ... ... аты ... ... ... бағындыра алмайтынына көзі жетті. ҮІІ-ҮІІІ ғғ.
Араб халифаты мен Түркі қағанаты бәсекелес күштер ретінде
бейбіт қатар өмір сүрді. Орталық Азия жерінде ... ... ...... ... ... қарсы емес, керісінше, түркілермен бірлесе
отырып Қытайға қарсы ... ж. ... ... Алтай мен Тарбағатайдан қарлұқтар келіп
қоныстанған еді. Ішкі күрес-тартыстан, сондай-ақ арабтармен
болған ұзақ айқастан Түргеш қағандары бұрынғы құдірет-қуатынан
айрылып ... ... ... да олар қарлұқтарға лайықты
қарсылық көрсете алмады. Осы аймақта белсенді саясат жүргізіп
жатқан Қытай империясы бұл ... өз ... ... Оның ... ... уәлиі Као Шиен-Чи 748
ж. өз әскерін Суяб қаласына аттандырады да, оны ... ... ... иесі ... оның ... ... сұрайды. 751 ж. Талас жанындағы Атлах қаласы ... ... Зияд ибн ... пен ... қолбасшысы
Као Шиен-Чи арасында зор арпалыс болады. Бұл қақтығыстың
нәтижесінде қытай әскері жеңіліске ұшырайды. Тарихшы Ибн
әл-Асирдің мәліметтері ... ... ... ... ... ... ... 50 мың адам (100 мыңнан)
қаза тауып, 20 мың тұтқыдалған.
Талас маңындағы шайқастың Орталық Азия халықтарының
тағдыр-талайында үлкен тарихи мәні ... Ол ... Орта Азия ... қолсұғушылығына шек қойды” және
түркі халықтарының мәдени бағдары жайлы мәселесін мұсылман
өркениетінің пайдасына шешіп ... ... ... ... ... ... тұрғыдан (өркениеттілік
тұрғысынан) қарастырыла бастады. Бұл шайқаспен
байланысты барлық нақты оқиғалардың астарында түркілер
жерінде ... ... ... ... ... орасан
зор қақтығысуының терең мәдени-тарихи заңдылығын көре білу
керек. Осы кезде Монғолия мен Алтайдан Жетісу жеріне
келіп, бұл ... өз ... ... ... ... Талас шайқасында арабтар жағына шығуы, олардың
аймақтағы саяси ақуалды зерттеп біліп, түріктер үшін басты
қауіп Қытайдан төніп тұрғанын дұрыс түсінгенінен болса
керек. ... ... ... ... ... шын мәніндегі үлгісі болды, онда әрбір
ұлт, әрбір кіші-гірім мәдениет өзінің дербестігін сақтады.
Құран халықтарды рухани бірлікке шақырды. Ислам ... ... ... ... ... қарлұқтардың қабылдағаны
және жаңа өркениетке басқаларынан бұрын таратылғаны
белгілі. В.В. Бартольд “қарлұқтар ислам ... ... (775 – 785 жж.) ... ... ... ... [48]. Сондай-ақ зерттеуші М. Бұлұтай да: “775 – 875
жж. Аралығында Қарлұқ қағандығы хақ дін ... ... ... ... сенім кең тарай бастады. Қалаларда
мешіттер салынып, медреселер ашылды” – деп көрсетеді [49].
Қарлұқ мемлекеті 766 – 940 жж. өмір ... Х ... ... ... ... ... ... жиілеп кеткен
одақтық шабуылдарынан күш-қуаты әлсірейді. 940 ж. Баласағұн
қаласы одақтық ... ... ... ... ... ... құлатып, оның территориясында жаңа мемлекет
орнатқан әулеттің, яғни Қарахан әулетінің атасы ... (915 – 955 жж.) ... және осы ... ... ... ... мемлекеттік дінге айналдырады.
Араб-мұсылман мәдениетінің негізгі өзегі болған ислам дінінің
пайда болуы терең рухани-әлеуметтік алғы шарттарымен және
ерте ортағасырлар дәуіріндегі Аравия ... ... ... ... ... ... ... бәрімізге белгілі, мұсылмандық Шығыстың, Африканың
айтарлықтай бөлігі мен Еуропаның бірқатар халықтарының
мәдениеті мен ... аса зор ...... рөл
атқарған және әлі де атқарып отырған аса ірі әлемдік дін.
Исламға, басқа да әлемдік діндер сияқты прозелитизм, яғни
өз ықпалын басқа ... ... ... таратуға ұмтылу
тән. Исламның тарихынан белгілі, араб халифаты Мұхаммед
пайғамбардан және одан кейінгі тақуа халифтер - Әбу
Бәкір, Омар, Осман, Әлиден бастап өз ... ... ... ... ... ... да кеңейтуге тырысып отырған. Осының
нәтижесінде мұсылман әлемінің шекарасы ІХ ғ. басына
қарай айтарлықтай ұлғайып, өзіне Солтүстік Африкадан
Орталық Азияның межелеріне дейінгі ... ... ... Араб ... ... ... жаңа ... халықтарды жаулап алу жолымен жүрген болса (бұл ерте
дүние мен орта ғасырлар және, сондай-ақ жаңа заманның
барлық мемлекеттеріне тән ... ал ... ... іс ... ... ... өтуі ... жолымен
жүрді деп айта аламыз. Көбіне арабтар өздеріне қаратқан
жерлердің жергілікті халқы, бұл жерлерде ислам мемлекеттік
дін болғанына қарамастан, ... ... ... ... ... ... ... процесі баяу жүрді
және оның өзіндік ерекшеліктері болды. Мысалы, Омея әулеті
кезінде (661 – 750 жж.) ... ... ... діни ... араласпаған. Құранда
исламға тек, жаңа діннің басты жауы болып табылатын пұтқа
табынушыларды өткізу қажеттілігі жөнінде ғана айтылады.
Мұсылмандықты ... күш ... ... ... ... өз еркімен қабылдау процесін тездетті. Бұл
турасында Г.Э.Фон Грюнебаум былай деп көрсетеді: “ислам
әлемі көптеген әр түрлі діни қауымдардың бейбіт қатар өмір
сүру ... ... таба ... ... жазбалары
бар халықтардың” (“Люди писания”), соның ішінде, ең алдымен,
иудейлер мен христиандардың, ал олардан ... егер олар ... ... ... ... қатысуға ұмтылмаса,
жеке ісіне қол сұғылмайтын болды”.
Ұлан-байтақ Орталық Азия аймағына исламның ықпалы УІІІ-ІХ ғғ.
бастап ... ... ... бұл ... енуі тез арада
іске асқан бір мезгілді акт болған жоқ, ол ... ... ұзақ бір ... ... ж. ... ... ... қарай жатқан жерлерді жүйелі
түрде жаулауға көшті. Кутейба ибн Муслим, ат-тарабидің
мәліметі бойынша осы Балхтың бірқатар аудандарын басып
алып, 706 жылы ... ... ... ... ... біріккен күші араб әскеріне қарсы
ойсырата соққы береді. Алайда Кутейба ибн Муслим одақтастар
арасындағы алауыздықты пайдаланып, ақырында қаланы басып
алады, бұдан ... ол ... мен ... ... 714 ... мен ... ... алынды. 705 ж. Хорасанның әмірі
етіп тағайындалған кутейба ибн Муслим әл-Бахили ақтық деміне
дейінгі өмірін Мәуреннаһрдың мұсылмандануы үшін ... діні мен ... ... Орталық Азия аймағында
766 жылы Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда саяси үстемдікке қол
жеткізген қарлұқтар арасында ең алғаш рет ... ... Олар ... Халиф Махдидің тұсында-ақ (775-785 жж.)
қабылдаған деген пікір бар. В.В.Бартольд: “бұл пікір
қарлұқтардың тек бір бөлігіне ғана ... ... ... ... мемлекетінің көп бөлігін саманилер тек ІХ
ғасырдың ортасынан бастап-ақ өздеріне қаратып, ислам дінін
енгізген”, - дейді.
Алайда, бұл жерде ... ... ... ... ... ... алу арқылы ғана емес, керісінше, көбіне бейбіт
жолмен тарағанын ескермеген сияқты. Ислам дінінің
қарлұқтар арасында бұл ерте тарауын 751 жылғы атақты
Талас шайқасымен ... ... ... ... бұл шайқас орталық Азия аймағы Қытай мен Аббаси
халифаты өкіметтерінің қайсысына қарайды деген ... ... ол ... бұл ... ... қиыршығыстық және
араб-мұсылман өркениеттерінің қайсысының ықпалына түседі
деген мәселені де шешіп береді. Талас шайқасында жеңіске
жеткен арабтар бұл жерде тек бір гарнизонын ғана ... ... ... ... ... ... ... Алайда
еркіндік сүйгіш түріктер (қарлұқтар) осы оқиғадан кейін
өздеріне ... ... ... екі ... ... ... қол астында (қамқорлығында) болу анағұрлым тиімді
екенін түсінді. Сондай-ақ талас шайқасынан кейін, арабтармен
жақын араласа бастаған ... ... ... ... осы кезеңде Жетісу түріктері арасында ислам
мәдениеті тез қарқынмен тарай бастаған еді. Бұл діннің
өздерінің рухани сұраныстарына ... ... ... оны өз ... қабылдаған деген болжам
жұмсауға болады.
Сондай-ақ, талас өңірім мен жетісуда ... ... ... тарай бастауын, бұл аймақтың Ұлы Жібек
жолындағы маңызды пункт болғандығымен де түсіндіруге
болады. Орта Азияда ислам үстемдікке ... ... ... ... жөнелте
бастады. Қытай тарихынан біз мұсылман керуендері УІІІ
ғасырда-ақ қарлұқтар елі ... ... ... ... барып тұрғанын білеміз, мұсылман деректерінде де, орхон
жазбаларында да осы сауда жолдары туралы ... ... ... ... жазбаларында да, мұсылман деректерінде де
кегмен деп аталады. Сондай-ақ ертіске баратын екі жол ... ... бар. ... ... көбіне сол дәуірдегі негізгі
бәсекелесі, аса қуатты мемлекет – Қытайға баратын сауда
жолдарын көп зерттеген, ... да осы жол ... оның ... тұратын түрік тайпалары туралы
мәліметтер мұсылман деректерінде өте көп. Исламның
басты артықшылығы, әрине, мұсылман әлемінің сол ... ... ... мәдени (материалдық және
рухани) біріншілігіне байланысты еді. Дала халықтары әр
кез отырықшы елдердің өнімдеріне, ... ... ... зәру ... ... елдер мен далалықтар арасында
болған, ол қай жерде ... ... ма, ... ... ... ең алдымен маталар қажет болды.
Көшпенділермен сауда отырықшы халықтарға да тиімді
болған, олар көшпенділерден анағұрлым арзан ... ... ... ... ет алып ... Орта
азиядағы түріктерге шекаралас жатқан мұсылман елдері үшін де
өз кезегінде дала халықтарымен сауданың үлкен маңызы болды,
Хорезм шеберханаларында дала халықтары үшін ... ... ... ... ... ... ... орта
азиялық көпестер үлкен рөл атқарды. Махмұт қашқари өз “көпесі”
бар адамды білдіретін “баста” деген терминді келтіреді. “Баста”
белгілі бір мұсылман ... мен ... ... оны ... ... ... соның үйіне тоқтайды, “оған ислам елінен
киім-кешек, әйеліне орамал, біраз бұрыш, тары, жүзім және
жаңғақ әкеліп тұрады”.
Таяу Шығыс, парсы елі және Орта ... ... ... ... ... емес еді, олар ... ... ғана көздеп
қоймай, сондай-ақ дін мен мәдениетті таратушылар да
болды. ... мен дін ол ... ... ... келмеді
(Мұхаммед пайғамбардың өзі діни қызметінің алдында саудамен
айналысқан еді). Сауда керуендерімен, немесе бейбіт
қоныстанушылар, дін ... және ... ... УІІІ ғ. ... Орталық Азияға – Ертіс
бойындағы қимақтарға, шығысында – ұйғырларға, батыста –
бұлғарлар мен ... ... ... ... және ... өмірімен таныса отырып
түріктер олардың мәдениетін, соның ішінде дінін де қабылдауға
асыққан. Монғолияны мекен еткен халықтар ... ... ... де ... алайда біз қытай
деректерінен 924 жылдың өзінде-ақ Монғолияда
мұсылман ... ... ... ... ... ... ... қиыр Шығыс аудандарының
өзіне УІІІ ғ. бастап-ақ мұсылмандар еніп, өз дінін уағыздай
бастаған және оның негізгі жолы бұл дәуірде ... ... ... исламның кеңінен тарауы, В.В.Бартольд атап
көрсеткендей, Орта Азияда ирандық саманилер әулеті билік
құрған кезден басталады. Саманилер арабтар бастаған “дін
жолындағы ... ... одан әрі ... әлі ... ... ... ... түріктерге қарсы жорықтарын
бастады. 839-840 жж. Саманилердің билеушісі Нух ибн ... ... ... ... ... ... жүзімдіктер
мен егістіктерді қоршап, қамал тұрғызды. 859 ж. оның ағасы
Насыр І ахмед Ибн Асад ... ... ... ... ... ... туралы Ибн хордабектің:
“Фарабтың бас қаласы Кедерде мұсылмандар мен
түрік-қарлұқтардың жасақтары болды”, - деген
мәләметі дәлел бола ... Тек ІХ ғ. ... ... ... 893 ж. Талас өңірі басып алынды. Сол кезде Жетісуда
билік құрған Қарлұқ мемлекетінің ... ... ... өз
ордасын Тараздан қашғарға көшіреді де, саманилерге қарсы
соғыс әрекетін жүргізе береді. Қарлұқ қағандығы дәуірінде,
негізінен, Оңтүстік Қазақстан жерінің аз ғана ... ... ... Бұл ... алынған аудандардың халқы
мұсылман әулеттерінің ортақ ұраны “дін жолындағы
күреске” тартылады. Мұндай соғысқа қатысу мемлекет
тарапынан ынталандырылып отырылғанын айта кету ... ... ... ... ... бірде-бір қала жоқ”, - дейді әл – Истахри.
Испиджаб аймағының қандай да ... ... ... ... дін жолындағы күреске ынталандырудан туындаса керек.
Испиджаб, сондай-ақ, араб деректерінде “дін үшін соғыс
оргыпы” деп ... Х ... ... ... (дін ... ... өте көп
болғандығы атап айтады.
Алайда, саманилердің бұл жаулаушылық ... тек ... ... ғана ... және де ... жерлердің өзінде жорықтардан тәуелсіз
Мауереннаһр тұрғындарының өз бетінше бейбіт
қоныстануы жүріп жатты. Бұл дәстүр соғды ... ... ... еді. ... ... көпшілік халықтың
дініне айналғанын кейін мұсылмандар бұрын соғдылықтар
бастаған қоныс аудару әрекетін әрі ... ... ... төменгі ағысында үш мұсылман қаласы
– Жент, Хувара және Янгикент ... ... ... ... ... болды. Араб географтарының
хабарлауы бойынша бұл қалалардың халқы мұсылмандар ... олар ... емес ... ... ... “Ал ... ... тұрады, бірақ ол Гуздар мемлекетінің
астанасы, мұнда қыс айларында гуз патшасы тұрады. Оған
таяу жерде Джент пен Хора ... ол ... ... ... ал ... ... қолында ”, -
дейді ибн Хаукаль. Бұдан аталған қалалардың саманилер жаулап
алған территорияларда емес жергілікті түріктердің ... ... ... ... ... екеніне
көз жеткізуге болады.
Саманилер жаулар алған Талас та, бейбіт қоныстанушылар негізін
салған жаңа қоныстарда Орталық Азияда сауда қызметтерн кеңінен
өрістетті, осы қалалардың ... ... ... ... ... ...... қарай сауда жолы жатты. Мұсылман
мәдениетнің шекаралас аудандарының бірі Хорезм болды. ... дала ... ... Хорезм ежелден – ақ
көшпенділермен кең сауда-саттық байланыстарын
жасап келген болатын, бұл сауда мұсылман дәуірінде одан әрі
кеңінен өрістеді. Мал шаруашылығы өнімдерінен ... дала ... және ... ... ... олжаларымен де сауда жасап
отырған. Хорезм базарларында түрік және славян құлдары, дала
түлкісі, бұландары мен құндыз терілері өте ... ... ... бір ... ... ... ... жолмен ара қарай – Алдыңғы Азия елдеріне
жөнелтіліп отырған. Хорезмдіктер Сырдария бойындағы
қоныстарды салуға ат салысқан ... ... ... ... қызметі батыс пен солтүстік-батысқа қарай,
еділ өзені бассейініне қарай бағытталды. Бұлғарлардың ислам
дінін басқа түрік халықтарынан бұрынырақ қабылдауын
көпшілік зерттеушілер дәл осы, ... ... ... ... Араб ... әл – ... ІХ ғ.) ... “оғыздар, халлуктар және басқалар
мұсылмандықты қабылдады. Олардың бәрі ғазилер. Фараб,
Кенжиде, Шаш арасындағы жерлерде көшпенділер көп. Олардың
бәрі мұсылман. Ешкімге бағынбайды”, - ... Бұл ... ... ... ІХ ғ. ... –ақ ... ... айқын түрде дәлелдейді.
Сонымен, саманилер дәуірінде де Орталық Азия даласына исламның
таралуы тек жаулаушылық жолымен ғана емес, ... ... ... ... ... ... қабылдаған соғдылықтардың бейбіт
қоныс тебуі және сауда жолдары арқылы жүргенін көреміз.
Орталық Азия аймағының одан арғы ... ... ... яғни Х ғ. аяғы – ХІ ғ. ... жатады. Қарахандар
түркі мемлекеттерінің тарихында тұңғыш рет ислам дінін
мемлекеттік дін етіп жариялады. Қарахандық билеушілердің
ішінде өзін ... рет ... деп ... қаған Сатұқ –
Боғра хан (955-956 жж.) болды, ол ... Әбд ... ... есімін қабылдайды. Ал оның баласы Боғра хан Харун
Ибн мұса исламды мемлекеттік дінге айналдырады. Зерттеуші
С.Сыздықов ... ... ... шейх ... ... еңбегінен алынған мына бір деректі
келтіреді: “Бурахан (Харун Боғра хан) діншіл, білім ... ... өзі үшін дұға ... ылғи да: ... ... ... көрсеткен және ылғи да сенің
ықтиярыңды орындамақ үшін еңбек еткен Сулейман ұлы Харуннің
халін жақсылыққа жеткізе көр” – деп айтуын тапсыратын. ... да ... ... құлы деп ... және ... ... ... Әр жұма күні білімділерді жинайтын”.
Қарахандар мұсылман дініннен тек өзінің идеологиялық қаруын
ғана көрген жоқ, ... ... ... діни бірлік негізін
де тұрақтандыруды көздеді: исламның бұл жағдайдағы қызметі
қоғамда әлеуметтік интеграция мен құқықтық тәртіп ... ... ... өзінің әлеуметтік-экономикалық дамуы
жағынан Араб халифаты қоғамына ұқсас еді. Бұл ... ... ... ... ... Нақ осы қоғамның
тарихи дамуы, - деп жазады Т.С.Сайдбаев, - арабтарға
тәуелсіз жүрсе де бірақ оған ұқсас болғандықтан, исламды
үстем идеология ретінде қабылдауға алып ... және ... ... енгізудің негізгі себебі ретінде
қызмет етті. Орыс тарихшысы Н.П. Остроумовтың: “Көне
арабтардың ... мен ... даму ... Орта ... ... Түркістан көшпелілерін еске түсіреді”,
деген сөздері де осы ... ... ... ... ... ... дінін мемлекеттік дін
ретінде қабылдау фактісін тек қоғам дамуының объективті
заңдылықтары мен немесе мемлекеттің идеологиялық
қажеттіліктері мен ғана ... бұл ... ... болар еді. Іс жүзінде, түркілердің
рухани сұраныстарына жауап бергендіктен, яғни діннің
негізгі қағидалары халықтың жүрегіне жақын болып, оның
діни дәстүрлеріне қайшы келмегендіктен де ... діні ... ... ... ... ... керек. Қарахан
мемлекетінде исламның мемлекеттік дін статусын алуы бұл
діннің Орталық Азия халықтарының жаппай дініне айналуы үшін
қолайлы жағдайлар туғызды. Мысалы, В.В. Бартольд ... ... ... ... ... ... ... келтіреді: 960 ж. ислам
дінін 200000 киіз үйден (кибитка) тұратын ... ... ... ... ... бұл мәлімет тек Бағдад
жылнамасында ғана кездеседі екен, ал араб ... де, ... ... ... ... ... ... жоқ. Бізге дейін жеткен міліметтің
көмескілігі осымен байланысты: бұл түрік тайпасы
қалай аталғаны. Олардың қай жерде өмір ... ... ... ...... ... бір ... баса көрсетеді: қарахандар өздеріне көрші түрік
тайпаларына, егер олар ислам дінін ... ... ... ... ... түрде пайдалануға рұқсат беріп
отырған. Сондай-ақ Махмұт Қашқаридің Арсылан ханның
“дінсіздермен” ... ... ... келтіруге
болады: Арсылан хан жағында 40 мың мұсылман әскері, ал олардың
қарсыластары ... 700 мың ... ... ... Бірақ
соған қарамастан қарахандар жеңіске жетеді. Махмұт
Қашқаридің еңбегінде келтірілген аңызда ... ... ... ... ... ... Алайда
қарахандардың әскери жорығы ғазауат формасында
болуының өзі өте маңызды факт.
Сонымен, қарахандардың әскери табыстары Орталық Азия
территориясында исламның кеңінен тарауына ықпал
етті. Қарахандар ... ... ... мұсылман
иеліктерінің шекарасы туралы Махмұт Қашқари мәлімет береді.
Шығыс түркістанда отырықшы аудандар басты екі жолдың бойында –
Гучен мен Турфанға ... ... жол мен ... ... ... ... ... жолдар бойында жатқаны белгілі.
Махмұт Қашқариден біз осыған байланысты мынадай мәлімет аламыз:
“Усми – Тарим – Ислам жерлерінен ұйғырларға ... ... ... ... сіңіп кететін үлкен өзеннің аты” [50].
Х ғ. ислам Сырдарияның төменгі ағысында мекен еткен ... бір ... ... ... қабылдаған
оғыздардың қолбасшысы – Селжүк өз әрекетін мұсылман
қалаларын кәпірлерге (пұтқа табынушы оғыздар) төлеп тұрған
алымнан босатудан бастайды. ... ... ... және ... ... ... ... үлесі жалпыға мәлім.
1043 ж. күзінде Орталық Азия даласында көшіп-қонып жүрген
түріктердің бір ... ... ... ... ... бұлғарлармен көрші қонатын, ал қыста Баласағұн маңында
қыстайтын”, - дейді В.В. Бартольд. Бұл қыпшақ тайпалары
болса керек. Олардың жаз ... Еділ ... ... жатқан. Бұлғарлардың қатарында бұрынырақ ислам дінін
қабылдаған отырықшы қыпшақтарда болған еді. Бұны Плано
Карпини мен Гильом Рубрук сияқты еуропалық ... де ... Г. ... ... ХІІ ... Монғолияға жасаған саяхаты кезінде Еділдің
өңірінен өтіп бара жатып, бұлғарлар туралы: “Мұнда
Мұхаммедтің заңын қай “албасты” (дьявол) ... ... ... - деп ... Жалпы алғанда,
түркі тілдес тайпалардың исламдануы біркелкі болған жоқ:
Еділ бойы (бұлғарлар) мен Жетісуда қарлұқтар мен түркештер ... ... жаңа ... өту ... жүріп, Мауереннаһр, Хорасан
және Таяу Шығыстың мұсылман орталықтарымен тығыз байланыстар
орнатылса, ал қимақ-қыпшақ тайпалары бұл істе біраз ... ... ... ... ... ... аудандар мен
қалалардан территория жағынан алшақтық, көшпенді
тұрмыстың басым болуы еді. Алайда бұл тұжырымды
біржақты қабылдауға да болмайтын сияқты. Жалпы, ... ... ... ірі ... бірі – ... ... исламдануы жөнінде тарихнамада үлкен
дау – талас орын алған. Сондықтан да бұл ... ... жөн ... ... ... ... ... барынша төмендетіп көрсетуге
тырысуға байланысты, кеңес тарихнамасында қыпшақтар ХІІІ ғ.
дейін ислам ... тыс ... ... ... үстем болды.
Осыған байланысты кеңес идеологтары “пантүркішіл” ғалымдарға
ортағасырлық қыпшақтар тарихындағы ислам факторын аса асыра
бағалағаны үшін, алакөздік танытып отырды. ... ғана ... ... –ақ ... ғалымдары да көшпелі қыпшақтар арасындағы исламның
жетістіктерін атап көрсеткен болатын. Атап айтқанда, ХІХ ... орыс ... Н.И. ... ... ... ... басым бөлігі
мұсылман дінін тұтынды” –деп жазады.
Батыс тарихнамасында орта ғасырлық ... таза ... ... ... ... А.Ю. ... мен
Б.Д. Греков ең алғаш рет қарсы пікір айта отырып, егіншілікпен
айналысатын аудандармен шекаралас ... ... ... ... ... өте ... деп
атап өткен еді. Мұндай фактілерді Жетісу мен көшпенділікпен
күн кешкен түргештердің, оғыздар мен қарлұқтардың және т.б.
көшпелі халықтардың ... ғғ. ... ... ... Бұл ... ... ... соғдылықтар мен
хорездіктердің елеулі түрде түріктенуіне алап келген
болатын. ... ... ... және ... ... Г.В. ... те осындай қорытындыға
келеді. Атап айтқанда ол: “Жалпы алғанда таза көшпенділер
болмайды; барлық көшпенді халықтар белгілі дәрежеде
егіншілікпен де айналысады”, - деп ... ... ... ... тарихын зерттеген А.Бернштам:
Біз таза көшпенділердің болмайтындығын білеміз, көшпенділер
егіншілікпен және аңшылықпен де айналысып отырған...Біз,
көшпенділердің кедейленіп кеткен бөлігі жатақтарға ... ... ... ... - деп ... ... жайлы Махмұт Қашқари: “басқа жерге көшпейтіндер мен
соғысқа қатыспайтындар” қоныстанған барлық ... ... ... ... ... қалалар болғанын ескеру
керек, бұл қалалардың халқы археологиялық деректерге сенсек,
көшпенділер болмаған.
Қыпшақтардың арасында ислам дінінің таралуы жөніндегі мәселеге
орала отырып, біз бұл ... тек ... ... ... ... ... көшпенділер мен жартылай көшпенділер
арасында да кең таралғанын көреміз.
Оңтүстік қазақстан мен Жетісу халқымен салыстырғанда ... ... ... ... ... өз ... ... да ұзағырақ сақтады. Алайда ХІІІ ғ. қарай
Дешті Қыпшақтың негізгі бөлігі мұсылманданып үлгерген еді. ... ... ... ... ... да ислам дінін
қабылдаған топтар болған болуы керек, өйткені оларды орыс
жылнамалары “бусурмандар” (яғни мұсылмандар) деп атайды.
Исламданудың қарқыны, белгілі дәрежеде ... ... ... ... Сырдария бойы қалаларымен
байланыстарына, Хорезммен саяси
қарым-қатынастарға байланысты болды. Бірінші
болып ... ... ... ... ... ... саналы, рухани жетілген адамдар қабылдады.
Осы дәуірде Қожа Ахмет ... және оның ... ... ... ... ... ... таратудағы
миссионерлік қызметін табысты түрде жүргізіп,
Иассауидің өзі “орта Азияның көшпелі тайпаларының
ұлттық әулиесі” деген атаққа ие ... еді. ... ... осы ... оғыз-қыпшақ тайпалары арасында жүргізді.
Оғыздар мен қыпшақтардың мұсылман дініне өтпегені
жөніндегі “марксистік” ... ... ... ... ... шарықтау шегі ХІ-ХІІ ғғ. сәйкес келген
Қожа ахмет Иассауидің және барлық сопылық бірлестіктердің
еңбегін жоққа саю болар еді.
Қыпшақтардың ислам дініне өтуі ... ... ... атап ... Қарахан, Хорезмшах,
Селжүк мемлекеттерінің ықпалымен жүрген. Барлық жағынан
мұсылмандармен шектесіп жатқан қыпшақтар алдыңғы қатарлы
өркениеттің ықпалынан тыс бола ... ... ... Баласағұн мен Жетісуда халықты жаппай
мұсылмандыққа өткізгені және өздерінің осы дінге өткенін
көрсетіп олардың жиырма мың қойды құрбандыққа ... ... осы ... ... Қыпшақтар
тағдырында ерте орта ғасырлардағы аса жоғары дамыған
мұсылман мемлекеті – Хорезм ерекше маңызды рөл атқарды.
Хорезмды әл – Мукаддаси (Х ғ.) бойынша ... ... ... ... пен ... жер берді, дұрыс оқи
алу (Құранды ) мен терең парасаттылық силады”, “оның
тұрғындары ... ... мен ... ... ... ... және ... Жалпы,
этникалық жағынан Хорезм мен көшпелі қыпшақ даласын
бір-біріне қарсы қоюға негіз жоқ: ХІІ-ХІІІ ғғ. ... ... ... ... еді. ... ... іс-қағаздар түрік тілінде жүргізілді.
Хорезмшах – ануштегіндер гулямдардың ... ... ... ... ... ХІІІ ғ. ... ... билеушілерінің сопылықтың қамқоршылары,
дінсіздерге (қарақытайлыр) қарсы күрескерлер ретінде даңқы
таралды. Хорезм мен Дешті-Қыпшақ тек мәдени-тұрмыстық жағынан –
отырықшылықтың ошағы және оны ... ... ... ... ... ... тұрды. Объективті заңдылық бойынша
қыпшақтар Хорезмнің мәдени ықпалына барған сайын артыла
түсуге тиіс болды. Ал ... ... ... ... ... әскери қолдауына зәру еді. Хорезмдіктер өз
кезегінде далалықтарға өркениет игіліктерін- білім мен ... ... ... ... ... ... ... айнала бастады.
Сондай-ақ қыпшақтардың оңтүстік тобы, атап айтқанда, Сығанақ
тобы ХІІ ғасырда – ақ өздерін мұсылманбыз деп санағаны
туралы мәліметтер бар. ХІ-ХІІ ғғ. ... ... ... мен Алып ... ... ... ... соған
байланысты дәстүрге сәйкес Қадырхан және Ғайырхан
деген мұсылман есімдерін қабылдаған. Алайда, қыпшақтардың
арасында орныққан исламның әрине, өз спецификалық
ерекшеліктері де болды, ... ... ... ... ... деген
берілгендік ұзақ уақыт сақталып қалған еді.
Сонымен түркілер ислам дінін өз еркімен қабылдаған халықтардың
бірі болды. В.В. Бартольдтың айтуы ... ... ... ... ... ... бас тарта
отырып, үгіт-насихаттар арқылы үлкен табыстарға қол
жеткізді”. Бұл насихаттың нақтылы түрлері туралы тарихи
деректердің мәліметтері өте жұтаң. Алайда түріктерге,
алғашында ислам олардың өмір ... ... ... көрінгендігі жөнінде мәліметтер
бар. Атап айтқанда, халиф Хишаның (724-743 жж.) ... ... ... ... ... ол былай деп жауап берген
дейді: “Түріктер арасында шаштараз да, етікші де, тігінші де
жоқ; егер олар исламды қабылдап мұсылмандық шарттарын
орындайтын ... ... күн ... Бұл ... ... негіздерінен мүлдем хабарсыз болуынан немесе оның жаңа
дінді ... ... ... ... ... керек, бірақ бұл сол кездегі нақты жағдайды
көрсетпейтін. Өйткені, жоғарыда айтып кеткендей
түріктер бұл дәуірде тек көшпелі мал шарушалағымен ғана
айналыспаған, олар ... ... ... ... де ... ... таза ... болып саналған араб – бәдеуилердің ислам дінін
белсенді түрде қабылдап, осы ... ... ... ... ең бір ... ... болғанын
біз жақсы білеміз.
Орталық Азияның орта ғасырлық қалаларындағы (Х ғасырдан бастап)
мұсылмандықтың үстем және мемлекеттік дін ретінде орнығуының
дәлелдерінің бірі ... мен ... ... ... еді. ... ... ... жөнінде Максиди (Х
ғ.): Таразда мешіт базарлардың ортасында ... ал ... ... ... ... ... деп көрсетеді.
Орталық мешіттер Барысхан, Бехлу, Атлах, Хамуке, Шелжі
сияқты қалаларда да болған. Тараз бен Меркеде Христиандық
шіркеулер мешітке айналдырылды. Сондай-ақ Х ғ. ... ... ... (Оңтүстік Қазақстан) қаласынан
да табылған. Баласағұн қаласынан табылған мешіт пен мұнараның
қалдығы бұдан сәл кейінірек уақытқа жатады. Мешіт пен ... ... пен ... ... дінін қолданғанын
көрсететін белгілер болып табылады.
ІХ ғасырдан бастап Орталық Азия халықтарының арасында
мұсылмандық жерлей ғұрпы тарай бастайды. ... ... 1970 жылы ... Бадам, өзендерінің бойындағы
Қараспан қорымын қазғанда, бұл қорымдардан алғашқы ІХ
ғасырға жататын мұсылмандық жерлеу рәсімін кездестіргенін
жазады. Х-ХІ ғғ. жататын ... ... ... ... ... табылған. ХІ-ХІІІ ғғ. басында мәйітті
жерлеудің мұсылмандық рәсімі Қазақстанның Оңтүстігі мен
Жетісуда үстемдік алады. Бұл ауданда исламның
айтарлықтай дәрежеде таралғанын археологиялық
қазбалардан табылған тұрмыс ... да ... ХІ ғ. ... әйел ... табылған (Тараздың
батыс шегі – Үңгірлісай мекені) қола айнада: “Аллаға
сенгендерге еш ... ... ... жазу бар. Сондай-ақ
Тараз маңындағы тас суаттың қабырғасына араб тілінде діни
сипаттағы жазу жазылған. Бұл жазу бойынша суат 1006-1010 жж.
Бір ақ ... ... ... ... ... ... ... қызы Фатима хатун Аллаға
жықындаудың жолымен жүру үшін және оның шапағатына
бөлену үшін салғызды. Алла өзімнің, ата-анамның және барлық
мұсылмандардың күнәсін ... ... ... архитектурады ақсүйек өкілдерінің
есімін мәңгі есте қалдыру мақсатымен оба үстінен мазарлар
тұрғызу ерекше ... ие ... ... ... ең алғаш зерттегендер қатарына Б.П.
Денике, А.Н. Бернштам, М.Е. ... М. ... ... жатады. Кейін, 70-жылдары бұл мазарды зерттеуші
қазақстандық ғалым тарихшы Т.М. Сенигова жалғастырды. Осы
аталған зерттеушілердің еңбектерінде Тараз ... ... ... атақты ескерткіштері –
Қарахан, Бабаджи Хатун және Айша бибі мазарлары жан-жақты
зерттеле отырып, олардың халифат елдеріндегі мазарлардың
архитектуралық ерекшеліктерін қайталайтындығы жөнінде
айтылады. Сонымен, ... ... ... ... Азия мемлекеттерінде ислам ықпалды күш болды. Мұның тағы
бір дәлелі – Қарахан мемлекетінде мұсылман дінбасылары вакуфтық
(жеке жер меншігі) ... ... ... бұл ... ... ... ... Дәстүрлі ислам
символдары бар теңгелер шығарылды, мұсылмандық оқу
орындары – медреселер ашылды.
Х ғ. басында Хорасан мен Мауереннаһрда пайда ... ... ... ... бір ... ... еді. ... бойынша медреселер алғаш рет, яғни Х ғ.
мұсылман әлемінің Шығыс бөлігінде пайда болған, тек ХІ
ғ. ғана бұндай оқу ... ... ... және ... – Бағдатта ашылады. ХІ-ХІІ ғғ. Сайрамда
(Испиджаб) рухани оқу орындары – медреселер және сондай
–ақ кітапханалар болғаны жөнінде ... ... ... тыс ... атап ... Орта ... ислам аймақтарымен салыстырғанда мұсылмандық
насихаттың қарқынды жүруі мүмкін осымен ... - ... В.В. ... ... ... Азия ... ... УІІІ-ХІІІ ғғ. арасында
ислам діні таралып, орнықты. Түріктер арасында ислам ... ... ... жолдары,т бейбіт қоныстанушылар және
дін уағыздаушылар арқылы) тарайды. Сондай-ақ исламның
жергілікті халықтың діни дүниетанымы ретінде
қалыптасып, ... біз осы ... ... ... ... ... қаза
болған кісіні мұсылманша жерлеу салтының орнығуынан, түрік
ақсүйектерінің мәйіті қойылған жерлерге мазарлар тұрғызу
дәстүрінің орын алуынан, және бұл мазарларға ... ... ... ... ... ... ... ашылуынан т.б. көреміз.
Түркі халықтары арасында ислам дінінің таралуын үш кезеңге
бөліп қарастыруға болады:
751 ж. Талас шайқасынан кейінгі дәуірдегі ... ... Бұл ... ... ... ... ... таралған еді.
Орта Азиядағы саманилер билігі дәуіріндегі исламның таралуы.
Бұл кезеңде ислам Орталық Азияға, біріншіден саманилер
әулетінің ғазауаты арқылы, екіншіден, Мауереннаһр
халқының бейбіт ... ... және ... ... арқылы таралды.
Қарахандар дәуіріндегі исламның мемлекеттік дінге айналып,
барлық түркі халықтары арасында жаппай таралуы. ... ... ... ... ... яғни қыпшақтардың арасында мұсылман дінін
таратуда Қожа Ахмет Иассауи бастаған сопылардың миссионерлік
қызметі ерекше орын алды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен бітіру жұмысын ... ... ... ... ... Осыдан он төрт ғасыр бұрын, яғни ҮІІ ғ.
басында Мұхаммед пайғамбар жариялаған жаңа дін ... ... ... ... кең ... ... Пайғамбардың ізбасарлары, яғни халифтер тұсында олар
Пиреней тауларынан Инд өзеніне дейін созылып жатқан орасан
зор территорияда, көне ... ... жаңа ... және ұлы ... ... Бұл мемлекет Ұлы Македондық
Александр заманынан кейін алғаш рет Шығыс пен Батыс,
эллинистік Жерорта теңізі елдері, үнді – Иран және
әлемі бірікті. Қасиетті ... мен ... орта ... ... ғғ. ... ... еш ... басқа “варвар” халықтардың жаулаушылықтарын
өзгеше, арабтардың жаулап алушылықтыры ... ... ... Араб жаулап алушыларын күні
азған ескі өркениеттерді қиратып орнына жаңа, прогресшіл
өркениет орнатқан халықтардың ұлы қоныс аударуының
құрамдас бір бөлігі ... ... ... кірудің
оған кірген барлық халықтар үшін айтарлықтай ақ салдары болды.
Арабтар түркілер жеріне ... алу ... ... жоқ, ... ... алу ... жоспарында болмаған. Бұған себеп
– халифат билеушілері, көреген саясаткерлер ретінде ежелден-ақ
жауынгер халық ... аты ... ... ... өзіне
бағындыра алмайтынына көзі жеткен еді. Орталық азия
жерінде жүздеген арабтардың жалғыз шайқасы Талас
түбіндегі шайқас түркілерге қарсы емес, ... мен ... ... ... ... арабтар мен Орталық Азияны
мекендеген түркілердің өзара қарым-қатынастары бейбіт жақындасу
бағытында дамыған. Араб ғалымдары Орталық Азия мен тарихы ... ... үлес ... Араб ... ... ... халықтарының құрамына сіңісе
отырып, түркілердің этникалық жағынан қалыптасуында маңызды
роль ... ... ... ... діні ортағасырлық
түркілер қоғамының біртұтастығын одан әрі нығайтуын
қамтамасыз еткен ... ... ... ... ... өз ... ... Олардың ортасындағы
діни, рухани үгіт-насихат бейбіт сипатта болды. Бұл аймақта
ислам көне түрік наным-сенімдерін синтезге түсіріп, ондағы
бірқатар ... ... өз ... ... ... Азия ... ... жаппай өтуі Х-ХІІІ ғ.
аралығында жүрді.
Біз қарастырып отырған дәуірде орталық Азия халықтарын саудаға
деген қатынасы ... Бұл ... бір ... ... ... мен ... ... жағынан әр
түрлі елдер арасындағы шекараларды жойып, мұсылмандар үшін
баж ... ... ... ұлы ... жолы бойы ... керуендерінің еш қауіп-қатерсіз, еркін түрде жүруіне
ықпал етуіне деп түсінеміз. Халифаттың басқа да аймақтары
сияқты Орталық Азия ... да араб тілі мен ... ... ... ... ... ... қалаушы
Мұхаммед пайғамбардың атымен байланысты. 661 – 750 жж.
Аралығында ол мемлекетті Омейядтар әулеті, 751 ... ... ... ... ... “халифат” яғни
“орынбасар” “пайғамбардың” болды. Араб халифаты
сегізінші ғасырдың ортасына қарай Шығыста Қытайдан –
Батыстан Франктер мемлекетіне дейінгі ... ... ... барлық жер әуелде халифтың меншігі болып есептелді.
Ол енді ... ... ... Наместник өзі қызмет
атқаратын мерзіміне қарай пайдалануға жер үлесін алып
отырды. Халықтан жиналған салықтардың есебінен ол
шенеуніктер мен ... ... ... келе халиф жердің
бір бөлігін шонжарлардың тұрақты иемденуіне берді.
Халифатта құлдар еңбегі де кеңінен пайдаланылды. ... ... ... басым көпшілігі құлдар емес, тәуелді
шаруалар болды. Халиф өз басшыларымен ерекше еңбек
сіңірген қызметкерлеріне жер үлестіріп ... ... ... ... деп атады. Ихта үшін оның иесі салық төлейтін
болды. Омар халиф /634 – 644 жж./ ол ... ... Егер бос ... ... ... алып қоятын болды.
Ұшыр – жан басынан жиналатын жер салығы. Жизья – ислам дініне
енбеген халықтар төлейтін ақшалай ... ... ... пен ... ... зекет жинап отырды. Харадж
деген егін салығы болды. Ол жиналған өнімнің ... ... ... ... тұрғын халқына қару асынуға рұқсат
етілмеді. Олар өздерінің киген киімдерімен де арабтарға
ұқсамауға ... ... ... алушылар мұсылман емес
халықтардың бәріне қосымша салықтар салып, өз әскерлерін
азық – ... ... ... міндеттеді.
Халифаттағы Мұхаммед пайғамбардың өсиетін бұрмалаушылық,
әділетсіздікке жол беріле бастауы мемлекеттің әлсіреуіне
әкеліп соқты. 1055 жылы Бағдадты селжук түріктері басып алса,
1258 жылы араб ... ... ... тынды. Халифаттың
құлауының негізгі себептерінің бірі әлеуметтік теңсіздіктің
күшеюі, арабтардың дін тазалығы үшін ... ... ... ... ... ғана ойлаушы пенделерге айналуда деген
тұжырым жасауға болады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ДЕРЕКТЕР:
1 Ибн – Хосров. Сафар – Намэ // ... по ... ... / Под. ред. Н.П. ... и С.Д. ...... - С. - 238 – 239.
2 Ибн – Исхак. Житие посланника ... // ... 1949 ... І. – С. 247 – 250.
3 Құран. – Медина, 1991.
4 Ал – Белазури. Книга завоеваний // М.А. ... ... ... ее ... . . . – СПб., 1897. – С. – 115 ... ...... Книга о правлеыи Везира ХІ столетия Низам аль-
Мулька. – М. – Л., 1949. – С . 375 – 380.
Арабские
---------
источники ХІІ – ХІІІ вв. – Л., 1985. – С. 286 – 288. ... ... Н. Ю. Аш – ... Песнь пустыни // Избранные
произведения. Т – ІІ. – М. –Л., 1956. – С. 10 – 12.
8 Анри. Ламменс. Ислам ... - Рим. 1914. – С. 50 – ... ... ... и ... Сб. ... М., 1977. – С. 244 –
246.
10 Арбские страны: История, Экономика – Политика. М., 1986. – ...... ... Египет. М., 1990. – С. 350 – 352.
12. ... В.В. ... ... ... в ... и ... 1925. – С. 56 – 57.
13 Бартольд В.В. Ислам. ПГ., 1918. – С. 70 – 74.
14 ... Е.А. ... ... и ... ... в ... М., 1966. – С. 287 – 289.
15 Васильев А.А. ... и ... Л., 1925. – С. 48 – ... J. Fьck, Dic arabischen in Europa. Leiprig. 1955. – S. 4 – 6.
17 Эинштейн А. Д. Арабы и Возникновение халифата. М., 1969. – ...... К.Т. ... ... Евразийской историй //
Исторический наука а ХХІ веке: Материалы международных
Бекмохановских чтений. 24 – 25 мая 2001 г. - ... ... – С. 120 – ... К.Т. ... в ... К ... ... и
трактовке проблемы // Вестник КазНУ. Серия историческая.
Вып. 9. Алматы., 1998.
Жумагулов К.Т. К современной ... ... ... в Европе
// Материалы научной сессии МИ-АН РК. “Уроки отечественной
историй и возрождение Казахстанского общества. Алматы:
Казахстан. 1999.
Жумагулов К.Т. Об ...... ... И.Г. ... Вестник КазНУ. Серия историческая. Вып. 14. - Алматы: КазНУ,
1999.
Вопросы истории и литературу в Исламе. М., 1962. – С. 72 – ... ... ІІ – том. М., ... Т.Ю. От ... до ... ... Перм, 2000. –
С.110 – 111.
Болышакова О.Г. История Халифата. ІІ- том. М., 1989. – С. 270 ... ... Н.В. ... у ... Византии и Иран в ІҮ – ҮІ вв.
М. – Л., 1964. – С. 34 – ... ... К.Т. ... ... ... ... // Вестник
КазНУ. Серия историческая. Вып. 16. - ... ... ... ... Н.А. ... от ... ее арабами до крестовых
походов по арабским источникам. СПб., 1897. – С. 54 – 56.
29 ... Л.И. ... ...... ... ... и халифата ҮІІ – ҮІІІ вв. В Советской
историографий // Историография стран Востока. М: МГУ. 1969.
– С. 57 – ... ... Р. ... ... ... құруы //
Ислам әлемі. 1998. – № 1. 2 – 5 ... ... Н.В. ... ... отношений на Ближнем
Востоке. М. – Л., 1958. – С. 3 - ... ... Е.А. ...... ... в ... ... ҮІ – ҮІІ вв. и ее отражение а Коране // Науч.
Конфер. “Общественные движения и их ... ... ... ... М., 1984. – С. 64 ... С.Ә. Орта ... ... елдерінің тарихы. Алматы,
2000. – 61 бб.
МЕРЗІМДІ БАСЫЛЫМДАР
Сипенкова Т.М. К ... ... ... ... //
Вопросы историй стран Азий / Сб. Статей. Л., 1965. – С.
143 – 155.
АВТО РЕФЕРАТ
Қартабаева Е.Т. Араб Мұсылман мәдениеті. Автореферат. ... Т.А. ... ... М., 1962. – С. 80 – ... М. ... ... Африки Арабами. ПС., 1958. Вып.
3 - С. 107 – 126.
Якубовский А.Ю. ... ... Л., 1948. – С. 24 – ... В. ... Ю. ... пайғамбардың өмірі. Тарихи толғау.
Алматы, 1994. 12 – 16 бб.
Гольдциэр И. Культ святых в Исламе. М., 1962.
Соловев В. Магомет, жизнь и ... ... 1990. – С. 70 ... А. ... ... Ислама. М., 1980.
Тарнау И. Изложение мусульманского законоведения. М., 1991.
Ислам : Историографические огерки. М., 1991.
Завования Арабов // История средних веков. М., 1980. – С. ... С.Г., ... Т.И. ... ... трех
тысячалетий. – Алматы, 1992. –79 б.
Каиржанов А.К. Мир древних тюрков. ... 1999. – 24 ... В.В. ... (В 9-ти ... Т.2. Ч.1. –М., 1963. –
С. 39.
Бұлұтай М.Ж. ... ... ... неге ... болды. –
Алматы, 2000. 77 б.
Қашқари М. Түбі бір түркі тілі: (Диуани лұғат ат-түрк).
Аударғандар Қ. Бекетаев, Ә. Ибатов. – ... 1993. ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арабтар мемлекетінің құрылуының алғы шарттары47 бет
"Араб халифаты."36 бет
Араб халифаты11 бет
Араб халифатындағы феодалдық қатынастардың қалыптасуы32 бет
Абайдың өмірі мен шығармашылығы26 бет
Дүние жүзінің саяси картасының қалыптасуы және мазмұны20 бет
Ежелгі түркілердің дипломатиясы69 бет
Ежелгі ғасырлардағы қазақ ғұламалары6 бет
Исламияттың Түркістанда таралуы және Иран мәдениеті29 бет
Махмұт Қашқари сөздігіндегі фонетикалық зерттеулер4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь