Қаракерей Қабанбай (1691—1769)


Қабанбайдың әкесі Қожағұл өз заманында аты әйгілі батыр болады. Бірақ ертерек дүниеден қайтып, Қабанбай жеті жасында әкеден жетім қалады. Қабанбайдың шын есімі Ерасыл- Оның бітімі кесек, ер тұлғалы болғандықтан, жеңгелері "Нарбала" атапты. Бойының сұқғақтығы сонша, он үш жасар кезінде тайға мінгенде аяғы жерге тиіп жүреді екен.
Ерасылдың ерлігі он үш жасында басталады. Жайылымда жатқан жылқыларын қалмақтар қуыи кеткендіктен, ағасы Есенбай жылқының соңына түсіп қуады. Бірак, қалмақтар жалғыз келе жатқан қуғыншыны алыстан садақпен атып түсіреді. Әкесі де' осылардың қолынан өлген еді. Қайнаған қанды кек оны қаршадайынан ерлікке, жау-гершілікке жетелейді, шайқас жолына ертерек түсуіне себепші болады. Ол көп ұзамай Өлжежырғы, Арсылан секілді қалмақ батырларын өлтіріп, әкесі мен ағасы үшін кек алады.
Түркістанға қауіп төне бастағанын естіген Қабанбай жол-жөнекей қазақ ба-тырларын өзімен бірге ерте сонау Аягөз маңынан Түркістанға келеді. Халық жасақтарын ұйымдастыра бастайды. Олар жоңғарлардын, Түркістаннан бетін қайтарады.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Қаракерей Қабанбай (1691—1769). Қабанбайдың әкесі Қожағұл өз заманында аты
әйгілі батыр болады. Бірақ ертерек дүниеден қайтып, Қабанбай жеті жасында
әкеден жетім қалады. Қабанбайдың шын есімі Ерасыл- Оның бітімі кесек, ер
тұлғалы болғандықтан, жеңгелері "Нарбала" атапты. Бойының сұқғақтығы сонша,
он үш жасар кезінде тайға мінгенде аяғы жерге тиіп жүреді екен.
Ерасылдың ерлігі он үш жасында басталады. Жайылымда жатқан жылқыларын
қалмақтар қуыи кеткендіктен, ағасы Есенбай жылқының соңына түсіп қуады.
Бірак, қалмақтар жалғыз келе жатқан қуғыншыны алыстан садақпен атып
түсіреді. Әкесі де' осылардың қолынан өлген еді. Қайнаған қанды кек оны
қаршадайынан ерлікке, жау-гершілікке жетелейді, шайқас жолына ертерек
түсуіне себепші болады. Ол көп ұзамай Өлжежырғы, Арсылан секілді қалмақ
батырларын өлтіріп, әкесі мен ағасы үшін кек алады.
Түркістанға қауіп төне бастағанын естіген Қабанбай жол-жөнекей қазақ ба-
тырларын өзімен бірге ерте сонау Аягөз маңынан Түркістанға келеді. Халық
жасақтарын ұйымдастыра бастайды. Олар жоңғарлардын, Түркістаннан бетін
қайтарады. Жаудың шапқыншылығы сәл саябырлағанын пайдаланып, Қабанбай
барлық жасақтарды Қожа Ахмет Иассауи ғимаратынын, алдына жинап, жалынды сөз
сөйлейді. Жұртты елдің тәуелсіздігін сақтап қалу жолын-дағы күреске
шақырады. Бұл жасаққа Айшыбек батырды бас-шы етіп қалдырады да, өзі Кіші
жүз қазақтарынан қалың қол жинап келуге аттанады.
Ел басына күн туған осынау аласапыран кезде Кіші жүз ханы Әбілқайыр
отыз мың, Орта жүздің ханы Сәмеке жиырма мың әскер шығарады. Көпшіліктің
қалауы бойынша Қабанбай батыр бас сардар болып сайланады. Енді ол
басқыншыларға қарсы жер-жерде, бөлек-бөлек жүріп жатқан шайқастарды бір
арнаға түсіріп, белгілі бір мақсатпен жүргізуді қолға алады. Жеке-жеке
шайқасып жүрген кейбір жасақтар Қабанбайға ке-ле бастайды. Солардын, бірі
Гауһар қыз бастаған топ еді. Ол асқан ерлік жасап, жау қоршауын бұзып
шығады. Жаудық соғыс күші, дайындығы туралы жаңа мәліметтер әкеледі. Кейін
Қабанбай мен Гауһар қосылады. Көптеген жорықтарға екеуі бірге қатысады.
Жоғарыдағыдай әзірліктен кейін 1725 жылғы атақты Алакөл маңындағы шайқаста
жоңғарлар қатты жеңіледі.
Қабанбай бұдан кейінгі 1728 жылғы Шүбартеңіз жағасындағы шайқасқа,
Балқаш көлінің оңтүстік өңіріндегі қол жеткен жеңістерге 80 күнге созылған
Шорға соғысына, бір жарым жылға созылған Шаған шайқасына, 1730 жылы
жоңғарды Іле өңіріне дейін қуған соғыстарға, одан 1750 жыл-дардың
ақырындағы Жоңғар қақпасындағы шайқасқа дейінгі аралықтағы ірі-ірі
ұрыстардың бәріне дерлік қолбасшылық етіп, бас сардар-лық міндет атқарған.
Қазақтың жоңғар шапқыншыла-рымен шайқасқан өңірі Балқаш, Көкшетау,
Алатау, Жетісу, Сарыарқа, Іле өндрі, сонан Алтайға дейін, бір шеті
Тарбағатайдан Бртісті қуалап, Сырда-рияға дейінгі ұлан-байтақ алқапты алып
жатады. Осы өңірде болып өткен ірі шайқастарға қырық жылдай қатысып, ерекше
қайраттылығымен, батылдығымен көзге түскен Қабанбай дарабоз атанады. Ақырғы
ірі шайқас 1755—1757 жылдары қазақтардың
жеңісімев аяқталып, Қабанбайдың бастамасымен екі жақ бітімге келеді.
Жоңғарлар бұдан былай шапқыншылық жаса-мауға уәде береді.
Көшпелі елдер салтында батыр атану үшін кемінде жаудың өзі теңдес бір
батырын жекпе-жекте жеңу керек болған. Ал, қолбасы сардар атану үшін асқан
ерлік жасаумен қатар оның сыртында, артында тіреп түрған елің, қолдаушы
серіктерің бо-луы керек. Қабанбай осы шарттардың бәрін артығымен орын-
даған. Атты жасақтар шайқасының тамаша білгірі, ат үстіндегі жекпе-жектің
тевдесі жоқ шебері ол өз өмірінде жүзден астам шайқасқа қатысып, ондаған
жекпе-жекте жеңіске жеткен. Сондықтан да оның батырлығы туралы әр ке-зеңде
шыққан дастандар мен жырлар да баршылық.
Қабанбайдын, шын аты Ерасыл. Оның Қабанбай аталуы да қызық. Бірде
жайлауға қарай көшіп келе жатқан қалын, көштін, алдында жатып алған жа-байы
шошқалар жол бермей қояды. Әсіресе тістері ұртынав шыққан өгіздей-өгіздей
екі қабан жалдарын күдірейтіп, әдейі кес-кестейді. Ңамалып тұрған квшке
жастармен бірге ойын-сауык, құрьш жүргев Брасыл да келеді... Осы елдің
әйгілі жүйрік атын мінеді де, еменнен жасалған к,ара шоқпарды қолына алып,
кабандарға қарсы аттанады. Жүйрік атпев арлы-берлі ағызып етіп, екі
қабаннық да бас сүйегін быт-шыт етіп ұрып шығады. Қалған шошқалар тым-
тыракдй қашады. Осыдан бастап ол Қабанбай аталып, оның қарулылығы мен
батылдығы туралы әр гүрлі әңгімелер ер арасына тарай бастайды.
Ол кезде Алтай елі де қалмақтармен жауласып тұрған. Бірде қалмақтар
Алтайдағы қазакдардыд көп жылқысын қуып кетеді. Оғая қарсы аттанған
адамдармен бірге Кдбанбай да барады. Осы айқаста ерекше көзге түседі.
Жылқыны түгел қайтарып әкеледі.
Осыған ерегісіп жүрген қалмақтар біраз уақыт өткенвен кеШн елу-алпыс
болып жиналып, атақты Долаңк,ара батырыя басшы етіп, қазак,тардың үш жүз
жылқысын айдап кетеді. Осыларды қуған кырык, қазақ жігіттерінің ішінде
Қабанбай да болады. Куғыншылар жеткеннен кейін екі жағы шайқасты жекпе-
жекпен бастауға келіседі.
Қазак, жағынан вар құла атқа мінген, найза-щоқпарын сайлаған Қабанбай
ортаға шығады. Қарсы жақтан ак, тарлан атқа мінген алпамсадай біреу келеді.
Ол қалмак, батыры Долаңқара еді.
Шайкдс алдында Қабанбай жаудың бейбіт елге тиіскенін былайша мінейді:
Момын елміз мал баққав, Қоралап жиып жан баққав, Қанды ауызсың, касқырсын.
Жазықсыз елді зарлатқан.
Сонда Доладкдра:
— Батыр болсақ кел деді, Сөзіме айтқан сен деді. Жібергем жоқ тірідей,
Тиіп алдың малымды, Батырсынып қарулы, Кеселденбе кердевдеп, Шашыратармын
судай қанынды..
Қарсыласқан пендені. Еліңді шауып, жылқы алған, Долан батыр мен деді.
Екі батыр шоқпармен ұрысып, найзамея сайысып, қылыштасып, ұзак,
шайқасады. Бұл туралы ел аузында мынандай жыр бар:
сапырылысқан жаудың ішіяе кіріп, зым-зия көзден ғайьш болады. Вұл топ-
тағылар Қабанбай қшпып барып, сіңіп кеткен элгі топқа дүрсе к,оя береді.
Жау вз ішінен бүлініп, екі ұдай болып таң атқанша соғысады. Қабавбай
сытылып шығып, өз жағына аман-есен қайтып оралады. Таң атканда қазақтар
атой салып барса, жау қирап, к,алғандары енді-енді есін жинап жатқан екен.
Қазак, қолы бүлінген жауды талқандап, еліне жеаіснен оралған.
Енді екеуі жекпе-жек, Арыстандай айкдсты. Қатуланып қабақтар, Арпан-
тұрпак шайқасты... Қылышпенен шабысып Күрзіменен қағысып. Кезек-кезек
сілтейді.
Қарулары ауысып... Қабанбай сынды жас ұлан, Доланды жык,ты басынан.
Жығылғаяын көрген соң, Дүрлікті қалмак, шошынған. ІНыдай алмай қалмақтар,
Тым-тырақай қашады...
Қазактар жеңіске жетіп, жылк,ыларының бәрін кайтарып әкеледі.
Қабанбай жауға қарсы соғыстарда әр түрлі айла-тәсілдерді ойлап тауып,
оларды шебер пайдаланған.
Жастау, қатардағы батыр кезінде өз қолбасына барып: "Мен осы жауды өзімен-
езів соғыстырып келсем, рұқсат етесіздер ме?"— деп етініш ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қаракерей Қабанбай
Қаракерей Қабанбай өмірбаяны
Қабанбай батыр өмірі
Қабанбай батыр
Қожағұлұлы Қабанбай батыр. Бөгенбай батыр
М. ҚАБАНБАЙ ПРОЗАСЫНДАҒЫ КЕНТАВР ОБРАЗЫ ХАҚЫНДА
Қазақ батырлары таихы
XVIII ғасырдың басындағы қазақ жерінің Ресей империясының құрамына қосылуының алғышарты
Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадүр хан
Кіші жүз ханы Әбілқайыр
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь