Мұхтар Әуезов шығармаларындағы ұлттық тәрбие мәселесі

Заманымыздың заңғар жазушысы, қазақ әдебиеті мен мәдениетінің XX ғасырдағы биік шыңы — ұлы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің артында қалған ұланғайыр мұрасын зерделеп, ой елегінен өткізу үшін де әр дәуірдің, әр ұрпақтың өз айтар сөзі, таным-түсінігі болатыны сөзсіз. Егемен ел жағдайында ұлы жазушы мұрасына деген ілтипатымыз да осындай бір ұмтылыстың көрінісі болмақ. Ғасырлар бойы көшпелі тіршілікті бастан кешіріп, XIX ғасырдың бел ортасында жол айрығына келген қазақ өмірінің барлық әні мен нәрін, сыны мен сырын, соры мен бағын теңдессіз тарихи тұлға Абай тағдыры арқылы әрі көркем, әрі түпсіз ой көзімен ашып берген суреткер туралы талай-талай ізденістер жалғаса бермек. Олай болатыны Мұхтар Әуезов шығармашылығы ғасырлық өлшемдердің аясына әлдеқашан именбей-ақ енген.
Ұлы жазушы, ғалым, қоғам қайраткері Мұхтар Әуезовтің көркем мұрасы біздің төл әдебиетіміздің ғана емес, бүкіл адамзат мәдениетінің де жетістігі. Романшы, драматург, ғалым, сценаршы, аудармашы — бұл ұлы қаламгер дарынның толық емес тізімі. Оның Абай туралы эпопеясы мен асқан шеберлікпен жазылған шағын әңгімелері, повестері XX ғасырдағы қазақ әдебиетінің алтын қорына мәңгілік енеді.
«Абай», «Таң», «Шолпан» журналдарында жарияланған алғашқы әңгімелері мен зерттеу мақалаларынан, повестері мен драмалық шығармаларынан-ақ өзін қалыптасқан қаламгерлік жазу өрнегі, белсенді азаматтық бет-бағдары мен пікір толғамы бар сөз зергері ретінде бар даусымен мәлімдеді.
Мұхтар Әуезов өзінің «Қазақ әдебиетінің тарихы» (1927, 1991) атты еңбегінде ұлттық педагогика мен ұлттық психологияның жекелеген мәселелерін қазақтың ауыз әдебиеті үлгілері нұсқасынан іздестіріп, қоса қарастырып ғылыми тұрғыда сөз етеді.
1.Мұхтар мұрасы ( ғылыми мақалалар мен зерттеулер ) Алматы, «Қазақстан» 1997 жыл, /3, 44, 100-б/
2.Мұхтар Әуезов туралы естеліктер Алматы, «Білім» 2004 жыл, /267-б/
3.Мұхтар Әуезов: ұлттық болмыстың ұлы жыршысы Париж — Алматы, 1998 жыл, /6-б/
4.Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселелері Алматы,«Қазақ университеті»1993 жыл,/22-б/
5.М.Әуезов «Абай жолы» роман-эпопеясы Алматы, «Жазушы»1989 жыл ,/ I-Ivтом/
        
        «МҰХТАР ӘУЕЗОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕ МӘСЕЛЕСІ»
Заманымыздың заңғар жазушысы, қазақ ... мен ... ... биік шыңы — ұлы ... ... ... ... қалған
ұланғайыр мұрасын зерделеп, ой елегінен өткізу үшін де әр ... ... өз ... сөзі, таным-түсінігі болатыны сөзсіз. Егемен ел
жағдайында ұлы жазушы мұрасына ... ... да ... бір ұмтылыстың
көрінісі болмақ. Ғасырлар бойы көшпелі тіршілікті ... ... ... бел ... жол айрығына келген қазақ өмірінің барлық әні мен
нәрін, сыны мен ... соры мен ... ... тарихи тұлға Абай тағдыры
арқылы әрі көркем, әрі ... ой ... ашып ... ... ... талай-
талай ізденістер жалғаса бермек. Олай болатыны Мұхтар Әуезов шығармашылығы
ғасырлық өлшемдердің аясына әлдеқашан ... ... ... ... қоғам қайраткері Мұхтар Әуезовтің көркем ... төл ... ғана ... ... ... ... де
жетістігі. Романшы, драматург, ғалым, сценаршы, ... — бұл ... ... ... емес тізімі. Оның Абай туралы эпопеясы мен асқан
шеберлікпен жазылған шағын әңгімелері, ... XX ... ... ... ... мәңгілік енеді.
«Абай», «Таң», «Шолпан» журналдарында жарияланған алғашқы әңгімелері
мен зерттеу мақалаларынан, повестері мен драмалық шығармаларынан-ақ ... ... жазу ... белсенді азаматтық бет-бағдары мен
пікір толғамы бар сөз зергері ретінде бар ... ... ... ... ... ... ... (1927, 1991) атты
еңбегінде ұлттық педагогика мен ұлттық психологияның жекелеген мәселелерін
қазақтың ауыз әдебиеті ... ... ... қоса қарастырып
ғылыми тұрғыда сөз етеді.
Мысал ретінде «Абай жолы» романына сәл көңіл аударалық. Романда талай
тақырыптағы тартыстар бар: ру ... ... ... бас ... ... ана мен ... жатақтар өмірі, халықтық дәстүр, ... ... Осы ... ... ... ... ... болуы
мүмкін. Мәселен, адамгершілік, ізгілік, имандылық ... ... ... ... қорына еніп, ұлы ақын, ... ... ... ... ... ашып ... бұл ... жолы» роман-эпопеясы жазушы
шығармашылығының ел таныған асқар шыңы ... ... ... ... ... және ... өмірінің энциклопедиясы деп
әділетті түрде ... бұл ... ... кемеңгерлік тұлғасына
халқының дана қасиеттерін, данышпандық ойларын сіңіріп қана қоймай, алдыңғы
қатарлы Батыс ... ... ... ... ... қалыптасқан үздік
атаулының бәрін жинақтаған ұлы ойшыл ақынның заңғар ... бар ... ... Халық өміріне терең бойлаған ұлы эпопея халқымыздың тұрмыс-
салтын, тіршілігін, әр түрлі әдет-ғұрыптарын суреттеу ... де таң ... ... ... ... данышпандық туындысы — «Абай жолы»
эпопеясынан осындай жалпылық пен жалқылық белгілердің, ... ... ... мол ... ... ... кең тыныстылықтың айқын мысалдарын
көреміз. Сонымен ... ... ... да ... ... ... ... немесе сәндік әшекей секілді көрінбей, оның ... ... ... ... Мұны да біз ең ... эпопеяның
басты тұлғасы Абай бейнесінен, оның өрісті өмірінің ... ... ... ... ... Мекеге жүрмек болып жатқанда,оның
алдынан Дәркембай шығып, Дәрменнің жоғын жоқтап, мойныңдағы қарызыңды өтеп
кет деп ... ... ... ... төге, ақырып сөйлейді. Абай
әділдік іздеген жоқшы қартқа бұрылып:
«— Дәркембай! Айтпасыңа болмаған шығар. ... ... ... ... ... ... да, айыптай алмаймын. Мен қарыздармын әкем үшін...»—
дейді. Сосын арызшы ақсақалды ... ... ... ... ақша ... береді. Абай бұл жерде, ең алдымен әкесінің абыройын
ойлап, жұрт алдында беделінің төгілмеуін ойлап тұр. Сырт ... ... ... ... танылмайтын сияқты. Ал бірақ қыр елінде әке намысын
ойлаған ақылды балаларда ... ... осы ... ... ... ... бояу жатыр.
Абай ел ардақтысы атанса, бұл оның әкесі Құнанбайдың ірі феодал, азулы
шонжар болғандығынан емес. Бұл — оның ... ... ... ... ... шаң ... ... алуан түрлі аңыз-
ертегі, өлең-жыр естіп, бойына ... ... ... ... ... ... әйелдер бейнесінде ерекшеленіп, шоқ жұлдызындай
дараланып тұратын ... — Зере әже ... ... ... ... Зере ... санасатын, салыстыратын бейне жоқ. Тек асыл әже
орнын басар өкшелеп келе ... ... ана ... ... ... ... ... өлеңдермен немересін сусындатып
өсірген әжесі Абайдың ұлы ақын болып өсуіне мол үлес ... ... ... ара-тұра кездескенмен, шырмаулы дүниенің шешімінде кездесіп жатады.
Абайдың әкесімен Қарқаралыға ... ... ... шығып шығарып
салған әже өз баласына:
«— Әруақ қолдасын, жолың болсын, Абайжаным!» — деп ... ... ... Бұл ... ананың балаға деген ... ... ... ... ... ... да айта ... жөн көрдім.Ұлжан Абайды шақырып
алып, аттандырады да кеңесін айтады:
«— Балам, үлкендер ... ... ... араз бола ... ... ... дегенді сен білмей-ақ қой. Бөжекеңді көрген ... ... ... Әкең ... ... сен әділ бол! Жамандыққа кім табылмайды
дейсің, жан ашырдан айрылма» — деп, ... ... ... бұл ... ... ... ... сүйіп өскен Абай айналасындағы қыздар да ... ... ... ... тәрбиеліліктің нышаны танылады:
«Тоғжан есікке қарай қозғалғанда, Абай қадалып, телміре ... ... шеше ... еді... Дәл шығар жерде ғана, есік ... ... ... ... еді, өзі бір ... сұлу ... сырт ... төрге таман ақырғы рет бетін беріп, үй ішінен сыртымен шықты». Қыз
қозғалысында әсемдікпен қатар тәрбиелілік, ... ... ... әйел ... ... тек оның ... ғана ... өзге халық
әйелдерінен табыла бермейтін мінезді, тартымдылықты айғақтай түседі.
Жиырмасыншы жылдардың бас кезінде жазылған ... ... ... ... ... ... ... мадақтамайды. Ғасырлар
бойы көшпенді халық осы ... ... ... жапа ... Әлі
келгенше төтеп берді. Өзгерістері жоққа жақын ескі ауылдық әдет-ғұрпы
оқыған ... ... ... (1922), «Кім ... (1923), ... (1925) т.б. ... ол ... жолы» роман-эпопеясына
апаратын жолды барлағандай көрінеді. Әсіресе, ... ... ... ... Онда адам ... еркіне тұсау болатын ескі ауылдың сіреспе,
артта қалған әдет-ғұрыптары әшкереленеді. Әңгімеде бес кейіпкер бар — ... ... оның ... Қалтай сол қатыгездіктен жаралғандай, ал
сексендегі кемпір, оның ... ... және ... Ғазиза сол айуандарға
ар- инабаттылық жағынан қарсы тұр. Жесір әйелдер мен ... күші ... ... ... күші ... ... ... Ғазиза әжесінің
портретіне үңілейік:
«Дауылдың қара бұлтындай болып, әдейі басына ... келе ... ... ... ... ... айласыз-әлсіз күйде өзінің отырғанын
біліп тұрса да, кемпір жүзінде үлкен сабыр бар, күйіп-пысып жасығандықтан
белгі жоқ. ... ... ... қайрат, салқын ерлік». Автор сүйікті
кейіпкерлерін сипаттағанда олардың ажар-көркін ... ... ... шеңгеліне түсті. Ары қорланған қыз басын ажалға ... ... ... ... ... ... ... садағасы, жаным
арымның садағасы» деген ежелгі қазақ ... ... ... ... ... ... жазық жоқ, мен тазамын» — деген ашық
тазалықтың белгісі, қайғы-қасіреттен ... жас ... ... бар» — ... ... ... әңгімелерінен біз қазақ елінің сол кездегі хал-жағдайын
айнадағыдай көреміз. Ол айнадан алдымен ... ... ... ... «Кім ... ... әңгіменің бас кейіпкері Ғазиза деген бойжеткен
қыз. Ол атастырған күйеуіне тигісі келмейді. ... ... ... ... ... дәстүрін бұзғаны үшін Ысмайыл ақсақал қызы мен әйелі
Қалиманға қатты ашулы. Бірақ көшпенді ... ... орны ... Қыздың
өз тағдырын өз қолына ... ... ... ... ... ... ... асырағаның адыра қалсын! Балаға жақсылық үйрететін ақыл
бар ма сенде? Сенің ақылың емес пе осыған ... ... ... ... ... ... ... қызы бүйтіп бұзылып, ел-жұртқа жаманаты шығып
еді? Осы елде сенен ақымақ шеше, сенің ... ... қыз ... ... деп ... ... Қалиман жауабы даяр.
— Бишара-ау, — дейді ол, — өз балаңды өзің қорлап не ... ... ... өзің айттың ғой. Менің Ғазизамдай кімнің қызы бар екен осы
атырапта? Кінәсі — қатыны өлген кәрі күйеуге бармаймын дейтіні ме? Ол ... ... ... ... ... тұрмысында ана рөлі әу бастан асыл ... ... өзге ... ... ... ... Сондықтан
күйеуімен тең сөйлесіп, пікірін айтуға жасқанбайды.
«Оқыған азамат» (1923), «Кінәмшіл бойжеткен» (1925), «Сөніп ... деп ... ... ... ... ... ... толы.
Жазушы қалаға келіп «мәдениетке үйрене» бастаған ... ... ... өзгерістерді, сонымен қатар жастар тәрбиесі, құлықтылық, ар-
инабаттылық проблемларды алға ... ... ... ... ... ... ... тұратын
жолдасы Мақсұттың үйіне жедел шақырумен келді. Жолдасы қатты ауру ... ... ... ... ... бұл үйге ... ... соң көп соқпады.
Бұрынғы жолдастарынан осы күнде бұл үйге ...... мен ... ... жас ... ... жұбатқан болып, оның көңілін өзіне
бұрғызу. Бұл Жұмағұлға онша қиындықпен түспейді. Өйткені ... ... ... ішінде қаралы көңіл таусылған сияқты». Көп кешікпей Жұмағұл
мен Қадиша жолдастарын үйлену тойларына шақырады. Сөйтіп ... ... ... келеді. Бала мен әке, келін мен ене бір-бірін ... ... тез ... ... ...... деген
дерт еді. «Сараңдыққа, қанағатсыздыққа келгенде жас ... кәрі ... ... ... ... «жас-кәрі», «оқыған-оқымаған» деген
айырмашылыққа қарамай-ақ, бұл адамдардың ... ... ... ... Мұхтар Әуезов кейіпкерлерінің шынайы келбетін ашып
береді. Тойымсыздық, ... ... Олар ... ... ... ... үйі мен мүлігіне ауыз салады.
Бұл сұмдыққа шыдамаған сорлы кемпір бойы ... көзі ... ... ... ... ... мен Қадишаның мұраты орнына
келеді.
Мұхтар Әуезов ... ... деп ... атын ... ... ... әңгімесінде білім негізінде адамгершілік, ар-инабаттылық
болмаса, елге пайдасы шамалы дегісі ... бұл ... ... шығармаларынан «Көксерек» (1929)
хикаясын ерекше атаған жөн. Бұл ұзақ ... ... ... ... көрінеді.
Онда қолда өскен, асыранды Көксерек атты бөлтіріктің тарихы жайында
айтылады. «Көксерек» әңгімесінде еркіндік және ... ... ... қасқыр күшігі бір жасына келгенде ит және адамзат атаулыны да
қызғандырып қайран ... ... өсе келе ... ... ... ... тағы да ... үйіріне қосылып кетеді. Енді өзі
өсірген ауылға маза бермей, малға тиседі. Бұл жерде ... ... ... ... «Ін ... жат иіс сезіп, Көксерек басы мен кеудесін
сұғып «ырр» етіп кішкене күшікті тістеп суырып ... Бұны ... ... ... тап ... еді, ... ... да тоқтамай көк күшікті
жерге жұлқып–жұлқып соғып, ... ... ... ... Өз ... ... ... адамға қайырым қайдан болсын.
Ақыры Көксерек өзін асырап өсірген ... ат ... ... ап, ... ... ... қасқырдың сүлдесінен мейірімсіз қарақшының мінезін
танытады.
Әуезов және қазақ халқы — айыруға көнбейтін, ажырағысыз ұғымдар. ... ... ... жарты ғасыры көркем сөз кемеңгерінің көз ... Ол өз ... ескі ... ... ... ... халық болмысының
дәуірін тану мен зерделеу, біз кімбіз, жаңа ... ... ... оған ... ... ... сауалдарды ой таразысынан өткізу сияқты ... ... ... да ... ... ... ұлы
қаламгердің шығармаларынан алатын тағылымы аз емес.
Мұхтар ... ... ... ... үлес қосқан, барлық
халықтарға ортақ классик. Әрине, Мұхтардай ұлы тұлғаны ... ... ... ... та, ... халық даналығынан нәр алған,
өмір өзенінің тұнығынан суарылған тағылымы мол, тартымды ... ... ... рухани дүниемізді байытып, баға жетпес жан азығы бола
бермек.
Қазіргі кезеңде біз өз ... ... ... ... еткен
жазушымыздың есімін мақтанышпен айтамыз. ... ... ... ... ... дос ... ... қазақ халқын тамаша болашақ күтіп тұр
деп айтқым келеді. Мұхтар Әуезов ... ... ... ... бірге
жасамақ.
Қолданылған әдебиеттер:
1.Мұхтар мұрасы ( ғылыми мақалалар мен зерттеулер ) Алматы, ... жыл, /3, 44, ... ... туралы естеліктер Алматы, «Білім» 2004 жыл, /267-б/
3.Мұхтар ... ... ... ұлы ... ...... 1998 жыл,
/6-б/
4.Қазақ әдебиеті тарихының ... ... ... ... ... ... ... Алматы, «Жазушы»1989 жыл ,/ I-
Ivтом/

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
Corel Draw графикалық редактор28 бет
Delphi ортасының мүмкіндіктері24 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін дамытудың әдістемелік жүйесі39 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет
Ж.Аймауытов ; Ғ.Қарашев; Б.Күлеев ; С.Сейфуллин; І.Жансүгіров; Б.Майлин шығармашылықтары16 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет
Жүніс Сахиевтің «Жасампаздық қиырында» шығармасы тілінің лексика−фразеологиялық ерекшеліктері62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь