Қазақ этнопедагогикасының ерекшелiктерi

Ұшы-қиырсыз жазира дала тұрғындары өздерiнiң сан ғасырлар бойғы тарихында жас ұрпаққа тәрбие берудiң бай тәжiрибесiн жинақтап, ұлттың өзiндiк салт-сана мен әдет-ғұрып, дәстүр рәсiмдерiн туғызды. Көшпелi халық өзi өмiр сұрген қоғамның әлеуметтiк-экономикалық жағдайына, мәдениетiне, тарихына орайлас жас буынға тәлiм-тәрбие берудiң айрықша талап-тiлектерiн дұниеге әкелдi. Мәселен, жас адамның жұртқа танымал моральдық-психологиялық өлшемi белгiлендi, оның мәнi “сегiз қырлы, бiр сырлы” шынайы, отаншыл, азамат тәрбиелеу едi. Мiне, осы қағида сан ғасырлық дала тұрғынадарына қойылатын моральдық талаптарды айқындады. Ол талаптар көшпелi мал шаруашылығын жете игеру, еңбек сүйгiштiк, қиыншылыққа төзе бiлу, ел намысын қорғау, жаудан бетi қайтпау, ата тегiн жадында сақтау, сөз асылын қадiрлеу, тапқырлық пен алғырлық, ат құлағында ойнау, ата салтын бұзбау (жасы үлкендi, ата-ананы сыйлау, құдайы қонақтың меселiн қайтармау, көршi хақын жемеу, қайырымды, iзгi жүректi, бауырмал болу т. б.). Осындай қоғамдық қатынастарды кiшкентайынан көрiп-бiлiп өскен адамдарда мүдделестiк, өмiрге көзқарастың сәйкестiгi кiсiлiк қарым-қатынаста айқындалып, жеке бастың бұра тартуына мүмкiндiк қалдырмаған, психологиялық жағынан “бiрауызды қауымдасқан жандар” үнемi өзiнiң рулық одағына етене сiңiскен салттар мен дәстүрлердi ұстанды. Ал бұл принцип ұлттық психология мен ұлт мәдениетiнiң сипатын айқындайтын факторлар болды.
        
        Қазақ этнопедагогикасының ерекшелiктерi.
1. Ұлттың өзiне тән тiршiлiк кәсiбi, тарихы мен мәдениетi.
2. Халық педагогикасының негiзгi мақсаты.
3. Қазақтың ұлттық философиясының танымдық ерекшелiгi.
Ұшы-қиырсыз ... дала ... ... сан ... ... жас ұрпаққа тәрбие берудiң бай тәжiрибесiн жинақтап, ұлттың
өзiндiк салт-сана мен әдет-ғұрып, дәстүр ... ... ... ... өмiр сұрген қоғамның әлеуметтiк-экономикалық жағдайына, мәдениетiне,
тарихына орайлас жас ... ... ... ... ... ... Мәселен, жас адамның жұртқа танымал моральдық-психологиялық
өлшемi белгiлендi, оның мәнi “сегiз қырлы, бiр ... ... ... ... едi. Мiне, осы ... сан ғасырлық дала тұрғынадарына
қойылатын моральдық талаптарды ... Ол ... ... ... жете ... ... ... қиыншылыққа төзе бiлу, ел намысын
қорғау, жаудан бетi қайтпау, ата тегiн жадында сақтау, сөз асылын қадiрлеу,
тапқырлық пен ... ат ... ... ата ... бұзбау (жасы
үлкендi, ата-ананы сыйлау, құдайы қонақтың меселiн қайтармау, ... ... ... iзгi ... ... болу т. б.). Осындай ... ... ... ... ... мүдделестiк, өмiрге
көзқарастың сәйкестiгi кiсiлiк қарым-қатынаста айқындалып, жеке бастың ... ... ... ... ... ... жандар” үнемi өзiнiң рулық одағына етене сiңiскен салттар мен
дәстүрлердi ... Ал бұл ... ... ... мен ұлт ... айқындайтын факторлар болды.
Әр ұлттың өзiне тән тiршiлiк кәсiбi, тарихы мен мәдениетi бар. Ол
мәдениет ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ,
ұлттық мәдени ерекшелiк сол ... өмiр сүру ... ... ... салт-санасы мен дәстүрiнен өзектi орын алады.
Осы тұрғыдан қарағанда, ар мен намысты қасықтай қаны қалғанша қорғай
бiлу, дарқан ... ... пен ... ... ... мейiрiмдiлiк қазақ
халқының бойына туа бiткен ұлттық психологиялық ерекшелiк ... ... ... негiзi демекпiз.
Ол жөнiнде орыс офицерi А. Левшин өзiнiң “қырғыз-қайсақ ... ... ... (1832) атты ... ... көп
көрмеген қырғыздар (қазақтар — С.Қ.) басқа Азия халықтарына қарағанда аңғал
да ақкөңiл, сенгiш... қайырымдылық, ... аяу, ... ... ...... ең ... ... Қырғыз үшiн меймандостық —
қастерлi заң. Олар бар дәмдi асын ... ... заң деп ... ... — деп, ... ... меймандостығын, қайырымдылығын,
сенгiштiгiн сүйсiне паш етедi.
Қазақ халқының ұлттық даралығы ой ... ... ... ... тәрбиелеу тәсiлдерi (этнопедагогика) мен салт-дәстүр
ерекшелiгiнде (этнографиясында) деп ... ... ... ой ... ... сөз ... ол
тұспалдап, мақалдап, мақамдап, тақпақтап сөйлеу, жыр, терме, толғау, айтыс
өнерi арқылы көзге көрiну.
Тұспалдап сөйлеу өнерi, ... ... ... сөз ... орын ... Сондықтан қазақ билерiнiң шешендiк сөз өнерi Цицерон,
Демосфен сияқты Еуропа шешендерiнiң сөз ... ... ... өзгеше,
өзiндiк ұлттық мәнерi бар сөз қолданыстар.
Халық педагогикасының негiзгi мақсаты — ... бай ... ... отырып, келер ұрпақты еңбек сүйгiштiкке, өнерге баулу, отбасы, ауыл-
аймақ, Отанның ар-намысын қорғай ... жаны ... арлы ... ... Осы ... iске асыру жолында отбасы мүшелерiнен бастап,
ауыл ақсақалдары, көне көз қариялар мен ақын, жыршы, жырау, әншi, ... ... өнер ... бәрi ... ... ... ... жүргiзушiлер болып келгенi көпке аян. Әсiресе, ... ... ... жыр, ... ... толғауларының мазмұнына ой
жүгiртсек, онда ... ... ... ... ... Олар сол арқылы ненiң жақсы, ненiң жаман екенiн сездiрiп, келер
ұрпақты неден аулақ, неге ... ... ... ... ... еттi. Ал ... ... тәлiмге құрылған поэзиялық сөз маржанынан ұлттық ойлау
ерекшелiгiн, ... ... ... ... ... ... ... болады.
Жыраулардың поэзиясында келелi сөз болған ... — адам ... ... ... “Ердiң құны жүз жылқы”, “Ер елi ұшiн туады,
елi үшiн өледi”, “Ердi намыс өлтiредi” деп, ... ... баға ... ... ... ар-ожданмен өлшеу (“Жаным — арымның ... ... ары — мың ... ... сақтама, ар сақта” т. б.) “личность”
ұғымынан көп жоғары. Сол сияқты ...... ... ... өлiм ... қолы алтын” деп қараған ата-бабамыздың өнерлi азамат, сал-серi
жөнiндегi ұғымы —”рыцарь” деген ұғымнан әлдеқайда ауқымды.
Демек, дала ... кiсi, ... адам ... ер ... — кең ... ... ... ұлттық философиясының тағы бiр гносеологиялық ...... ... ... жөнiндегi көзқарасы.
Мәдениеттi деп саналатын кейбiр жұрт өкiлдерi ... ... ... деп
есептемейдi. Өскен, кәсiп еткен жерiне отаным деп қарайды. Ал қазақ жұрты
кiндiк қаны ... ... ... ... ... ... ... ерекше
қадiрлейдi. Оны тастап кетудi өлiм санайды. Ақындардың “Кiндiк қаным ...... деп ... ... — оттан ыстық”, “Отансыз ер — бұралқы
итпен тең” деп қарауында философиялық үлкен ой жатыр. Туған елiнiң ... елiн ... ердi ... ... елде ... ... ... ұлтан бол” деуiнде де терең патриоттық сарын бар.
Қазақ философиясының өзiндiк үшiншi ерекшелiгi — ана ... ... ... ден ... ... баға ... ... алды қызыл тiл” деп
ұққан ата-бабамыз “От ... орақ ... ... ... ... ... ... тақпақтап айтқан мақал-мәтел, афоризм сөздерi ... ... ... ... ... ... сақтап, қаз
қалпында бiздiң дәуiрiмiзге жеткiзген. Оның ...... ... ... тiл ... ... бiлуiнде жатыр. Асыл сөздiң
қоғамдағы тәрбиелiк мәнiне ертеден ерекше назар аударып, ... көзi ... ... деп ... бабаларымыз сөйлей бiлудi өлмес өнер, асыл мұра ... Осы ... ... ... ... ... ... сөзi мерген,
шебердiң көзi мерген”, “Сөз сүйектен өтедi”, “Жақсы сөз жарым ырыс”, ... жан ... т.б. ... ... ... жоңғар қалмақтарымен кескiлескен ұрыс кезiнде Қоңтажыда кеткен
ел кегiн ... ... ... ... сөз ... ... ... қаз
дауысты Қазыбек бидiң ақылды, ... ... ... жауды
жайратқан сөз”, “Тiл қылыштан өткiр” деген мәтелдердiң шығуы да тегiн емес.
Ақылдың көзi логикалық дұрыс ойда жатыр. ... ... ... бiлу ... ... сөйлей бiлуге жетектейтiн жол, сөйлеу мәдениетiнiң алғашқы
баспалдағы.
“Тiл мен ойлау — еңбектiң жемiсi. Тiл ... ... ... ...
деп К.Маркс текке айтпаған. Адамның басында қандай ой туса да, егер ... ... ... ... ... дәл бере алмаса, ол айтушыға да,
тыңдаушыға да түсiнiксiз, күңгiрт, көлеңке ... ... ... ...... ... бiлу, ал ол ... мен этнолингвистиканың
бiрлiгiнен туындайды. Тiл — мәдениетпен қатар өсiп, ... ... ... ... — ұлы ... ... сөз ... қоғамдағы
тәрбиелiк мәнiне ерекше көңiл бөлiп келген болатын. Мысалы, Шығыстың
классик ақыны Ә. ... “Ас — ... ... су — ... ... ал адамзат —
салиқалы, саналы сөзiмен сәндi”, — десе, француздың данышпан ... ... ... өнер ... ... және құдiреттiсi”, — дейдi. Осы
ойды тереңдеткен ұлы ақын Абай: “Сөз өнерi дертпен тең”, — ... Л. ... ... ұлы ... ... ... ... да болады,
жауластыруға да болады”,— дейдi.
Ал қарапайым қазақтың ... де осы ... ... ... ... ... ... жүйесiн, отына өзiң күйесiң”, “Аңдамай
сөйлеген ауырмай өледi”, “Ойнап сөйлесең де, ойлап ... ... ... табар” деп, дұрыс ойлап, дұрыс сөйлей ... ... өнер ... бiткенге үнемi ұқтырып келдi. ... ... ... ... деп ұққан қариялар “Көп сөз — күмiс, аз сөз — алтын”, “Ақылдының сөзi
қысқа, көпке болар нұсқа”, “Тоқсан ауыз сөздiң ... ... ... ... ой ... ... ... әншi азаматтарға жиын-тойларда төрден орын берiп,
қошемет көрсеткен. Сөз бастаған шешендi қол ... ... ... ... шешендiкке, сөз өнерiне үйрету үшiн әке-шешелерi, аталары
мен әжелерi оларға мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш, терме, өлең-жыр ... ... қыз бен ... ... ауыз өлеңмен қағысып,
айтысуды әдетке айналдырған. Сол айтыс түрлерiнен жеңiспен ... ... ... ... ... ... елдiң атынан ұлы дүбiр тойларда
сөз сайысына қосып, ... ... ... ... ... шапан
жапқан. Немесе екi елдiң дау-шарларын сөз ... ... ... ... ... ... ойлы ... үлкен құрмет көрсеткен. “Тiлдiң
майын тамызып, сөздiң балын ағызып, қас шешендер сөз айтар”, “Көп ...... ... ойға ... ... ... белгiсi”,
“Шешен сөз бастар, батыр қол бастар” т.б. деген мақал-мәтелдер осы ойды
дәрiптеуден ... ... ... ... халқының бойына бiткен табиғи қасиет екенiн
шығысты зерттеушi ғалымдар да байқап бiлген. ... ... ... ... ... ... ... племен” деген еңбегiнiң
кiрiспесiнде ауыз әдебиетiнiң шығу тегiне, тәлiмдiк мәнiне ... ... ... ... ... бар ... алды деп ... сондықтан да
олардың поэзиясы дамудың жоғары сатысына жеткен” (63, 167),— десе, ал ... үшiн ... ... жер ауып ... ... ... “Қазақтардың ойлау қабiлеттiлiгiнiң кереметтiгiне менiң
барған сайын көзiм жеттi. Сөз дегенде ағып тұр. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Өзiне жоғарыдан менсiнбей карайтын
халықтар арасынан бұл көшпендiлердiң де құрметтi орын алатын кезi келедi”
(89, 159),— деп ... 150 жыл ... ... сәуегейлiк пiкiр айтуы бүгiнде
бiздi таң қалдырды.
Қазақ ауыз әдебиетiн жасаушылар да, оны ... ... ... ... ... ... құрал ретiнде жұмсаушылар да ақын-жыраулар
болғанын, олар өздерiнiң жыр маржанымен жастардың ... ... ... ... ... ... ... ұлттық философиясының төртiншi ерекшелiгi – ұлттық базисiнiң
көшпелi өмiрмен, мал шаруашылығымен ... ... ... төрт ... ... деп ... ... малды жанмен бiрдей санаған. Екi
қазақ кездесе ... ... ... ... аман ... деп ... да сол
пiкiрге саяды. Терiсi мен жүнiн киiм қып киiп, етi мен сүтiн азық етiп күн
көрген, ... ... ... ... ретiнде пайдаланған төрт түлiктi (әсiресе,
жылқы малын) қадiрлеп, қастерлеу ... ... үшiн өмiр заңы ... ... малдан айрылу шыбын жаннан айрылумен бiрдей ... 1932 ... ... кезiнде қазақтардың малдан айрылып, аштық-
қырғынға ұшырауы айқын дәлел). ... ашуы — жан ... ... бетi ... күнi ... ... ... бiтедi”, “Жаманға жан жуымас, жалқауға
мал жуымас” деп, ерiнбей еңбек етсең ғана мал табасың, малсыз өмiр жоқ, ... ... ... ойды ... Ол ... да. Себебi, тiршiлiк етудiң
басқа түрi жоқ ... ... елi үшiн мал ... күн көру — өмiр ... ... ... саналды. Осымен байланысты — төрт түлiк малға арналған
мақал-мәтел, ертегi-әңгiме, жаңылтпаш, жұмбақтардың қазақ ауыз ... көп ... мал ... молдығы, тiптi сұлу қызды “Ботакөз”, ал
батыр, ... ... ... жiгiт” деп атауы, немесе баласын ... ... деп ... бiр ... ... ... көрiнiсi болып саналса, екiншiден ... ... ... ... ретiнде қызмет еткенiн байқатады.
Тұрмыс-тiршiлiктiң, еңбек пен кәсiптiң өмiрдегi көрiнiсi ұлттық ... ... ... ... аян. Ал, ... ... ... көшiп-қонумен байланысты туып дамыған. Наурыз тойлары, көшiп келген
ағайынға ... ... ... ... көшерлiк беру, бие байлау, сiрне,
қымыз жинау, малдың төлдеуiмен ... ... ... қарын-майға,
қыста соғымға шақыру, отқа май құю, келiннiң отқа салар әкелуi т.б. ырым,
жол-жоралар, тiптi ... ... ... ... ердiң құнын да мал санымен
есептеу ... ... ... ... ... ... дәлелдейдi. Сөйтiп, салт-дәстүрлер, бiр жағынан,
халықтың ... ... ... ... ... сол ... бойы өз ... еңбекке, адамгершiлiкке, өнерге, өмiрге икемдеуде
тәрбие құралы ретiнде ... сан ... ... тәрбиесi халықтық салт-дәстүрлер мен
ауыз әдебиетi ... ... оның да ... мақсат-мүдделерi,
негiзгi қағидалары бар.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХХ. ғ. Басындағы қазақ этнопедагогикасының негізін салушылар8 бет
Қазақ этнопедагогикасының негізінде студенттерге патриоттық тәрбие беру20 бет
1867-1868 жылдары патша үкіметі жүргізген реформалардың Қазақстандағы ұлттық білім беру жүйесі82 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар жайлы5 бет
Педагогиканың негізін салуға және дамытуға үлес қосқан педагогтар27 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының тәрбиелік мәні14 бет
"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы22 бет
"этнопедагогиканың зерттеу әдістері"5 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь