Аңырақай шайқасының маңызы

Өткен мен бүгіннің арасындағы терең тағылымды төл тарихымыз күннен-күнге толыға түсуде. Әсіресе, Отанымыздың бұрын көлеңкеде ысырылып қалған, елдігімізді айқындататын, сөйтіп, қоғамдық пікірді толыққанды қалыптастыратын тұстарымыз әлі көп. Қазақ жұртының еркіндігімен азаттығы үшін қаны мен жанын аямаған, есімдері аңызға айналған батырлардың ғажайып ерлігі барша қауымға жария етуде әзірге ол қылықтарымыз да жеткілікті.
Әсіресе, кейінгі 5-6 жылда халқымызды терең ойға шомдырған бір құбылыс – еліміздің көне замандағы орнықтылығын, саяси дербестігін қорғау жолындағы азаттық күрес туралы пікір жаңғырығы қатты естіле бастады. Соның бірі – Аңырақай шайқасының тарихы. Бұл соғыс, ондағы алып қашпа пікірлер, кейбір жағдайда тіптен тарихи шындықты бұрмалаған жәйттер, түрлі сауалдар туғызатынын байқап жүрміз. Мәселенің анығына көз жеткізу бұрынғы және шаң басқан архив құжаттары негізіндегі жаңа мәліметтерді сыни көзбен қарап, сараптауды талап етеді.
Аңырақай жеңісі бір ғана шайқастағы халық күресінің нәтижесі емес. Тарихтан белгілі, 1723-1727 жылдары «Ақтабан шұбырынды» оқиғасы ел тағдырындағы моңғол шапқыншылығынан кейін қайталанып көрмеген жантүршігерлік қасірет болса, екінші жағынан, бұл оқиға қазақ хандарының көзін ашты, батырларының тізесін қосты. Тек қана халықтың қорғаныс мүмкіндіктерін бір уысқа шоғырландыру ғана жойқын апаттан елді құтқаруға жол ашатынын байқатты. Қазақ халқын жоңғар шапқыншылығынан аман алып қалу мақсатында Ресей еліне Әбілхайырдың бас июін, орыс үкіметінің қамқорлығын қабылдаумен түсіндіретін ескі тұжырым тарихи шындықтан тым алшақ. Алайда, монокоммунистік өктем идеологиялық нұсқа басқаша, әсіресе, оны әлсірететін, не жоққа шығаратын ғылыми ой-пікірдің қоғамдық санада орын алуына жол бермегені түсінікті.
        
        Аңырақай шайқасының
маңызы
Өткен мен бүгіннің арасындағы терең тағылымды төл тарихымыз күннен-
күнге толыға түсуде. Әсіресе, Отанымыздың ... ... ... ... ... ... қоғамдық пікірді толыққанды
қалыптастыратын тұстарымыз әлі көп. ... ... ... ... қаны мен ... ... есімдері аңызға айналған батырлардың ғажайып
ерлігі барша қауымға жария етуде әзірге ол қылықтарымыз да жеткілікті.
Әсіресе, кейінгі 5-6 ... ... ... ойға шомдырған бір құбылыс
– еліміздің көне замандағы орнықтылығын, саяси дербестігін қорғау жолындағы
азаттық күрес туралы пікір ... ... ... ... ... бірі ... шайқасының тарихы. Бұл соғыс, ондағы алып қашпа ... ... ... тарихи шындықты бұрмалаған жәйттер, түрлі ... ... ... ... анығына көз жеткізу бұрынғы және шаң
басқан архив құжаттары негізіндегі жаңа ... сыни ... ... ... ... ... бір ғана ... халық күресінің нәтижесі емес.
Тарихтан белгілі, 1723-1727 жылдары «Ақтабан ... ... ... ... ... ... ... көрмеген
жантүршігерлік қасірет болса, екінші жағынан, бұл оқиға қазақ хандарының
көзін ... ... ... ... Тек қана ... ... бір уысқа шоғырландыру ғана жойқын апаттан елді ... ... ... ... халқын жоңғар шапқыншылығынан аман алып қалу
мақсатында Ресей ... ... бас ... орыс үкіметінің қамқорлығын
қабылдаумен түсіндіретін ескі тұжырым тарихи ... тым ... ... ... ... ... ... әсіресе, оны әлсірететін,
не жоққа шығаратын ғылыми ой-пікірдің қоғамдық санада орын алуына ... ... ... ішкі ... бір ... ... ... мұң-
мұқтаждығын қорғап қалатындығы, барша күш-қуатты жұмылдыра ... ... ... ... ... ... ... еді.
1726 жылы Ордабасыдағы үш жүз өкілдерінің құрылтайы ... ... ... ... ... өте ұтымды шешім қабылдады. Бұл жиын
тамыздың аяққы күндерінде өтті. Сонда Қанжығалы Бөгенбайдың ... ... ит ... ... қоян ... ... деп намысқа шапқан сөзі жеке
ерлігімен көзге түскен, кең ... ... ... айналған жаужүрек
батырларға терең ой салды. Құрылтайда ... ... ... ... 36 ... ... ... Әбілхайыр дара сардар ретінде
бірауыздан ... ... ... дипломат, ел билеуде табандылығымен көзге
түскен әккі ... ғана ... ... ... ... Орталық Азияда жаужүрек
қлбасшылығымен атағы кең танылған сардар. 1726 жылы ... ... ... ... бойында, Қарасиыр деген жерде үш жүздің қолына бас
болған ... ... ... ... табу қиын еді. ... ... (сол ... өзінде төрт қолбасшы Бөгенбай деген атпен
белгілі еді), ... ... ... ... Шақанай, Бөлек, Ошақбай
т.б. жеке ерліктерімен алдарына жан салмаған ... ... де ... ... ... қимылдарын сұрапыл ұрыс даласында үйлестіруде және
қан майданда салмақтылықпен басқаруда Әбілхайырдың жөні ... ... сол ... үш ... ... ... үш қолбасшы
анықталды – Ұлы жүзде – Саурық, Орта жүзде – Қабанбай, Кіші жүзде – Тайлақ.
Тағы бір ... ... аша ... 1998 жылы ... ... ... ... ғылыми-практикалық конференцияда кейіннен сол
ұрысқа басшылық еткен сардарлар ... ... ... ... ... жазушылардың бірі ғылыми мәжіліс мінбесіне көтеріліп,
бізді «XIX ғасырдағы Кенесары көтерілісіндегі Саурық батырмен шатыстырды»
деп ... ... ... ... ... да, батырлардың да, ... да үш ... ... қайталанатындығы белгілі ғой. Мен ғана
білетін екі Әбілхайыр (тағы бір зерттеушінің мәліметінде одан да көп), ... ... (бір ... ... 13), төрт ... үш ... жылы 30 мың данамен «Қазақстан» баспасында жарық көрген «Кенесары
хан» атты ... Ұлы ... ... қолбасшыларының бірі- Саурықтың
1837- 1847 жылдары көтеріліске белсене ... ... ... сөздің арқауы болып отырған басқа Саурық Осы мәселе басқа ... ... ... ... ... шайқасындағы ұлы жеңістің басты ... сөз жоқ, ... ... ішкі ... тізе ... күреске шығуы еді. Әйтсе
де Кіші жүз ханы Әбілхайыр, Орта жүздің ханы Сәмеке (Қосмамбет) және Ұлы
жүздің ханы ... ... ... ... ... әскерлердің қалмақтармен
соғыста аракдік жеңіліс табуына өз ара ауыз ... ... әсер ... ... ... ... ... жағдайда сарбаздарымыздың ұтылып
отырғандығының ... ... бірі де ... ... ... да ... еді. ... бас хандыққа талпуын да, Сәмекенің
(орыс деректерінде Шемак немесе Шахмұхамед) жоңғарлардың жойқын жорықтарын
есептемей өз ... ... ... да, ... хан (бір ... оның ... інім дейді) өлгеннен кейін Болат ханның Ташкент
бектерінен ... ... ... ... жеке бәсекелестігі де ... ... ... ... Тек орда басындағы құрылтай Тәуекенің
өлімінен соң үш хандық ... ... ... ... ... ... қырғыннан қазақтар ұшырай беретін ашық ... ... ... және ... да ... мен ... шайқастарды салыстыра
сипаттағанда, қару-жарақтардың сапасына, оларды орыс ... ... ат үсті ... ... Бұл ... ... ... көшпенді халықтарын, соның ішінде қазақ-қалмақ тартыстарының
ұзаққа созылуы мен үсті үстіне қайталану ... ... мен ... өте ... 1710-1711, 1715, 1717,1723-1727 жылдардағы ... мол ... ... едәуір басымдылық берді. Қалмақ
әскерінің зеңбіректердің барлық дерлік түрлерімен қамтамасыз етілуі олардың
тек қана ... ғана ... XVII ... ... ... ... 20-жылдарына дейін Цин империясымен, Алтай халықтарымен, басқа да
елдермен шайқастарда жеңістеріне жетуіне себепші болған еді.
Қазақ-қалмақ соғыстарының ... ... ... ... ... зерттеуші-тарихшыларымыз осы жайды естен шығарып, ағаттыққа
ұрынады. Сыбан-Рабтан таққа ... ... де орыс ... ... ... XVII ғасыр соңында қалмақ әскерінде зеңбірек пен
қарулары өте көп болған. Оның ... ... ... (қазіргі Ұлан-
Батор) жазбаларына және қалмақ билейшісі Сыбан-Рабтанның ставкасында болған
орыс елшісі, капитан Иван ... ... ... ... ... ... ... бірнешезеңбірек жасайтын
зауыттар ... ... ... ... ... ... ... басқа да түрлері қалмақ әскерінің соғысу қабілетін бірнеше
есе рет арттырған, 1709 жылы Полтава ... орыс ... ... 1716
қазіргі Павлодар маңында, Ямыш тұз көлі жанындақалмақтардың ... ... ... ... ... ... Густав Ренат зеңбірек
құятын өнерімен Сыбан-Рабтанның көңілінен шығып, қалмақтардың ... ... ... ... ... соғыста, тіпті,
қалмақтардың бас қолбасшысы дәрежесіне көтерілген. Тек 1733 жылы ғана ... ... ... қайтып оралады.
Аңырақай шайқасының қарсаныңда соғыс өнерін салыстырып сипатамай,
бұл ұрыстың барысын, нәтижесінің негізін айқындау да қиын ... ... ... ... оның ... Бату мен Жошы хан ... ... кіреген халықтарда соғыстың басты күші атты әскер
болатын.
Қалмақтар ірі тегеурінді ұрыстарды ұйымдастыруда мол ... ХVII ... соңы мен ... ... ... ... ... қақтығыстары, басқа да елдермен тайталасы
олардың әскери ... ... ... ... ... ... ... алған еді.
Аңырақай шайқасы. 1729 жылы . Көктем. Ұрыс даласын арнайы таңдап
алған ... хан ... сан рет ... ... белсене
қатысқан. Ол жоңғарлардың ... ... ... ... ... ... ойластырған. Әдетте, бұл шайқастың
Алакөл маңында, Итішпес көлінің жағасында ... ... ... ... ... ... ... сол өңірдің өзінде үш көл
кездесетін еді. ... бірі ... ... ... ... ... облыстарындағы шекарасында, тағы да біреуін жергілікті
ақсақалдар сол Балқаш көлі маңында деп ... ұрыс ... ... орын Аңырақай тауының маңында
деуге толық негіз бар.Теңіз деңгейінен 1050 метр ... ... ... ... ... кішігірім өзеннен өткенне кейін,
тіпті ... ... ... жерден тау сілемдері анық көрінеді. Оның
бөктері, ені шамамен алғанда 4-5 шақырым жазық жер, сары ... ... ... болмаған. Балқашқа бағыт алған өзен бұлаңдап ағып жатыр.Айтылып
отырған оқиға заманында мол сулы өзен ... ... тауы ... шыңы ... жөн ... Ең үшкірленген
басына шығу қиынға соқты. ... орта ... ... ... ... көз ... ата- ... көрегендігіне таң қалдым. Иә осы
тау бөктерінен бірнеше шақырым ұрыс даласы алақанға ... ... ... ... еш ... ... бірнеше бұқпантай сайлардың арасында
ұрысқа әлі де қосылмаған әскерлерді жау ... ... ... ... қарастырылған.
Аңырақай шайқасын «Қалмақ қырылған» деп те ... ... ... ... ... «Қабырғасы қайысқан» деп те аталуына негіз
бар. Алайда, қазақ өлкесінде осындай атаулармен бірнеше ... ... ... ... шығыс сілемінде, Серен тас ... ... ... ... деп ... ... ... да «Қалмақ қырылған» деген жерді кеңес
дәуіріндегі картадан бір геолог тарихқа ой ... ... ... ... Бізге дейін жеткен картографиялық, тарихи ... ... бұл ... ... ... ... дейін жеткен Отар
стансасына 75-80 шақырым қашықтықтағ Итішпес көліне дейін созыла ... тағы да бір ... ... ... ... Іле ... тым қашық орналаспаған. Қалмақтардың күші шамамен
алғанда42-44 мың, ал қазақтардың қол саны 38-40 мыңдай ... Екі жағы ... ... ... ... ... түсінген. Бұл шайқаста атақты
Қарасай батырдың ұрпақтары – Қаумен, ... ... та ... ... ... ... – жауды Хантау, Далатау, Балқаш өңіріне қарай
ысырып, Алатау ... ... ... ... ... ауылдарды
аман сақтау болған. Әскер қимылдарын үйлестіру, яғни, жоғарғы басшылық ұлы
жүздің өкілі Болат ханның қолында ... ... ... шешудің түйіні
атақты Әбілхайырдың қолында болса да, сол ... ... ... ... ... Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай ... ... бір ... ... жауапкершілікті мойындарына алды.
Аңырақай баурындағы жекпе-жек.
Қазақ-қалмақ шайқастарының көпшілігі батырларсайысымен ... ... ... ұрыс тағдырына әсерін тигізетіні айғақ. Алайда,
Абылай Шарышты 1741 ... ... ... ... шумақтарынан төмендегіні аңғаруға болады:
Сажакөз сауытының қойған нәмі,
Болаттан шғршықтың еді ... хан ... оғы ... ... ... келмей шықты жаны.
1741 жылы көктемде қалмақ қолбасшысы ... отыз ... ... ... ... ... ... бір тобына Абылайды тұтқындап,
байлап әкелу тапсырылды.
Абылай аң аңлауға қатты құмартқан. ... сап, ... ... ... ... батыр,старшын Жапақ, аз ... ... ... Тек 1743 жылы 7 маусымды ғана еліне қайтады.
Сұлтанды қалмақ ... ... үшін ... еш ... ... ... К.Миллерді жіберуге көндірген және шекараға дейін ... ... ... ... де ... еді. ... Аңырақай
түбінде Абылай Шарышпен жекпе-жекте тайталасқан жоқ. Соңдықтан 1741 жылғы
оқиғаны жасанды түрде Аңырақай ... телу ... ... ... ... шайқасы шындығында бір емес, бірнеше жекпе-жекпен ... ... ... ... әр ... ... батырлардың сайысымен
басталған.
Алғашқы дара сайысты бастаған ... алып ... ... ... қалмақтын басты батырын өлтірген. Екінші жекпе-жек –
атақты Көкжал ... пен Шоян ... ... Бұл ... соңда қалмақ төмен бұғып,
Бұрқырап аузынан миы шықты.
Жаужүрек ... ... ... ... ... ... ... арқау болған.
Үшінші сайыс жоңғар қолбасыларының бірі – Анра мен ... ... ... жекпе-жегі де қазақ қаhарманының жеңісімен аяқталады.
Кеиіннен шайқас болған ... ... ... ... ... қалу осы
оқиғамен байланысты.
ЖОҢҒАР батырының ... ... ... ... және ... ... ... ерлік күресі мен батырлардың ғажайып табандылығына нұқсан
келтірмейді. Шымалған, Қаскелен, Боралдай сияқты ... ... ... ... қалған. Бұған дәлел топонимикалық жер ... ... ... XVIII ... 40-шы ... ... кейін ғана толастады. 1741 жылы қалмақ қолбасшысы Сарыманжы отыз
мыңдық ... ... ... ... кірді. Бейбіт жатқан ел тағы да шегіне
бастады. ... ... өз ... ... таластың басталуы қалмақ
әскерінің қайтіп келуіне себепші болды. Одан әрі 1745 жылы ... ... ... ... үшін ... ... ... көрсету
күшін сарқып, Пекин билеушілерінің жемтігіне айналдырды.
Қалмақ-қазақ соғысының соңғы көрінісі 1771 жылы қаңтар айындағы екі
кескілескен шайқас дер ... 1770 жылы ... ... Еділ ... кем
дегенде 80 мың шаңырақ торғауыт (бала-шағасымен 250 ... ... ... ... талқандалған, Қытайдың империялық басқармасына айналған
Жоңғарияға қайтуға бет алады. 1771 жылы ... ... ... ... Әбілхайырдың үшінші ұлы Айшуақ қолбасшы ағасы Нұралы ... Еділ ... ... ... ... ... ... қанды шайқастарда қазақ әскерін басқарған. Ұрыс даласынан аман
қалған әлі де ондаған қалмақтары бар екенін ... ... ... де ... Сұлтан Абылай Орта жүздің әскерімен талқандайды. Архив
құжаттарына қарағанда бұл ... ... ... ... ... ... ... құжаттарына жүгінсек, кіші жүз ханы Нұралы мен
Абылай сексен мың әскер жинайды. Осы ... үшін үш ... ... ... ... ... ... қасиетті орында ақ киізге көтеріп
елдің бас ханы етіп сайлаған. Үш ... ... ... тізе ... ... ... ... еткені соншалық, Қытай шекарасына
әбден күйзелген, жеңілістен бас ... ... ... мың адам ғана ... ... тұсында қазақ қолының жеңісімен аяқталған бұл қанды шайқас
Орталық Азияда ұлы Темір ... ... бері ... ең ... еді. Бұл ... ... деректері әлі баспа бетінде толық жария
болмай келеді. Мәскеу ... ... ... ... де ... жазса, оны да оқырмандарға ұсыну ойымызда.
Міне, Аңырақай шайқасы туралы айтылар сөз осындай. Биылғы жыл осы ұлы
жеңістің ... 270 ... ... рухы мен ... мерейін көтрегіміз
келсе, ата-бабаның аруағын сыйласақ, осы ... ... атап ... әдебиеттер: Жанұзақ Қасымбаев
«Армысың, ата тарих-аңырақай»

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы азаттық күресі және аңырақай шайқасының маңызы12 бет
«Аңырақай шайқасы» және оның тарихи маңызы5 бет
Аңырақай шайқасы және оның маңызы6 бет
Құстардың табиғатта және шаруашылықтағы ролі4 бет
«Аңырақай», «Орбұлақ» және өзге де шайқастар7 бет
Аңырақай шайқасы18 бет
XVIIғ Соңы мен XVIII ғ. Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саясаты7 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь