XVII-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығы

Қазақ тарихының шоғырлы тұсы деп XVII ғасырдың екінші және XVIII ғасырдың алғашқы жартысы бекерге аталмаса керек. Осынау кезең қазақ ұлтының тарихындағы ең ауыр белес болып табылады, сонымен қатар халық санасына жоңғарлардың шапқыншылығынан туындаған қасірет пен жоқшылық жайлаған жылдар ретінде сіңіп қалды.
Жоңғарлар мен қазақтардың әскери қарым-қатынас, қақтығыстарын суреттемес бұрын мына жәйтті атап өткен жөн; «жоңғарлар» термині, қалмақтар, ойраттар, елүйіттер-«сол жақтың», сол қанаттың» адамдары деген сөз, әлгілер XIV ғасырдың екінші жартысына қарай жалпы монғолдық ханның билігнен шығып, өз жетекшілері-тайшылар басқара бастаған батыс монғолдық чорос, хошоуыт, дербет тайпаларының әр түрлі атаулары.
Қазақстан тарихының айшықты беттерінің бірі Салқам Жәңгір сұлтанның Ердене Батұр қоңтажынның жер қайысқан қолына қарсы тұрып Жоңғар мемлекеті билеушісінің ең басты мақсаты-Қазақ ордасын талқандауына мүмкіндік берген ерлігі болып табылады.
        
        XVII-XVIII ғасырлардағы ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ
Қазақ тарихының шоғырлы тұсы деп XVII ғасырдың екінші және ... ... ... бекерге аталмаса керек. Осынау кезең қазақ ұлтының
тарихындағы ең ауыр белес ... ... ... ... ... санасына
жоңғарлардың шапқыншылығынан туындаған қасірет пен жоқшылық жайлаған жылдар
ретінде сіңіп қалды.
Жоңғарлар мен ... ... ... ... ... мына ... атап өткен жөн; «жоңғарлар» термині,
қалмақтар, ойраттар, елүйіттер-«сол ... сол ... ... деген
сөз, әлгілер XIV ғасырдың екінші жартысына қарай жалпы монғолдық ... ... өз ... ... ... ... монғолдық
чорос, хошоуыт, дербет тайпаларының әр түрлі атаулары.
Қазақстан тарихының айшықты беттерінің бірі ... ... ... ... ... жер қайысқан қолына қарсы тұрып Жоңғар мемлекеті
билеушісінің ең басты мақсаты-Қазақ ордасын талқандауына мүмкіндік берген
ерлігі ... ... ... ... ... ... ғалымдар, қаламгерлер,
зерттеушілер арасында ата тарихымыздың ... ... ... ... ... ... Сол пікір таластың бірі атақты Жәңгір сұлтанның аз ... ... ... ... ... ... ... төңірегінде жалғасуда.
Тарихшы Б.Ирмұқанов 1644 жылы 600 ... ... ... ... ... тас-талқан еткен Жәңгір сұлтанның жеңісі тарихтан ... ... ала ... отыр деп ... ... ... ... жігіттерінің
Орбұлақ шатқалында қол жеткізген бұл жеңісі, спарталық 300 жаужүректің
Фермопил ... ... ... ... 30 мың ... талқандауынан
бір кем емес деп бағалайды.
Оның үстіне белгілі тарихшы В.В.Вельяминов-Зернов Орбұлақ ... ... ... ... ... И.Златкин осы шайқас жөніндегі
мәліметтер бұлағын өз кітабында толығымен келтіреді. ... ... ... «Қазақ ССР тарихында», 1993 жылы жарық көген ... ... ... ... жайлы мардымды отандық тарихымыздағы жеңістер
мен ұлы істердің маңызын ... ... ... ... кездейсоқ
емес, ол кезінде А.М. Панкратова атап кеткен ... ... тән ... ... ... бұрмалап, ата-тарихын әлсіретуге бейім аурудан
арылмауымыздың себебі.
Қаламгер-зерттеуші ... ... ... мен ... ... өз ... кеңінен мәлімдеген алғашқы авторлардың бірі десек
қателеспейміз. «Жәңгір сұлтанның алты жүз әскері бар екен»-деп ... ... ... жоңғар барып қайтқан орыс елшісі Г. Ильин. Аталған қаламгер
ағамыздың ойынша тарихшылардың ... ... ... ... ... ... аттаныпты деген пікірі осы деректен туындаған дейді. Шындығында
600 адам өз ... ... ... яғни ... ... ... сұлтанның
бастаған әскерінде Еуропалық от қарумен қаруланған екпінді топтың саны
болатын. Айта кететін жай ... ... ... майданында
Салқам Жәңгірдің от қарулы мылтықпен қаруланған арнайы жасағының болуы-
Қазақ ... ғана ... ... ... Азияның әскери өміріндегі жаңалық
еді.
Қаруы мықты Жәңгір сұлтан ұрыс майданында да жаңа тәсіл қолданады.
Жоғарыда аталған орыс ... ... ... ... және ... басқа
да орыс құжаттарының көрсетуінше сұлтан жау қолына-екі тау аралығындағы тар
қысаңға ор қаздырып, оған «от қарулы үш жүз ... ... да, ... жүз ... ... ... Қоңтажы жақындап келгенде орда отырғандар
оның көп адамын қырғынға ұшыратты»,-деп нақтылап айтады тарихи ... ... ... ... оқ ... ... бір ... белес астын
тасалаған атармандар оларға қосыла атқыласа керек. Қылыш айқастырмай ... ... ... ... ... ... әскерге Жәңгір сұлтан қолы
ту сыртынан келіп тиеді.
Ресейдің Сібір ... сол ... ... ... шежіресінде
«Жәңгір екі шайқаста қоңтажының он мыңнан астам адамын қырды»-деп жазылған.
Міне осы жеке-жеке сипатталмаса да, ... ... екі ... ... көмекке жиырма мың әскерімен, әскери одаққа сәйкес Бұқар
хандығынан Самарқан ... ... би ... ... ... ... қоңтажы ұрыс даласын тастап қашады.
Орыс деректерінің мәлімдеуінше, қоңтажы өз ... ... ... бас
кезінде оралды. Бұл Жәңгір сұлтан мен Батұр қоңтажы арасында шешуші шайқас
жаз ортасында ... ... сөз. ... ойрат-халха, жорығы 1643 жылдың
соңғы айларында басталғанын ескерсек кең ... ұрыс ... ... ... ... ... жаз шыға табандасқан теке-тірес майданға
ұласқаннын ... қиын ... ... ... ескере отырып М.Мағауин бүгінге
дейінгі тарихи әдебиетте орын алып келген пікірлер мен қорытындыларды ... ... ... жаңа ... ... ... сұлтан бастаған Қазақ Ордасы мен біріккен ойрат-
халха арасында атақты соғыс Батұр қоңтажы ұйымдастырылған тұтқиыл, ... ... ... емес ... ... ... екі ... барлық күш-қуатын сарқа жұмсаған, нәтижесінде ... ... кең ... қан ... болды.
Екіншіден, Жәңгір сұлтан қалмақтың елу мың қолын жеңіске жеткізді деп
түсіндіріліп келген алты жүз адам, шынында қазақ ... ... ... ... сол замандағы құдіретті қару оқты мылтықпен қаруланған ... ... ... ... он ... астам таңдаулы әскерінен айырылып,
бұрын көрмеген отты қарудан есеңгіреген шақта Жәңгірге көмекке жиырма мың
қолдың басшысы ... ... ... ... ... дейінгі жарты жылдан астам
уақытқа созылған жойқын соғыстағы шешуші оқиға ... ... ... «Сол ... ... соң қоңтажы кері шегініпті»-деп атап көрсетеді
соғыс жайын қалмақтың өз аузынан естіген есімі алда аталып ... ... ... ... XVIII ... ... Қазақ ордасы үшін ең
қатерлі кезеңде үш миллион халықтан үш жүз мың ... ... ... кері кету ... ... Ал бас аяғы бір миллионға ... жер ... ... болды, оған сүйенген жоңғар билеушілері қазақ
ұлысын жаулауды мақсат тұтты.
1710 жылы Қарақұмда үш жүз ... ... ... съез ... ... шапқыншылығына қарсы күрес басты мәселе ретінде қаралады. Бұл
орайда қазақтың жас ... ... оны ... ... ... ... ... жинағының орасан зор рөл атқарғанына тоқтала кеткен
абзал.
Әуелде жоңғарларға ... ... ... қол ... келді, бірақ
кейінірек, Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін ... ... ... ... ... ... ... жылы көктемге салым қаннен қаперсіз жатқан қазақ даласын ... ... ... кернеп кетті.. Ойда жоқта Шу мен Талас ... ... ... жау ... ... ... қарсылық көрсете
алмады. Жалпы әр ұлттың, әр халықтың тарихында тарихтың өзі Гамлетше ... иә жоқ» ... ... ... ... ... ... Тап сол кезде
осындай сауал қазақ халқына да қойылды. ... ... ... ... мен рулардың арасындағы алауыздықты тиімді пайдаланады.
«...Қаратаудың басынан көш келеді,
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді
Туған жерден айырылған ... ... ... ... жас ... ... кезінде туған осынау «Елім-ай» деген зарлы ән халықтың
басына ... ... ... ... ... ... әннің шығуына негіз
мол еді.
Мәселен, Абылай ханның тұжырымдауына «XVIII ... ... ... ... халқының үштен екіге қырғынға ұшырады. Біздіңше осынау
соғысты қазақ ... Ұлы Отан ... деп ... ... жетіп артылады.»
Әрине, тауқыметті тағдыр қажытқан көшпенділерді бірегей халық ... ... ... жоқ. Бұл үшін ең ... ... божысын берік қолға
ұстау қажет болды. Халықтың бірлігін сақтау, елдің қуатын арттыру үшін ... ... пен ... ұмтылысын ояту үшін ар мен ождан
беріктігін, әділдік пен ақылгөйлікті ұстану қажет ... ... ... ... күн ... ... бастар адамдар да табылды.
Сол бір қиын қыстау кезеңде ұлылық пен көргендікті ту етіп ұстаған
ұлы тұлғалар кім ... ... ... ... үш ... перезенттері Төле би,
Қазбек би, Әйтеке биді жақсы білеміз. Олар халыққа тарихтың төте де ... басы ... ... ... ... ... Үш ұлы ... жүздің барша батырларын ұйымдастырып халықты біріктіре білді.
1726 жылғы көктемнің аяғын ала Қаратаудың оң баурайында, жеке де ... ... ... ... үш жүзінің өкілдері-хандар, билер, бектер,
батырлар мен бастаушылар ұлы кеңеске бас ... үш ұлы ... ... сол бір ... ... ... шығып, Солтүстіктегі Арыс пен Бөгенге, шығыстағы
Қазығұртқа, іргеде түнеріп жатқан Қаратауға көз тіге ... ... ... халық бірлігін үндеді. Осы жерде бүкіл сайын даланың қазақтары осы
уақыттан мәңгілікке бірге болу ... ант ... ... хан ... ... ... Ата жауға қарсы шығатын халық қолына бата
берісті. ... осы ... ... ... ... ... хан,
Бөгенбай, Қабанбай, Жәнібек, Наурызбай, Райымбек, Есет, Бөкенбай және ... да үн ... ... рухы ... өз ... ... ... ұялады. Жаз бойы
үш жүздің әскері мықты қаруланды, біріккен жаттығулар жасады, ал сол ... ... ... бойында жоңғарларға ойсырата соққы берді. Бұл
жеңіс қазақтарды қанаттандырып ... ... ... ... ... сарбаздарының қатарында ортақ жаумен қырғыздар мен өзбектер де
соғысты. Біздің халқымыздың жоңғар әскерлерін ... ... ... 1729 ... ... ... байланысты. Осында тас-талқаны
шыққан ойраттардың аңырағанын бар даланың ... ... сол ... ... ... да ... байланысты.
Осынау жеңістің негізін қиын сәтте халқын біріктіре білген ұлы ... ... ... бұл ... ... ұзаққа созылмады.
«Әбілмәмбет, Семеке, Әбілхайыр хандардың арасындағы үш жүздің аға
ханы кім болуы керек деген айтыстың ... ... осы ... ... ... жемістерін пайдалана алмады. Оның үстіне Ұлы жүз 1730 ... ... үш ... ... құрылтайларына қатысуды тоқтатты. Жиырма
жылдың ... ... мен ... ... өз алдына күресуді қалап, өзді-
өзі болып кетті. Оның үстіне осынау тарихи кезеңде Орта ... ... ... шиеленісе түсті. Енді қазақ даласын бір жағынан ... ... ... ... Ресей қыспаққа алды.
Осынау тілге тиек болып отырған кезең сыртқы жаугершілікпен күрескен,
аймақтық ... ... ... ... ... этникалық
тұтастықтың дамуымен, қазақтардың әлеуметтік және саяси ... мен ... ... ... ... ... тайпалық
тұрғыдағы бөлшектенуі жайлы әңгіме қозғауға ... ... ... ... ішкі ... және ... жағдайы салыстырмалы түрде тиянақты
болғанан да атап өткен абзал.
Қазақ ... ... ... ... ... өз ... ... қазақ қоғамының ішкі өмірін тиянақтауда, жоңғар ... ... ... ... Бір ... ... ... қоғамдық
жағдайының көтерілуі де едәуір игі әсерін тигізді. ... ... ... де ... өзгерістерге ұшырады. Батырлар қатарына әлеуметтік жоғары
сатылардағы адамдар ғана емес, сондай-ақ ... жер ... ... ... жуан ... ... күшті де адал, батыл да ержүрек өкілдері ... ... ... ... батырлардың тамаша үлкен шоғыры қалыптасты.
Тап осы нақты ... ... ... ... ... «Ер ... ... сияқты аңыздары жаңа мазмұнмен толықты. ... ... сол ... ... ... ... мен ... жолында
қолына қару алып, атқа мінген үш жүздің батырлары 300-ден асып жығылған.
Бірақ қазақ мемлекеттігін, хандар ... бір ғана қара ... ... емес деді. Енді бұр үрдісті ... ... ... адамдар қажет болды. Шығыс халықтарында, ... бұл жүк ... ... ... Ал ... ... ... онша бой
ұра қоймаған халық болатын. Діннің оның ... ... ... ... еді. Сонымен бірге мемлекеттің идеологиялық вакумда ойдағыдай дами
алмайтындығы белгілі. Сондықтын да осы бір тарихи ... ... ... ... ... атқара бастады.
Билер кім деген сауалға түсінік бере кеткен жөн ... ... ... көпшілік, көркем әдебиеті оларға бірбеткей ғана баға беріп
келді – «билер рулық білікті топтардың ірі өкілдері». Ал бұл ... ... ... ірі ... дала ... ... топтарынан да шығып
отырғанын айта кеткен ләзім.
Билер-халықтық кеңесшілер, дау-дамайларды шешушілер, ... ... мен ... ... ... ақындар, әдет-ғұрыптардың-
халықтық правоның білгірлері, ісләми жөн-жораның ... ... ... ... сайланып қойылатын, кейін бұл мамандық атадан балаға
мирас болып келді.
Билер-ауыз екі сөзде қазылар ... деп те ... ... ... дәл ... ... Әдетте соттар алдын-ала белгіленген қызмет
ауқымынан және нұсқаулар шеңберінен асып шыға алмайды. Ал ... ... ... ... онша ... бола қоймаған. Олар Ресейлік іс
жүргізу ауқымынан ... ... ... ... әрі ... ... алды. XVII-XVIII ғасырдың билері өкілеттік ауқымы мол ...... ... ... тұрмыстық және халықаралық правосының
білгірі, ... ... ... тарихта бидің беделі ханның беделінен биік
болған тұстары да ... ... ... ... ... қазақ ұлтының тағдырындағы ролі мен
маңызын ... сол ... ... орнынан байқауға болады. Қазақ хандығы
кезінде жүздердің атынан сайланған бас ... ішкі және ... ... ... ... ... рөл ... отырды. Егер сол кездегі және
қазіргі билік арасын жақындатқымыз келсе, онда ... ... ... ... ... ... еске түсіреді».
Әрине, билер қазақтардың дәстүрлі правосы бойынша ... ... ... ... ... ... сот ... деп жазды академеик
С.Зиманов,- қазақ қоғамында ерекше ... ... Ол ... ... жетекші түрі еді».
Бірақ билер үшін азаматтық істерді шешу ру аралық қарым-қатынастарды,
басқа халықтармен ара қатынастарды реттеудің ... ... ... ... билер өткендегі істерді шешудің үлгілерін білуі, зерделі болуы қажет.
Олар өздерінің шешімдерін фольклормен қуаттай отыруға тиісті ... ал ... ... ... өзінің тамаша сөзімен, ... ... ... отырды. Кез-келген би осы үрдістердің баршасына
ие бола бермейтіндіктен олардың маңызы да әр-түрлі болғаны ... Н. ... ... ... ... ... өз заманының білікті саяси қайраткерлері болған жүзден астам ірі
де қабырғалы билері де өткен.
1993 жылдың 14-ші мамырында, ... ... ең ... ... ... ... аты ... айналған кеңесшісі болған Төле бидің –
тайпаларға, руларға, жүздерге бөлшектенген халықтың ... ... ... көп ... адамның туғанына 330 жыл толуын атап өтті. Ол қазақ
мемлекеттігінің алғашқы идеологы, суырып ... ... ... ... ... ... ... және «Жеті жарғы» заңдар жинағының ... ... ... атын ... ... ... ... ғылымы атамай келсе де
халық арасында жай ... ... және ... ... ... ... жетіп отырды.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі заманғы Қазақстан414 бет
Қазақ мемлекетінің құрылысы және оның дамуындағы ерекшеліктер445 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет
XVI-XVII ғасырлардағы қазақ хандығы туралы4 бет
XVIII ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басындағы Қазақстанның оңтүстігіндегі саяси жағдай22 бет
Билер институты44 бет
Қазақ халқының жоңғар шапқынышылығына қарсы күресі9 бет
Қырғызстандағы қазақтар6 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь