Кенесары ханның халық ауыз әдебиетіндегі бейнесі

Жоспары.

Кіріспе

1. «Алашта талай...талай ерлер өткен,
Ерлерден Кенекеме кім бар жеткен?!»

2. Кенесары . ақын . жыраулар шығармашылығында.
3. Кенесары Нысанбай жырларында.
4. Кенесары көтерілісі жайлы қазақ фальклорындағы деректер.

Қорытынды.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе.

Абылай ханның ең алып немересі, 30—жылдарда ашық күрес жолына түскен Кенесары сұлтан бүкіл қазақтың ұлт азаттық көтерілісінің көсеміне айналды. Қазақ Ордасының тәуелсіздігін жариялады, ежелгі ата салты бойынша, ақ киізге көтеріліп, үш алаштың ханы сайланды. Кенесары хан бұрынғы аталары сияқты бүкіл Қазақ Ордасына билік жүргізе алмады, бар өмірі күрес үстінде өтті, ақыры, мұратына жетпей, ақ жолда шәйіт болды. Абылай өлгеннен соң бұтарланған, әлденеше иелікке бөлінген, қансырап, қалжаураған қазақ елі Кенесары тұсында бой көтеріп қайта серпілді, бұғауға көнбеген мыңдаған азаматын құрбанға шалып, болашақ ұрпаққа өшпес аманат жүктеді.
Бейуақытта туып, аруақ, құдай алдындағы бар парызын өтеп кеткен Кенесары--- Қазақ Ордасының ең соңғы ханы болды.
Кенесары ханның жанары өшкен сағаттан бастап, қазақ елінің тарихында бұрын соңды болмаған сұмдық--- еркіндіктен айрылған, езгіге түскен отарлық заман басталды. Арада жүз қырық төрт жыл өткенде ғана жарық сәуле көрінді. Алаш ұлының дәмі таусылмапты. Жаңа Қазақ мемлекетінің шаңырағы шалқып, іргесі бекуі үшін әлі талай уақыт керек. Бірақ тұсауымыз кесіліп, өрісіміз кеңігені анық. Соның бір көрінісі тиым салынған тарихымыздың қайта тірілуі.
Алланың досы Мұхаммет ғаләһи уәлләмге тағзым! Төрт ғасыр бойы туы желбіреген Қазақ Ордасының таққа отырған ханынан найза ұстаған батырырына дейінгі, еңбектеген баласынан, еңкейген кәрісіне дейінгі өткен барлық аруағы риза болғай!
Камунистік насихат ұлтымыздың тарихын тұмшылап, халқымыздың басынан өткерген қилы кезеңдерінде ел қорғаны болып, қалың бұқара ортасынан суырылып шыққан еңселі ерлеріміздің есімдерін ұрпақ алмасқан сайын көмескілендіре берді. Тас төбемізге Арраның әмірімен сан миллиондаған қазақтың қанымен қарымтасын қайтара алмайтын Тәуелсіздік атты баға жетпес бақыт құсы қонбағанда, кім біледі, енді бір 20-30 жылда басқалар түгіл, Бөгенбай, Қабанбайларымыздың өзі әрі кеткенде ертегідегі Ер Тарғын, Қамбар батыр сияқты тарихта болған –болмағаны даулы, қиял мен елестің екі ортаснда жүрген, ел аузындағы аңыз әңгімелерде ғана айтылатын кейіпкерлерге айналар ма еді. Оның өзінде сол тұста ертегі айтатындардан сарқыншақ қала қойса...
Бұдан үш -- төрт ғасыр бұрын өмір сүрген даңқты бабаларымыз түгіл, 100—150 жылдай бұрын ғұмыр кешкен, туған елінің туының жығылмауы үшін бойларындағы барлық қарым—қабілетін сарқа жұмсаған боздақтарымыздың көпшілігінің ғұмырнамаларынан қазірдің өзінде бейхабар жағдайдамыз. Не туған,не өлген жылдарын білмейміз
Ұлтымыздың басынан өткен санқилы аумалы –төкпелі заман, әсіресе,
кешегі қызылдар мен ақтар,большевиктер мен меньшевиктер ,мүлдем жойылып кетті. Патшаға қызмет еткендерді оның сойылын соққандар деп қараладық. Азатық күресіне бастағандарды қанышер –қарақшылар дедік. Орысқа әскер бермейміз деп, 1916 жылы көтерілгендерді хандық билікті аңсаушылар деп әшкерелеп, сазайларын тарттырдық. Ұлы державалық өктемдіктің ұсталған түпкі сайасаты өте терең еді. Ол—мейлі қызыл, мейлі ақ болсын, мейлі жарлы, мейлі бай болсын, орыс үкметіне ешқандай қарсылық болмау керектігін, қазақтың бодан халық екендігін әрдайым ескертіп,қажет сәттерді түрлі террорлар арқылы тәубелеріне келтіріп отыру. Осылайша қазақта оңған халық қалдырмады. Бұл – санамызды сендірудің, тарихымызды тәрк еткізудің, сөйтіп, ұлт екнімізді ұмыттырудың ең тура, ең тиімді тәсілі еді. Өйткені, атам қазақ баяғыда –ақ айтқан «Ерсіз ел болмайды» деген дана қағйда далада қалды.

«Алашта талай---талай ерлер өткен,
Ерлерден Кенекеме кім бар жеткен?!»
Ерсіз ел --- тарихсыз ел. Міне, біз осындай елге, тексіз тобырға айналудың аз –ақ алдында тұрғанда, Алланың мейрімімен ғасырлар бойы көксеп, тынбай
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
1. А.Ф. Рязанов «Кенесары» Алматы 1993.
2. А. Кенесарыұлы «Кенесары және Сыздық сұлтандар»
Алматы 1992.
3. Д. Жамбылов. «Тәуелсіздік және саяси сана» Алматы 1999.
4. Ж. Қасымбаев. «Кенесары хан» Алматы 1993.
5. М. Мағауин. «Қазақ тарихының әліппесі» Алматы 1995.
6. М. Чапай . «Қазақстан тарихы» Алматы 2002.
7. Қ. Ахметов «Кенесары хан Ұлытау өңірінде. » Астана 2002.
8. Қазақстан тарихы 3 том . Алматы 2002.
9. Қазақстан тарихы очерктері. Алматы 2003.
10. С. Асфендияров. «Қазақ ССР тарихы» Алматы 1982.
11.Е. Дүйсенбай. «Хан Кене» Алматы 1993.
12. Евразия К Z . «Шәміл мен Кенесары және басқалар.»
// №11,14 25.03.2005.
13.Е. Бекмаханов. «Қазақстан 19ғ 20-40 жылдарында» Алматы 1994.
14. Е. Мырзахметов. «Сар даланың сардары» Алматы 1993.
15. Д. Қасымбаев. «Көтерілістің көзден таса беттерінен»
16. С.Ж. Асфендияров. “История Казахстана с древнейших времен “
Алматы 1998 ж.
17. М.Қ. Қозыбаев. “Жауды шаптым ту бойлап .“ Алматы 1994 ж.
        
        Кенесары ханның халық ауыз әдебиетіндегі бейнесі.
Жоспары.
Кіріспе
1. «Алашта талай---талай ерлер өткен,
Ерлерден Кенекеме кім бар жеткен?!»
2. Кенесары – ақын – ... ... ... ... ... Кенесары көтерілісі жайлы қазақ фальклорындағы деректер.
Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ұлт – ... ... халық ауыз
әдебиетіндегі бейнесін толық ашып, ... ... жан – ... ... ... ... ... жырындағы бейнесін ашу.
--- Ол туралы жазылған әдебиеттерді қарастыру.
--- Кенесары көтерілісінің деректерін саралау.
--- Көтерілісті жан—жақты ... ... ... ... да оның тарихы --- ұлт болып
қалыптасуында үлкен әсерін тигізеді. Сол тарихымыз Кеңес одағының қылышынан
қан тамып тұрған кезде, ... ... ... Тәуелсіздік алған соң, ғана
тарихымыздың ақ таңдақ қалған жерлерін анықтай бастадық. Сол ақ таңдақтың
ең бір үлкені – халқымыздың ұлт ... ... ... ... ... міне, еліміз аңсаған тәуелсіздігі алғаннан кейін, ... ... ... ... ... ... деп соғар жүректердің
борышы.
Тарихтың тарихнамасы.
Патша өкметінің отарлау саясатын ақтаған Л. ... А. ... ... Кенесарының ұлт азаттық күресін «заңға қайшы»
әрекет деп қабылдап, көтерісшілерді «тобыр» «шайка» деп, көтеріліс
басшыларын -- «қарақшы» және «жыртқыш» деп ... ... ... теріс байлам --- Кеңес өкіметі кезінде де қайталанды. Олардан: ... М. ...... А. ... және М. Вяткиндер. Бұлар
Кенесарыны өз мүддесін көздеді десе де, ... оны ... ... ... ... патриот деп мойындады.
Сондай – ақ, орыстың аты әлемге әйгілі географ саяахатшысы П.Семенов Тянъ –
Шанъский. Кенесары ... ... ... ... ... Рим
империясының жаулап алушыларына қарсы көтерген Понт патшасына теңеп « Қазақ
халқының Митридаты» деп атауы, оның ұлы ... ... ... ... ұғынуымыз керек.
Кеңестің дәуірі кезіде Кенесары көтерілістің жай жапсарын терең байандаған
шоқтығы биік екі еңбекті айрықша атап ... ... Оның бірі – ... ... ... ХІХ – ... 20 -- 40 жылдар» атты
монографиясы.Бұл кітаптың ... ... ... тек ... ... ғана ... белгілі.
Екіншісі-заманымыздың заңғар жазушысы Ч.Есемберлинің «Қаһар» романы .
Көркем шығарма болғаны мен ... ... ... ... бұл ... талайымыздың көкремізге
«осындай да бабаларымыз болыпты-ау» деген сезім сәулесін себізгілеп, ... ... ... ашып ... оятқан ешқандай дәлелдеуді қажет етпейтін
шындық .
Қазақ атты халық мекендейтін ... ... ... ... ... ұлының көтерілісі туралы көптеп кітаптар шыға бастады. Олар: Ж.
Қасымбаевтің(1993ж) ... ... М. ... (1995ж) Қазақ тарихының
әліппесі деректі толғамы жарық көрді. Мұнда ол бей ... ... ... ... бар ... өтеп ... Кенесары--- Қазақ ордасының ең
соңғы ханы болды деп жазады. Сол сияқты Дияс ... ... ... ... ... ... «Кенесары және Сыздық сұлтандар», Қуаныш
Ахметовтың (2002ж) «Кенесары хан Ұлытау өңірінде» ... ... ... Міне, бүгін қазақ баспасөзінде жарияланып отырған ... ... ... ... ... ... ... беретін
кітаптар осылар екендігі сөзсіз,
Кіріспе.
Абылай ханның ең алып немересі, 30—жылдарда ашық ... ... ... ... ... ... ұлт азаттық көтерілісінің көсеміне айналды.
Қазақ Ордасының тәуелсіздігін ... ... ата ... ... ... ... үш алаштың ханы сайланды. Кенесары хан бұрынғы аталары
сияқты бүкіл Қазақ Ордасына билік жүргізе алмады, бар ... ... ... ... ... ... ақ ... шәйіт болды. Абылай өлгеннен соң
бұтарланған, әлденеше ... ... ... ... ... ... ... бой көтеріп қайта серпілді, ... ... ... ... ... ... ұрпаққа өшпес аманат жүктеді.
Бейуақытта туып, аруақ, құдай алдындағы бар парызын өтеп кеткен Кенесары---
Қазақ Ордасының ең соңғы ханы ... ... ... ... ... ... қазақ елінің тарихында бұрын
соңды болмаған сұмдық--- ... ... ... ... ... заман
басталды. Арада жүз қырық төрт жыл өткенде ғана жарық сәуле көрінді. Алаш
ұлының дәмі таусылмапты. Жаңа ... ... ... ... іргесі
бекуі үшін әлі талай ... ... ... тұсауымыз кесіліп, өрісіміз
кеңігені анық. Соның бір көрінісі тиым ... ... ... ... досы ... ғаләһи уәлләмге тағзым! Төрт ғасыр бойы туы
желбіреген Қазақ Ордасының таққа ... ... ... ұстаған батырырына
дейінгі, еңбектеген баласынан, еңкейген кәрісіне дейінгі өткен барлық
аруағы риза ... ... ... ... ... ... басынан
өткерген қилы кезеңдерінде ел ... ... ... бұқара ортасынан
суырылып шыққан еңселі ерлеріміздің есімдерін ұрпақ ... ... ... Тас ... ... ... сан миллиондаған
қазақтың қанымен қарымтасын қайтара алмайтын Тәуелсіздік атты баға ... құсы ... кім ... енді бір 20-30 ... ... ... ... өзі әрі кеткенде ертегідегі Ер Тарғын, Қамбар
батыр сияқты тарихта болған –болмағаны ... қиял мен ... екі ... ел ... аңыз ... ғана ... кейіпкерлерге айналар
ма еді. Оның өзінде сол тұста ертегі айтатындардан сарқыншақ қала ... үш -- төрт ... ... өмір ... ... ... түгіл, 100—150
жылдай бұрын ғұмыр кешкен, туған елінің туының жығылмауы үшін бойларындағы
барлық қарым—қабілетін ... ... ... ... ... ... ... жағдайдамыз. Не туған,не өлген
жылдарын білмейміз
Ұлтымыздың басынан өткен санқилы аумалы –төкпелі ... ... ... мен ... мен меньшевиктер ,мүлдем жойылып
кетті. Патшаға қызмет еткендерді оның сойылын ... деп ... ... ... ... ... ... Орысқа әскер
бермейміз деп, 1916 жылы көтерілгендерді хандық билікті аңсаушылар деп
әшкерелеп, ... ... Ұлы ... өктемдіктің ұсталған
түпкі сайасаты өте терең еді. Ол—мейлі қызыл, мейлі ақ болсын, мейлі ... бай ... орыс ... ... ... ... керектігін,
қазақтың бодан халық екендігін әрдайым ескертіп,қажет сәттерді түрлі
террорлар арқылы тәубелеріне ... ... ... ... оңған
халық қалдырмады. Бұл – санамызды сендірудің, тарихымызды тәрк ... ұлт ... ... ең ... ең тиімді тәсілі еді. Өйткені,
атам қазақ баяғыда –ақ айтқан «Ерсіз ел ... ... дана ... ... талай---талай ерлер өткен,
Ерлерден Кенекеме кім бар жеткен?!»
Ерсіз ел --- тарихсыз ел. Міне, біз осындай елге, тексіз ... ... –ақ ... ... ... мейрімімен ғасырлар бойы көксеп, тынбай
күресіп қолымызды ... ... келе ... ... ... ... сезбей де қалдық.
Арыстарымыз ақталды. Өлгеніміз тіріліп, өшкеніміз жанды. Бабаларымызды
қалай дәріптесек те ... қой ... ... ... ... ... және ... деректерінен басқа фольклорлық деректер де –
оқиғаға ... ... ... ... және ... ... –ақ қзақ ... жинаушылар әрі соның білгірлері, атап айтқанда
, Ж.Көпеев, Ә.Диваев, О.Шипен,
Ф.Муқанов және басқалар әр кезде ... ... ... ... мақалдары
және өлеңдері пайдалалынды.
Осы еңбектер пайдаланылған негізгі фольклорлық деректерді ... ... ... ... ба бір ... ... атап аитқанда — тарихи
дерек ретінде тұтас алғанда фольклор туралы мәселеге және оны ... ... ... ... ... ... тарихын зерітеу
кезінде аса маңызды дерек ретінде маңызы айрықша зор. Мұның бұлай болатын
себебі, хіх ... ... ... ... ... ... жазба әдебиеті
болмады. Сондықтан тарихи ірі оқиғалар ұрпақтан — ұрпаққа жеткізліп отырған
халықтың ... ... ... ... қисса, батырлар жыры, ертегі,
аңыз және т. б. арқылы қазақ халқының ... ... Осы ... ... ... және ... құрылысы, тұрмысы мен
әдет-ғұрпы және, ақырында, халықтың өміріндегі аса маңызды тарихи оқиғалар
айқын бейнесін тапқан. ... ... ... ... ол ... мен жеке адамдарға дәл және көбнесе дұрыс бағасын береді, себебі
тарихты жазушы және суреттеліп ... ... ... қатысушысы
халықтың өзі болып табылады.
Қазақ фольклорын егжей-тегжейлі сипаттап жатпай-ақ айта ... бір ... ... ... ... ... байяндайтындықтан, талайлардың атын
атап, түсін түстеп беретіндіктен, ішіне қилы ... толы ... ... ... ... үшін, әсіресе қоғамдық қатынастар саласын
зерттеейтіндер үшін шын мәнінде баға жетпес ... ... ... тән
негізгі ерекшелігі --- оның сапа және таптық ... ... ... онда ... ... пен ... қиал және ... болатынын, әсіресе бірнеше ғасыр бұрын айтылып, талай рет ауыздан
–ауызға көшкен болса әр ... ... мен ... өз ... қосатын
қосымшалардың мұндай фольклордан орын алатынын бір сәтке де естен шығармау
керек. ... ... ... авторыда және оны айтушы да ... ... және ... ... орай құбылтып отырады. Нақ осы
себептен, фольклорлық материалды зерттеу ... оның ... ... болса оның авторының немесе орындаушысының кімдер болғанын анықтап
алу аса маңызды шарт ... ... ... ... «кедейлердің»
көсемі болды деген көптеген өлеңдер бар. Бір ... ... ... үшін ... ... үшін шын пана» еді деп те жырланады. т. б.
с. Мұндай мінездемені сын ... ... ... салу ... шаруалардың
жарлы – жақыбай көсемі емес, ірі феодал болған ... ... ... ... ... еді. Бірқатар өлеңдер Кенесары мен оның ... ... ... ... ... таптық
қайшылықтардың тігісін жатқызып жібереді.
Кенесары – ақын – жыраулар ... ... ... ... ... ... ... қосу
әсіресе кең тараған. Тарихта ешқашан болмаған іс ... ... ... қырылып, өзі жалғыз қалады да тау басындағы қамалға бекінеді
сонда:
«Қамалға қанша оқ атса зеңбірекпен
Ол оқтар ... кері ... ... мерт ... шығарманың бәрінде дерлік кездесетін осындай өсіріп айтуларға
қалай қарау керек екені түсінікті. Алайда осылай екен деп бұл ... ... ... ... ... – аяқ ... одан да үлкен қатеге
ұрындырады. Өйткені мұндай ... ... — аңыз ... мен қатар
көтерілісшілер қарсы күрескен сипаттама беріледі, қазақ ... бір ғана ... ... ... емес, сонымен бірге
« Байлар сатты қазақтың азаттығын,
Байлар генералмен жаласты ауыз,
Патшадан сыйлық алып болды жауыз».
Зерттеушінің аса маңызды міндеті ... ... ... қана ... ... фольклорлық материалдарды хабарланатын фактілерді мүмкіндігі
болғанша тексеру, оларды архивтік және әдебиеттік ... ... ... әр ... ... ... ... о бастағы
текісін табу да сондайлық қажет. Біз нақ осылаи ... ... ... ... ... ... мен Досқожаның өлеңдерін салыстырып
шықтық. Ақырында, фольклор материалды бағалағанда оның өзіне тән сипатын
ескеру ... ... өлең мен ... ... ... дәрежесі көтерілісті көзімен көрген және оған ... ... ... ... ... дәрежесінен төмен
болады; ал мұндай әңгімелерді түп қазық деректер болып табылатын ... ... ... ... ләзім.
Бертіндегі кезеңге қатысты фольклорлық материалдарға, ... сын ... ... ... Бұл ... көбінесе Қазақстанның өткендегі өмірі асыра
дәріптеледі, жеке бір адамдар жер көкке сыйғызбай ... хан ... ... бір етіп ... Мұндай жырлардың көпшілігі; бір
жағынан, өз феодалдары тарапынан, екінші жағынан, патша ... - ... ... ... қалған қазақтар Қазақстанның өткен шағына көз
тігіп, сол бір шақ ... ... үшін қой ... бозторғай жүмыртқалаған
заман еді–ау деп ойлағандарында өмірге келген жырлар ... ... да бір ақын -- ... ... ... елге ... адамның қызметін
өз жырына арқау етіп алды дегенше мадақтай, мақтай жөнелері хақ.
Кенесары мен ... ... ... жырлар мен дастандардың ішінде
Нысанбайдың «Кенесары туралы жырының »
шоқтығы биік. Бұл жырдың авторы ... ...... ... ... өзі ... ... ғана белгіл:
«Нәсіл затым сұрасаң,
Ашамайлы керейтпін...
Он бес жасқа келген соң
Кенесары --- ... ... ... ... ... ... Нысанбай Кенесарының қырғыз манаптарымен күресін
егжей – тегжейлі суреттейді және Кенесарының өзінің қалай қаза ... ... ... ... ішкі жай – күйі ... көрсетілен, ел ішінде
бірліктің жоқтығы, ру араздығы, барымта бар ... ... ... ... ... ... ... идеясы Нысанбай жырында мына
сөздермен келтірілген;
«Ойда Қоқан, қырда орыс,
Хакім болды қаласы.
Кімнен таяқ жегендей
Біздің қазақ ... ... ... -- ... аласы»
Жырда жекелеген маңызды тарихи оқиғалар да дұрыс ... ... ... ... ... үшін Жеке батырды бас етіп өзінің
өкілдерін жіберуі, Кенесарының шабуылдан келе жатқан жауға қарсы бірлесіп
күресу үшін бірігейік деп ... ... ... ... Жеке батыр
жөнінде және қырғыз манаптарының көтерілісшілерге көзқарасы ... ... ... екі кісі ... батыр ерімен,
Бізге қоныс берсін деп
Қоқидың шалғын көлінен.
Екі ай жатты тұтқын боп
Жанқараш, Жантай бегінен».
Қазақстанның оңтүстігінде және ... ... ... жағдай
қалыптасқан еді. Кенесарының Орта ... ... жаңа ... ... оның іс – ... Орта жүз ... өзіне қосып алуға кедергі жасайтынын
түсінген орыс үеіметі Кенесары қозғалысын ... ... ... ... Сол үшін ... ... әдісті – қырғыздарды қазақтарға
айдап салуды, яғни патшалы – ... ... ... ... ... ... Бірақ күресті жалғастыру үшін тек қана Ұлы ... ... ... ... ... ол, енді ... қырғыздары мен
қазақтардың күшін біріктіруді ойлады. Кенесарыға шынында қырғыз халқының
көмегі ... еді. Ұлы ... өту ... оның ... ... толықтыратын
және материалдық көмек беретін өз қарамағындағы ауылдардың бір ... ... Бұл ... ... ... ... бәрі ... ере алмады. Сонымен бірге шегінген кезінде Кенесары өз әскерінің
бір бөлігінен ... –ды. Оның ... ең ... ... дейін
Кенесарының қасында болған ақын Нысанбай өзінің дастанында туысқан қырғыз
халқынан көмек сұраған Кенесары былайша толғанып еді ... орыс ... ... ... ... ... ... бар,
Күншығыста шүршүт бар
Адам жейтін аюдай...
Оңтүстікте қоқан бар
Қатын қылып қызыңды,
Қарсы келсең дарға асып,
Күнде ... ... ... ... ... ... ... руының
Ормон мен Жантай бастаған манаптары Кенесары ұсынысын қабыл алмады.
Сөйтіп, Алатау қырғыздарының ішкі саяси жағдайына, сондай – ақ ... Азия ... және ... ... ... қарым – қатынасына
талдау жасай келе, патша өкіметі мен ... ... ... ... ... ... емес екеніне көз жеткіземіз. Кенесарының
Қырғыздармен шайқасының тағдыры қырғыздар жеңісімен аяқталатыны ... еді. ... ... ... ... ... ... жоспарын кеңесіп отырды. Екіншіден, қазақ сұлтаны Рүстем және Сыпатай
би Кенесары қозғалысына тоналудан ... ... ... еді. Шайқас
болардың алдындағы түнде олар Кенесары жасақтарынан қашып кетті. Үшіншіден,
Қоқан бектері өз ... ... ... ... бергенді. Жағдайдың
үмітзіз екендігін түсінген Кенесары ... ... ... ... шығу
жолдарын қарастырды. Наурызбай Кенесарыға мынандай ұсыныс жасады; «Маған
Тама руынан Құрман батыр және Ағыбай ... ... ... ... ... ... мен сол жігіттермен қырғыздар шебіне шабуыл жасап, бұзып
өтемін» деді.Бұл ... ... ... ... ... ... ... өтсек, онда тоқтамай қашамыз. Кімнің аты жүйрік ... ... Ал ... ... көпшілігі қырылып қалады. Егер мен, ... бола тұра ... ... онда мен ... ... ... хан ... - деген екен.
Кенесары мен Наурызбай әрқайсысы өз отрядтарын басқарып, ... ... ... ... шығуға тырысу сәтсіз аяқталды. Наурызбай өзінің
отрядымен күші басым ... қаза ... ... ... ... ... жайлы қазақ фальклорындағы деректер.
Кенесары өзін өлтірер алдында, иін тірескен халық ... ... сол ... ... қоя ... Өлеңінде өз елінің еркіндігі мен тәуелсіздігі
жолында өзі ... аса ауыр ... ... өткен жолын баяндады,
Сарарқаның кең даласын, шайқаста қаза тапқан серіктерін еске алды. ... ... ... сәт ... ... Кенесары жиналған
жұртқа, алыстағы тауларға, күн шуағы төгілген биік ... онан соң жан ... ... алып, ән бастады. Ән ұзақ аитылып, жиналғандар ұйып тыңдады.
Ән сөздері ... ... ... ... баурап,қатты толқытты. Ол
өзінің өлеңінде туып -- өскен кең даласында, ... ... ... ... өмірін есіне алған еді».
Кенесары өлімі оның серіктері үшін, ... ... үшін ауыр ... ... ... ... ... Нысанбай ақынның сөздері арқылы көсемінен
айрылған қазақтардың терең ... ... ... ... ... үні бұзды, оған қосыла Нысанбайдың» Е... е... ее... Алла – ай
!» деп ... сол ... ... ... айнала жұрттың жүрегін мұңға
бөлеп, жанын ... ... ... ... ... тарылып.
Халық иесі Хандардан
Жетім қалдық айрылып.
Екі бірдей қанатым
Топшыдан сынды қайрылып,
Баладағы алтын ақ берен
Тасқа тиді майрылып.
Кемшілік түсті басыма
Көрінгеннен қаймығып...
Кенесары кеткен соң,
Иесіз ... ... төре ... ... ... ... ... жүр едік,
Байланды тіл мен жағымыз».
«Жоқтау ұзақ айтылып, шатқал – шатқалды, сай – сайларды қуалап, кең ... ... ... ... кете ... Зар ... домбыра үні
барлық дүниені булықтырды. Тыңдаушылардың қара торы жүзін ағыл – ткгіл жас
жуды, кейде олар өксіп -- ... ... ... ... осы ... ... ... жылап тұрған сияқты». ... ... ... ... қазақ халқының ұлт – азаттық күресі ... бұл ... ... орын ... Бұл ... ... үш жүз ... патша өкіметіне қарсы күреске көтеріп, қазақтардың ХІХ ғасырдағы
ең ірі көтерілісі болып табылады. Көтеріліс Қазақстанды ... ... және ... ... ұзаққа созылған көтерілістерінің бірі
болды.
Бұқара халықтың отарлауға ... ... ... ... ... ... халқының тарихында оңға басар роль атқарды.
Көтеріліс бұқараны саяси тәрбиелеудің тамаша мектебі ... ... ... 50 – 60 ... ... ... кейінгі көтерілістер нақ осы күрестің
негізінде дамыған – ды.
Кенесары қозғалысы өз ... ... мен ... ... қалу ... ... әзір қазақ халқының аса зор қарсыласу күшін көрсетіп берді.
Бұл көтеріліс Кенесары алға тартқан ... ... ... ... еді. Мұны ең әуелі Кенесарының ру аралық жауласуды және ... ... ... ... мемлекет құруға
талаптануынан көреміз.
Бүгінгі таңда қазақ халқының тәуелсіздігі үшін жан аямай күрескен батырлар
туралы жыр – ... ел ... ... – абыройлы іс болса керек.
Доскей ақынның төмендегі «Кенесары» атты шығармасы М. О. Әуезов атындағы
Әдебиет және өнер ... ... ... ... ... мына бір
поэмада
Сөз шығады ақылдан,
Ақыл айтар жақсы ғой
Айрылмаған жақыннан.
Бақытты бала туады
Мейірімді қатыннан.
Бір хикаят сөйлейін,
Арғы атасы ... ... ... батырдан.
деп басталып, Кенесарының ұлт – ... ... ... ... соққанын баяндай келе, поемасын мына жолдармен жалғастырады.
Омыртқасы үзіліп,
Қабырғасы қақырап,
Жыртылар деді жағасы.
Опасыз туған болса ұл,
Өлімен тең бағасы
Елін сатса жауына,
Ол – ... ... ... ... соң,
Қыпышақтан кетті Ыбырай.
Советник боп Тұрлыбек,
Ол да кетті сұмырай,
Параны жақын жағалай.
Кенесарының ... ... ... ... ... сол ... ... көрген азабын егжей – тегжей сомдай келе поэмасын ... елі ол ... ... жоқ қазаққа.
Патшадан тартып тақсірет,
Жүрген ол да азпта.
Тізгін бермей қолына,
Кедергі болып жолына,
Манаптар салған дұзаққа.
Қырғызды сатып патшаға,
Алтын, ... ... ... ... үшін қаны ... өштесіп,
Кенекең бекер шабынған.
Кенекемді өлтіріп,
Жантайдың кегі алынған.
Әлемді жеңістермен тітіргендірген, еуропалық реакциянаның күре тамыры ролін
атқарған, шаруа қозғалыстарын таптаған ... ... ... ... көрсеткен.
Кенесарының ісі ізсіз кеткен жоқ. ... ... ... ... ХІХ – ғасырдың екінші жартысындағы, ХХ – ғасырдың
басындағы қазақ халқының ... үшін ...... әулетінің, соның
ішінде шоқтығы ерекше бөлініп тұратын бабамыз Кенесары ханның жаны мен
тәнін ... ... ... ... 10 ... ... қазақ
даласының шалқыған жерін, таулы тасын, құм – шөлейтті өңірін ... ... ... ... қол ... ... әулетінің
қанды шеңгелінен аман сақтау еді. Әр ... ой ... ... дала менкөгілдір өлкесінің халқымыздың өмірі үшін ... ... ... да ... бере ме? Кене ... ... да ... мен азапты өлімінің қыр – сырын, қазір де бағалап түсіне ... ... мен ... ... тығыз байланысты терең сезінсек, ... да ... мән ... ... па еді? ... ... көз алдымызға елестеткенде Асан Қайғының төмендегі шумақтары
еріксіз еске түседі;
Көлде жүзген қоңыр қаз,
Қыр ... не ... ... ... қадірін не білсін!
Ауылдағы жамандар,
Ел қадірін не білсін!
Көшіп қонып көрмеген,
Жер қадірін не білсін!
Көшсе, қона білмеген,
Қонса көше білмеген,
Ақылыңа көнбеген,
Жұрт қадірін не білсін!
Ұлы ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының ХІХ ғасырдағы аса ірі ұлт – азаттық көтерілісі бұл
жолы да ... ... ... ол Орта Азия мен ... ... із ... Ол ... империясына қарсы халықтардың Польшаға,
Кавказға, басқа да аймақтарға құлаш жайған күресініңбір буыны ... ... ... ... ... қатар, аса көрнекті саясатшы,
қолбосшы Кенесары Қасымов басшылық еткен ... ... ... ... ... басып алуынан азаттық жолындағы ұлттық шет аймақтар
күрксі ... ең ... ... және ... ... ... ... ханның өз басы, оның саясатшы, қолбасшы, ... ... жоқ ... ... ... ... ... жылдар
бойы ескерусіз қалдырылып келсе де, халық жадында ... ... ... хан өз ... ұлы ... ... ... орын алды.
Орыс халқының тәуелсіздігін жат жерліктердің ... ... ... ... ... ... және ... сияқты, Кенесары
хан да Қазақстанның дербес мемлекет ... ... ... ... ... ... жоқ ... көрсетіп, өз өмірін соның жолында құрбан
етті.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, Кенесарының ... пида ... ... оның ... шексіз берілгендігі, қолбасшылық ... ... ... ... ... ... ... өзгеше сипаттағы саясаткері
ретіндегі ерен қасиеттері оны ... ... – ақ ... ... ... оның жеке басы сол дәуірдегі патшалық отаршылдық империя
апологеттерінің өзін де ... ... Дала ... ...... жырға қосқан хан бейнесі бүкіл даланы кеңінен шарлап кетті. ... ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан жағдайында
орынсыз ұмытылған есімдер халыққа ... ... ... ... соңғы ханы, Абылай ханның немересі – Кенесары Қасымов бар.
Біздің ғасырымыздың 30 - ... ... ... ... Кенесары
ханның қозғалысы, патша өкіметінің аймақта ... - ... ... ... жеткізбесе де, атасы Абылай ханның ісі сияқты оның ұлы
істері ... ... ... ... ... ... фольклорын егжей-тегжейлі сипаттап жатпай-ақ айта кететін бір нәрсе:
сан алуан ... ... ... ... ... ... түсін түстеп беретіндіктен, ішіне қилы деректерге толы болатындықтан
бұл фольклор дегеніміз тарихшы үшін, әсіресе ... ... ... үшін шын ... баға жетпес қазына. Фольклордың өзіне тән
негізгі ерекшелігі --- оның сапа және ... ... ... болып
келмейтіндігін, онда тарихи шындық пен поэтикалық қиал және аудармашының
жорамалы болатынын, әсіресе бірнеше ғасыр бұрын ... ... рет ... ... ... әр ... жыраулар мен жыршылар өз жандарынан қосатын
қосымшалардың мұндай фольклордан орын алатынын бір сәтке де естен ... ... ішкі ... құрылысына талдау жасауды аяқтай келе,
өзара тартыс пен барымтаның, патшаның отарлық саясаты және ... мен ... ... ... кешкен халықтың қалың бұқарасы халық үшін
біріктіретін биліктің қажеттігін ертеден –ақ ... айта кету ... ... ... ... тырысуы халық мүддесіне сай ... ... ... ... ... ... халқының ұлт – азаттық
күресі тарихында бұл көтеріліс ең құрметті орын ... Бұл ... үш жүз ... көпшілігін патша өкіметіне қарсы күреске
көтеріп, қазақтардың ХІХ ғасырдағы ең ірі ... ... ... ... түгелдей дерлік қамтыды және қазақтардың неғұрлым
ұзаққа созылған көтерілістерінің бірі болды.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
1. А.Ф. Рязанов «Кенесары» ... ... А. ... «Кенесары және Сыздық сұлтандар»
Алматы 1992.
3. Д. Жамбылов. «Тәуелсіздік және саяси сана» Алматы 1999.
4. Ж. ... ... хан» ... ... М. ... ... ... әліппесі» Алматы 1995.
6. М. Чапай . «Қазақстан тарихы» ... ... Қ. ... ... хан ... ... » ... 2002.
8. Қазақстан тарихы 3 том . Алматы 2002.
9. ... ... ... ... ... С. ... «Қазақ ССР тарихы» Алматы 1982.
11.Е. Дүйсенбай. «Хан Кене» Алматы 1993.
12. Евразия К Z . «Шәміл мен ... және ... №11,14 ... ... ... 19ғ 20-40 ... ... 1994.
14. Е. Мырзахметов. «Сар даланың сардары» Алматы 1993.
15. Д. Қасымбаев. «Көтерілістің көзден таса беттерінен»
16. С.Ж. ... ... ... с древнейших времен “
Алматы 1998 ж.
17. М.Қ. Қозыбаев. “Жауды шаптым ту бойлап .“ Алматы 1994 ж.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ фольклорындағы Кенесары бейнесі61 бет
Ұлт-азаттық жылдарындағы батырлар туралы жырлар70 бет
Қазақ поэзиясындағы жыраулық дәстүр20 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь