Арал теңізі мәселесі


Арал теңізі – Қазақстанның інжу – маржаны, шөл белдеміндегі бірден – бір көгілдір су айдыны еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі көлемі – 1066 км 2, тереңдігі – 30 – 60 метр, тұздылығы – 10 – 12 % болған. Қойнауы кәсіптік бағалы балықтарға бай, жағасы қоға мен қамысты теңіз еді. Сол кездерде жылына 50 – 150 мың балық ауланса, теңіз жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын терісі игерілген.
Арал өңірінің тұрғындары 1970 жылдарға дейін әлеуметтік – экономикалық тұрғыда жақсы қамтамасыз етілген тіршілік кешті. Теңіз өңіріндегі елді мекендерде 17 балық колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт және 2 балық комбинаты тұрақты жұмыс істеген.
1960 жылдардан бастап Арал өңірін игеру қолға алында. Осы аймақтағы игерілетін жер көлемі бұрыңғыдан Өзбекстан мен Тәжікстан 1,5 , Түрікменстанда 2,4 , Қазақстанда 1,7 есеге өсті. Ал Әмудария мен Сырдария бойындағы халықтың саны 1960 – 1987 жылдар аралығында 2,2 есеге артты. Халық санының өсуіне орай суға деген қажеттілік те артты. Осыған орай, 1970 – 1980 жылдар аралығында аралға құйылатын су мөлшері азайды. Оның негізгі себептері – антропогендік факторлар еді. Екі өзен бойындағы суды мол қажет ететін күріш пен мақта өсіру ісі қарқындап дамыды.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Ғылым және Білім Министрлігі
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университеті

Орындаған:

Тексерген:

Алматы 2005
Арал теңізі – Қазақстанның інжу – маржаны, шөл белдеміндегі бірден – бір
көгілдір су айдыны еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі көлемі – 1066 км 2,
тереңдігі – 30 – 60 метр, тұздылығы – 10 – 12 % болған. Қойнауы кәсіптік
бағалы балықтарға бай, жағасы қоға мен қамысты теңіз еді. Сол кездерде
жылына 50 – 150 мың балық ауланса, теңіз жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын
терісі игерілген.
Арал өңірінің тұрғындары 1970 жылдарға дейін әлеуметтік – экономикалық
тұрғыда жақсы қамтамасыз етілген тіршілік кешті. Теңіз өңіріндегі елді
мекендерде 17 балық колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт және 2 балық комбинаты
тұрақты жұмыс істеген.
1960 жылдардан бастап Арал өңірін игеру қолға алында. Осы аймақтағы
игерілетін жер көлемі бұрыңғыдан Өзбекстан мен Тәжікстан 1,5 ,
Түрікменстанда 2,4 , Қазақстанда 1,7 есеге өсті. Ал Әмудария мен Сырдария
бойындағы халықтың саны 1960 – 1987 жылдар аралығында 2,2 есеге артты.
Халық санының өсуіне орай суға деген қажеттілік те артты. Осыған орай, 1970
– 1980 жылдар аралығында аралға құйылатын су мөлшері азайды. Оның негізгі
себептері – антропогендік факторлар еді. Екі өзен бойындағы суды мол қажет
ететін күріш пен мақта өсіру ісі қарқындап дамыды.
Оның үстіне ауыл шаруашылығының басқа да салалары боыйнша дамыды. Өзен
бойлары игеріліп, суды ысырапсыз пайдалану жүзеге асты. Аралға 1960 – 1965
жылдар арасында 44 мың м3 су құйылса, бұл көрсеткіш 1974 – 1978 жылдары
13 мың м3 , ал 1990 жылдары екі есеге қысқарды. Нәтижесінде, Арал
теңізінің деңгейі 23 метрге дейін төмендеп, оның суайдыны 30 – 2000 км-ге
дейін қусырылды. Судың тұздылығы 40 пайызға дейін артты. Оның үстіне екі
өзен бойындағы шаруашылықтарда тыңайтқыштар мен химиялық препараттарды
қолдану бұрын – соңды болмаған көрсткішке жетті. Тыңайтқыштарды қолдану 10
-15 есеге өскен. Осындай антропогендік факторлар Арал өңірін экологиялық
апатқа ұшыратты. Құрғап қалған теңіз түбінен жыл сайын айналаға зияндылығы
өте жоғары 2 миллион тонна тұзды шаңдар көтеріліп, желмен тарай бастады.
Сонымен Арал апатына себеп болған факторларға:
- жергілікті жердің тарихи – табиғи ерекшеліктерін ескермеу;
- ауыл шаруашылығын дұрыс жоспарламау, судың қорын есепке алмау;
- суды өте көп қажет ететін күріш, мақта дақылдарын барынша көбейтіп
жіберу;
- жерді игерудің агротехникалық шараларын сақтамау және суды үнемді
пайдаланбау;
- табиғат ресурстарын пайдаланудағы жіберілген қателіктер мен оны
меңгерудің ғылыми тұрғыдан негіздлмеуі болып табылады.

Арал теңізін құтқару жөнінде бірнеше ғылыми болжамдар мен жобалар
бар:
1_ Сібір өзендерін Қазақстанға жіберу;
2_ Әмудария мен Сырдария өзендерінің суын реттеу арқылы суды молайту;
3_ Арал теңізін жартылай сақтап қалу;
4_ Каспий теңізінің суын жасанды канал арқылы әкелу;
5_ Жер асты суларын пайдалану;
6_ Арал теңізінің өздігінен табиғи реттелуін немесе толысуын күту.
Әрине, бұл жобалар болашақтың ісі болғанымен, уақыт талабы оны
күттірмейді. Бәрі де қаражатқа тірелуі мүмкін. Ал оның іске асуы
адамзат қауымының білімі мен біліктілігіне байланысты екені анық.
Қазіргі кезде Аралды құтқару бағытында батыл да жоспарлы түрде
ғылыми негізде жұмыстар жасалуда.
Арал тағдыры – адам тағдыры болғандықтан оны сақтап қалу аға
ұрпақтың болашақ алдындағы борышы.
Осы аталған фактілер Арал теңізі экожүйесіндегі тіршілік атаулыны
экологиялық дағдарысқа әкелді. Бұл жағдайлар адам баласының қолдан
істеген қателігі ретінде дүние жүзіне белгілі боды.
Арал өңірінде туындап отырған қазіргі экологиялық апаттар нышаны
жыл өткен сайын теңіз суын тарылтуда. Оның фаунасы мен флорасы жойылып
бітуге жақын. Топырақтың тұздануы өте жылдам жүруде. Арал теңізінде
балық өсіру шаруашылығы тоқтатылып, соңғы 1 – 2 жылда ғана қайта қолға
алынды. Ондағы тұрғындардың әлеуметтік жағдайы төмендеп кетті. Теңіз
түбіндегі көтерілген улы тұздың мөлшері жылына 13 – 20 миллион тонна
деп есептеледі. Тіптен, тұзды шаңдар әсері сонау Орта Азия
республикалары аумағына жетіп, ауыл шаруашылығына зардабын тигізуде.
Топырақтың тұздануы 60 – 70 % -ға артып отыр. Мұның өзі жалпы
шаруашылыққа зиянын тигізуде. Арал өңіріндегі климаттың өзгеруі шөл
белдеуінің табиғи ландшафттарын бірте – бірте күрделі әрі қайтымсыз
атропогендік экожүиелерге қарай ығыстыруда.
Арал өңіріндегі антропогендік факторлар ондағы тұрғындардың салт
– дәстүріне, экономикалық - әлеуметтік жағдайына тікелей әсер етуде.
Жұмыссыз қалған балықшылар әлеуметтік қорғаусыз қалып, басқа
аймақтарға еріксіз қоныс аударуда.
Қазір Арал өңірінде адамдардың деенсаулығы күрт өзгеріп кетті.
Бұл өңірде соңғы кезде туберкулез, бүйрекке тас байлану, сарысу, өкпе
– тыныс жолдарының қабынуы, жұқпалы аурулар республиканың басқа
өңірімен салыстырғанда жоғары көрсеткішті беріп отыр.
Арал теңізінің болашағы дүние жүзі халықтарын толғандыруда. Оның
біржола жойылып кетуі Орта Азия мен Қазақстанды ғана емес көптеген
Шығыс елдерінің тыныс – тіршілігіне өзгерістер әкелмек. Ал әлемдік
климаттың өзгеруі, шөлге айналуы, атмосферадағы ауытқушылықтар,
антропогендік экожүйелердің тұрақсыздығын тудырады. Арал мәселесі
соңғы 10 шақты жылда географ және эколог ғалымдар арасында жиі – жиі
пікірталастар туғызады. Арал мәселесі туралы халықаралық
конференциялар ұйымдастырылды. Өркениетті елдер қаржылай көмек
көрсетуде. Олар Азия республикалары, Ресей, АҚШ, Жапония, тағы басқа
мемлекеттер. Атмосфераның ластануымен салыстырғанда су жүйелерінің
ластануы үлкен қауіп төндіреді, оның себебі: ауадан гөрі сулы ортада
өздігінен тазалану, яғни регенерация процесі өте баяу жүреді; су
қоймаларын ластайтын көздердің қатары да көбейе түседі. Оның мысалы
ретінде Қазақстанның кейбір ірі су ресурстары көздерін – Арал мен
Балхаш көлдерінің жағдайын келіруге болады.
Қазіргі кезде Қазақстандағы экологиялық ауыр апат зардаптарының
салдарынан Арал теңізі жағалаудан 100 шақырымның үстінде шегініп
кеткені белгілі. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Арал теңізі
Арал теңізі туралы
Арал мәселесі
Арал теңізі туралы ғалымдардың түсініктері
Семей полигоны, каспий теңізі, арал теңізі, балқаш көлі туралы
«Арал теңізі мен Балхаш көлінің экологиялық проблемалары»
Арал теңізі мен Сырдария өзен мəселелерін шешу жолдары
Арал
Арал теңізінің зерттелуі. Арал теңізінің экологиялық мәселелері
Арал қасіреті
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь