Міржақып Дулатов өмірбаяны


Міржақып Дулатов 1885 жылы 25 қарашада бұрынғы Торғай облысы,Торғай уезіне қарасты Сарықопа болысында,қазіргі Торгай облысының Жанкелдин ауданында, «Қызбел» совхозының жерінде туған.
Әкесі Дулат әжептеуір ескіше оқыған,өз дәулеті өзіне жетерліктей дөңгелек қана шаруасы бар тауфихты адам болса керек.Балаларының үлкені Асқарды әуелі мұсылманша,сонсоң орысша оқытып,заң қызметіне бейімдеп үлгірген Дулат кіші баласы Міржақыпты да сол дәстүрмен әлдегенде ауыл молдасына береді.
Бірақ Жақаңның (Міржақыпты кейін ел осылай атап кеткен) өз айтуынша,екі жыл азап шеккеннен басқа ештеңе ала алмағаннан кейін,әкесі молдадан шығарып алып,ауылдық мектепте орысша оқытатан Мұқан Тоқтабайұлы деген мұғалімге береді.
«Менің алғаш білімге көзімді ашқан сол кісі еді» - дейтін Жақаңның тағы бір сөзі оның өнер - білім жолындағы ұзақ жылдар бойғы жемісті ізденістерінің бастауы дәл сол Торғайдың өз топырағында жатқанын аңғартса керек.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Міржақып Дулатов
(1885-1935)
Міржақып Дулатов 1885 жылы 25 қарашада бұрынғы Торғай облысы,Торғай
уезіне қарасты Сарықопа болысында,қазіргі Торгай облысының Жанкелдин
ауданында, Қызбел совхозының жерінде туған.
Әкесі Дулат әжептеуір ескіше оқыған,өз дәулеті өзіне жетерліктей
дөңгелек қана шаруасы бар тауфихты адам болса керек.Балаларының үлкені
Асқарды әуелі мұсылманша,сонсоң орысша оқытып,заң қызметіне бейімдеп
үлгірген Дулат кіші баласы Міржақыпты да сол дәстүрмен әлдегенде ауыл
молдасына береді.
Бірақ Жақаңның (Міржақыпты кейін ел осылай атап кеткен) өз
айтуынша,екі жыл азап шеккеннен басқа ештеңе ала алмағаннан кейін,әкесі
молдадан шығарып алып,ауылдық мектепте орысша оқытатан Мұқан Тоқтабайұлы
деген мұғалімге береді.
Менің алғаш білімге көзімді ашқан сол кісі еді - дейтін Жақаңның
тағы бір сөзі оның өнер - білім жолындағы ұзақ жылдар бойғы жемісті
ізденістерінің бастауы дәл сол Торғайдың өз топырағында жатқанын аңғартса
керек.
Екі жасында шешеден,он екі жасында әкеден жетім қалған жас
өспірімнің бұдан былайғы тәрбие қамқорлығы Асқар ағасыныңмойнында
қалады.1897 жылы ол Торғай қаласындағы жаңағы екі кластық орыс – қазақ
мектебіне түседі де, бес жыл оқып, 1902 жылы оны ойдағыдай бітіріп
шығады.Содан алты жеті жыл бойы ел ішінде, ауыл мектептерінде бала оқытады.
Әлі шәкірт жасындағы ұстаз жігіттің кейінгі өмірінде кеңінен өріс
алған белсенді әлеуметтік, саяси,шығамашылық қызметі, міне, осы кездерден
басталады.Мыржақып туралы сөз қозғағанда біздің де жітірек ойланып, оның
өмір жолына үңіле қарайтын тұсіміз осы.
Бұл қай кез? Уақыт жағынан алсақ, талай халықтардын үстінен небір
сұрапыл дауылдарды соқтырып өткен 20 ғасырдың басы. Ал қазақ қауымының хал
жағдайына орайластыра ой жіберсек, бұл кезең даланың денесіне жан бітіп,
қимылға келе бастаған кезі.
Әлеуметтік саяси жағынан алғанда, бұл кезең патшалықтың қазақ
даласында отаршылдықты құрт күшейтіп, шаруашылық жағдайы онсыз да оңала
алмай жүрген панасыз елге тізесін батыра түскен жылдар еді. Өткен ғасырдың
аяқ кезіндегі атышулы Столыпин заңынан кейн қауымнан босатылған орыс
шаруалары жаппай қазақ өлкесіне көшіріліп, патша әкімшілігінің зорлығымен
жергілікті халықтың оты суы мол, ең шұрайлы жерлері жаңа қоныстанушыларға
тартып әперілген.
Бұл жағдай сол кезде көздері ашылып, ұлттық сана сезімдері оянып,
туған халқының қамын ойлай бастаған қазақтың зиялы азаматтарына қозғау
салды. Олар адамзаттың тарихи көшінен қағаберіс қалып, марғау жатқан елдің
тағырықтан шығар жолын іздестіріп шарқ ұрды. Сол қапастан құтылудың ең
бірінші қамы ілгергі елдердің қатарына қосылып, өнер білімге тартылу деп
білген олар өздерінен бұрын өткен ағыртушы ағаларының дәстүрін жалғастырып,
қалың бұқара арасында осы бағытта насихат жұмысын өрістетті.
Алғашында осындай таза ағартушылық сарында туындап, кейін саяси сипат
ала бастаған бұл қозғалыс ғасырдың бас кезінде патшалықтың саяси дағдарысқа
ұшырауы, елдің әр түрлі ұлттық аймақтарында, әзірісе біздің түркі тілдес
ағайындардың арасында ұлт азаттық, либералдық демократиялық сарындағы сана
сезімнің ояна бастауы жағдайында аңық әлеуметтік құбылыс дәрежесінде бой
көрсете бастаған.
Міне, осындай тарихи ахуалда ел ішінде жас ұрпаққа білім ұрығын сеуіп
жүрген Міржақып сияқты көңілі сергек, көкірегі ояу жас мұғалім халықтың
тағдырына байланысты саяси әлеуметтік мәселелерден оқшаулынып самарқау қала
алмағаны, әрине, заңды еді.
Қалың қазақты ортадан шығып, айналасы 4-5 жылдың ішінде уездік
мектептен дүниелік пәндерің негізі жөнінде жалпылама ғана мағлұмат алып
шыққан жас жігіттің болашақта үлкен білімдар болып шығуы үшін және заманның
аяқ алысын аңғарып, соған қарай қаракет жасайтын қайраткер болып қалыптасуы
үшін, өзгені былай қойғанда, мынадай екі қажет сияқты болып көрінеді.
Біріншісі – мектептен алған білімдік танымдық мағлұматтарды өздігінен
оқу арқылы жүйеге келтіріп жетілдіру және екіншісі сол білгенін ел өмірімен
салыстырып , оның тілек талабына бағындыра білу, соған орайластыра іс қимыл
жасауға бейімделу.
Жасы жиырмаға толмаған балаң жігіттің бойында осы екі қасиеттің екеуі
де бар еді. Оның үстіне, іздену түйгенін де, күн сайын көзі көре жүріп,
өзгеге айтқысы келген әсерін де жұрт көңіліне қонымды өлең шумақтарымен
жеткізе алатын , табиғаттың бағалы сыйындай ақындық дарын да жігіт бойынан
белгі бере бастап еді.
Қысқасы, өрелі ой мен өршіл талап өз бойынан сәтті ұштастық тапқан
жайсаң жас алыс қияндарды аңсаған алғыр қырандай өмірден кең өріс іздеді,
үлкен мақсаттар мен асыл мұраттар жолында құлаш сермейтін даңғылға қарай
асықты.
Ол кезде Міржақып осынау тың сонарда алдынан із салып кеткен Ахмет
ағасының есімін де еміс еміс естіп жүретін. Өйткені жақсының аты әрбір қыр
асқан сайын өсіп, зорайып отыратын қазақ даласында осы өңірдің өз түлегі,
кешегі Байтұрсынның ұрпағы Ахметтің сонау Қарқаралы жақты дүбірлеткен атақ
даңқы Торғай табанында да жаңғырығып жатпауы мүмкін емес еді.
Ынтық көңілге соны нысана етті ме, әлде қалың өмірдің қайнаған ортасын
аңсады ма, қалай болғанда да Мыржақып 1904 жылы алыс та ұзақ сапарға
аттанып, сол кезде Арқадағы қазақ оқығандарының бас қосатын бір орталығы-
Омбы қаласына тартады.

Бұл Россиядағы буржуазиялық-демократиялық бірінші револю- цияның
қарсаңында ел іші дүрлігіп, қоғамдық қозғалыс қазандай қайнап, бұрқырап
тұрған шақ болатын.
Міржақып Омбыда әуелі астыртын жұмыстан басталып, кейін жария сипат
алған революциялық жұмысқа белсене араласады.
Осындай қызу қимылмен көзге түскен жиырмадағы жас жігіт осы сапарында
қазақ Конституциялық демократиялық партиясының Оралдағы съезіне қатысады
да, соның делегаттары қатарында 1906 жылы Петербургке барады.
Кеше ғана Торғай топырағынан аттанған ауыл мұғалімінің әлеуметтік
саяси көзқарасының қалыптасуында, ой өрісінің кеңейіп, ішкі сенімдерінің
беки түсуінде бұл сапардың шешуші маңызы болғаны, әрине, түсінікті. Саяси
күрескерліктің алғашқы сабақтарын Омбы мен Қарқаралыда Ә. Бөкейханов пен А.
Байтұрсынов мектебінен алған Міржақып астанаға барғанда одан әрі кеңейтіп,
пысықтай түседі. Сол замандағы ұлттық, демократиялық қозғалыстың басқа да
бірсыпыра қайраткерлерімен жүздесіп танысады. Өзін де танытып қайтады.
1907 жылы Петербургте шыққан Серке газетінде Міржақыптың Жастарға
деген өлеңінің басылу сырында да осындай сабақтастық қисын бар еді.Ал осы
газеттің жарық көре алмай кеткен екінші санында Дулатов қаламынан туған
Біздің мақсатымыз атты басмақала бар екен. Газеттің шықпай жатып
тұншықтырылуына басты бір себеп те осы мақала болса керек.
Өйткені осыдан екі жыл кейін жарық көрген. Оян, қазақ атты өлеңдер
жинағы конфескеленіп, автор патшалықтың әкімшілігі тарапынан саяси қуғынға
ұшыраған кезде, жандарм қызметкерлерінің тағатын негізгі кінасының өзі сол
Петербургте тұтқындалған газет мақаласының идеяларын әрі қарай
уағыздағандығы деп көрсетілген.
Міржақып Петербург сапарынан туған Торғайына белсенді қайраткер,
саяси күрескер ғана емес, сонымен бірге шабатты ақын да болып оралады.
Сонау мектептегі шәкірт кезінде әредік ойына оралып кететін ұйкыста
ырғақтарға қаншама мен бермей жүрсе де, одан берегіректе ауыл мұғалімі
болған кезінде сабақ арасындағы оймен қалған оңашалықта сүйкей салған
шумақтарды болашағым осы болар ау деп ешқашан ойламаса да, мына сапардан
кейін, өз өлеңі Петерборда тасқа басылып газет бетінде шыққанын көргенде,
айтсам ау деп көкейін тесіп жүрген бір ойын жастарға өлең арқылы тәп тәуір
етіп жеткізе алғанын сезінгенде, ол өз бойындағы дарын нышанына мүлде
басқаша қарайтын болады. Енді ол бүтіндей шабытқа беріледі. Ойына түйген
жайларды, айналасындағы ел жұртына айтар сөзін ол деоеу өлең жолдарына
өріп, қағазға түсіре бастайды.
Сөйтіп, біріне бірін жалғастыра, жеделдете жазып, әр түрлі
тақырыптар төңерегінде ой толғаған тебіреністері бірер жылдың ішінде
әжептәуір жинақ болып тізіледі. Болашақ кітабының арқалайтын әлеуметтік
жүгін айқын түсінген ақын дереу Уфа қаласындағы Шарқ баспасын Оян,
қазақ! деген атпен 1909 жылы бастырып шығарады.
Шөліркеген адамның таңдайын жібіткен бір жұтым сусының қадірі
қандай болса, тұған халқының рухани өміріндегі бұл үш жинақтың да маңызы
дәл сондай еді. Сондықтан, алдыңғы екеуі сияқты Оян, қазақ та қолдан
қолға, ауздан ауызға тарап, аз уақыттың ішінде ақынның атақ даңқын өте алыс
қияндарға алып кетті. Ізін суытпай, оны екінші рет бастыруға тура келді.
Бірақ бұл кітап жас авторға халық арасындағы абырой беделмен бірге
патша әкімдерінің тарапынан қуғын сүргінді ала келеді. Мұғалім жігіт тергеу
орындарының бақылауына алынады. Ақыры ол тұған жерден тайғақтап, өзі көрген
Омбы жаққа, Ақмола облысындағы Қызылжар ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Міржақып Дулатов
Дулатов Міржақып
Міржақып Дулатов (1885-1935)
Міржақып дулатов- зерделі сөз зергері
Міржақып Дулатов шығармаларындағы елдік рух
Міржақып Дулат
Міржақып Дулатұлы
Міржақып Дулатұлының өмір жолы
Міржақып Дулатұлының педагогикалық негіздері
М. Дулатов - зерделі сөз зергері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь