Қазақтың ХХ ғасырдағы мәдениеті

Абайдан басталған қазақ мәдениетіндегі тың сырын ХХ ғасырдың бас кезінде ары қарай жалғасты. Қазақ мәдениеті ХХ ғасырды әрі үмітпен, әрі түңілумен қарсы алды. Дүниежүзілік техникалық және демократиялық прогресс Азмя құрылығына да жете бастады. Ұлттық идея темір тордағы халықты толғандырып, оны азаттық үшін күресуге ұмтылдырды. Әрине, ұлт-азаттық күреске бүкіл Ресей империясын қамтыған революциялық және реформалық қозғалыстар да әсерін тигізді. Алайда, Қазақстандағы толқулар тек орыс революционерлерінің ықпалымен болды деу жаңсақ пікір. Бірде-бір ресейлік саяси ұйым мен белгілі қайраткерлер империяны таратып, басқа ұлттарға азаттық әперу туралы мәселе көтермеді. Социал-демократтардың өздері Шығыс халықтарының оянуына панисламизм, пантюркизм айдарын тағып, күдіктене қарады. Мәселе, сонымен бірге Ресейдің халықтары әр түрлі өркениеттерге жататындығында. Батыс христиандарына жақын эстондар мен араб-парсы әлеміне түбірлес өзбек, қазақтардың арасында ортақ мәдени негіз тым аз еді.
        
        Қазақтың ХХ ғасырдағы мәдениеті
Абайдан басталған қазақ мәдениетіндегі тың сырын ХХ ғасырдың бас
кезінде ары ... ... ... ... ХХ ... әрі ... түңілумен қарсы алды. ... ... ... ... Азмя ... да жете ... Ұлттық
идея темір ... ... ... оны ... ... ... Әрине, ұлт-азаттық күреске бүкіл ... ... ... және реформалық қозғалыстар да
әсерін тигізді. Алайда, ... ... тек ... ... ... деу ... ... Бірде-бір
ресейлік саяси ұйым мен белгілі қайраткерлер ... ... ... азаттық әперу туралы мәселе көтермеді. ... ... ... ... ... ... айдарын тағып, күдіктене қарады. ... ... ... ... әр ... ... ... Батыс
христиандарына жақын эстондар мен араб-парсы әлеміне түбірлес өзбек,
қазақтардың ... ... ... ... тым аз ... ... халықтардағы сияқты Қазақстандағы ... ... орыс ... ... ... басталды. ХХ ғасырдың
басында қазақтан шыққан алғашқы саяси қайраткерлердің бірі ... ... ... Манифесі- «Оян, қазақ!» өлеңін жариялады. Ол
тұңғыш рет ... ашық ... ... ұран ... ... ... бірауыз сөз айтамын:
Еуропаның ... үшін ... ... ... ... ... ... артық назар салыңыз, қара халқы алты ... ... ... ... ... басқа халыққа қарағанда жәрдемсіз азып – тозып
кетер». (Оян қазақ! 10 б). ... ... ... қоса ... ... ... тұйықтан шығаратын жолдар іздейді. Ең
алдымен мәдени ... ... ... ... ... ... мәдениетіде өшпес із қалдырған алып тұлғаның бірі-
Шәкәрім Құдайбердіұлы. Оның ... ... ... ... ... ... қамтиды. Шәкәрім-Абайдың немере інісі және
ұлы ақынның мұрасына сүйенген. Ол арнайы оқу ... ... да ... ... шағатай тілдерін өз бетімен үйреніп, сол тілдердегі
шығармалардан дала ... ... ой ... ... ... де ... елін қалай өркениетті, мәдениетті елдер
қатарына қосамын деп талпынады. Оның ойынша, бұл азаматтық өтеудің басты
шарты-туған ... ... ... ... ... ... оларды
заман талабына сәйкес қолдану. ... ... ... ежелгі сақ
түрік заманынан ... ... ... ... орын ... Нұр, Күн, табиғат – ол үшін қасиетті, киелі ұғымдар.
Басты ... – ар ... ... ... ... ... Шәкәрім
«ар ілімі» деп атауында да үлкен мән бар. ... оның ... ... ...... Бұл ... ... үшін
Шәкәрімнен үзінді келтірейік: «Әрине ... ... соң ... ... кісі ... болып біржола жоғалады-ау деп ... Және ... ... ... тілегі екеніне нанған кісі қиянант
қылғанына ... ... ... ... жете ... ... Олай ... ұждан, совесть құр ғана көрініс үшін адамдыққа лайық деген кісіге
жақсылық, қиянаттың көп ... жоқ ... ... ... айласын тапса болғаны, себебі ... ... ... нана ... ... ... жан екі ... бірдей керек таяныш
екеніне нана алмаған ... ... ... ... өнер ... жол, заң
тазарта алмайды. Егер бір адам жанның өлген ... ... мен ... ... ... ... ... оның жүрегін еш нәрсе қайрара алмайды. Адам
атаулыны бір бауырдай қылып, екі ... де ... өмір ... жол осы ... жолы ... Кейбір діншілерді қорлыққа түсіріп
жүрген ... дін, ... ... ... ... бар, ... соң ... түрлі жан тіршілігі бар. Жан екі өмірде де азығы – ұждан, совесть
деумен еш ... ... ... ... бұл ... ең зор ... анық ... осы. (Үш анық. 44-45бб)
Шәкәрімнің ұжданы біз жоғарыда ... ... ... И. ... «кесімді императив» ұғымдарымен астас.
Ұждан дегеніміз - ... ... ... ... өз ... ұлы ретінде туған мәдениетіне өлшейсіз ... ... ... қарағанда тым қысқа уақыт аралығында (70 ... ... ... ... ... ұлттық мәдениеті кезінде сан
қырлы құбылыстарды өз басынан ... 1916 ... ... ... ... ... жеткендей болды. Өздерін ... ... ... ... сөз ... ... ... сала «Жаңарған Ресейдің ерікті азаматтары – қазақтарға» деген
өз ... ... ... ... ... ... мәдениетін ХХ ғасыр
талаптарына сәйкес қайта құруда ... ... рөлі ... ... ... ... ... мәселенің бірі мәселелерінің бірі
ұлттық-мәдени автономияға қатысты еді. Ресей ... ... ... және ... ... ... ... қарсы шықты. В.И. Ленин ... Ф. ... ... ... желеу етіп, бір орталыққа ... ... ... сақтап қалуға тырысты. Большевиктер оған қоса өздерінің
атышулы ... ... ... ... ... ... алып,
ұлттық мүддені шетке шығарып тастады.
1917 жылғы маусым айындағы басылымында «Қазақ» ... осы ... ... ... ... ... ... екенін айтып, оның үш
негізі бар екендігіне оқырман назары аудырылды (территория, мәдениет ... ... 1917 ... 21-26 ... ... ... бүкілқазақтық құрылтай өтті. Оның ... ... ... ... ... Бұл бағдарлама 5-12 желтоқсанда
өткен ... ... ... ... осы ... ... ... негізгі заңына айналды. Сонымен 1917
жылддың аяғына таман Қазақстан прогресс жолында ... ... ... ... төл мәдениетті дамытуға мүмкіндік ... ... ... сол ... ... «Алаш» қайраткерлері алдыңғы қатарда
тұр. Кейін ... жүйе ... ... ... ... жапқан.
Алайда, большевиктер орнатқан тоталитарлық жүйе қазақ халқының
(Ресейдің юасқа ... да) ... алу, ... ... ... ... ХХ ... ең сұмдық қылмыстардың бірі
Кеңес Одағында жасалды. Тоталитарлық жүйе өз ... ... ... оның ... тұтастануына орасан зиян келтірді. Адамзаттың
бүкіл тарихында ешбір ... ... нақ ... ... әкелген жоқ. ХХ
ғасырдағы екі социалистік ... ... ... ... ... 100 ... астам адамды қырды. Этнобірігу және мәдени
эволюцияна бекерге ... ... ... мен ... ... ... ... халықтардың ғасырлар юойы жинақталған,
әсіресе құндылықтарын талан-таражға салды. Бұл, ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей большевиктік
эксперименттерді атап өтейік:
1. Демографиялық геноцид. Белгілі демограф Мақаш Тәтімовтың ... ... жүйе ... ... ... ... ... қоса санағанда 4,5 миллион адамынан айрылған, яғни бүкіл
халқының үштен екісін ... ... ... - ... - ... қасіреті Батыс Армения қасіретінен, Еуропадағы
фашизмнің еврейлерді жоюынан, камбоджадағы зұлматтан да асып түсті»
(Демографиялық кескін – ... 66-67 ... ... экспансия. Патшалық Ресей империясы бастаған миграциялық
саясатты Кеңес өкіметі де ... ... ... ... бос ... кең дала келімсектермен толтырылды. ХХ ғасырдың
ортасында өз жерінде 92 %-ін ... ... ұлт ... ... ... ... 29 %-ке дейін төмендеді. Мұның өзі 1916 ... ... ... 30-шы ... ... тың және
тыңыйған жерлерді игеруге сырттан жүз мыңдаған бөгделердің келуінің
салдары екені белгілі. Этномәдени ... ... ... ... ұшін ... индустрияландыру қажет, ал бұрынғы
көшпелілер техникаға жетік ... ... ... ... ... ... дегенді желеу еткен. Игранттардың көптеп
көшіп келуі қазақтардың дәстүрлі мәдениеттерін шайқалтты, оның ... ... ... ... жағымды жақтары да болды
(білімділік деңгейінің көтерілуі, экономикалық даму, ... ... ... ... екі басы тең емес ... ... ... туралы әңгіме еткенде оның тарихи ерекшеліктері
мен өзіндік белгілеріне тоқталып өткен жөн. Егер ... ... ... ... деп ... онда ... ... ұлттық негіздерді
жойып жіберуге бағытталған большевиктік шараларды ескеру керек. «Тағдыры
ортақ жаңа қауым», «тарихта ... ... ... ... ... халқы», сондай-ақ «мазмұны пролетарлық және түрі ... ... ... ... алған идеологтар мен саясатшылар рухани
мәдениеттің тамырына балта шапты. Ерте заманның өзінде ... ... мен ... ... ... революционер марксистер
мәдениеттегі ұлттық мазмұнды бекерге шығарды.
Шын мәнінде, ең алдымен, мәдени ... ... ... болып
табылады. Өйткені мәдени қайраткерлер өз шығармашылығында нақтылы ұлттық
көкейкесті мәселелерді көтереді; қандай абстрактылы ... ... ... ... фольклордан, халықтық педагогика, этика, дүниетанымнан
нәр алады. Жоғарыдағы «социалистік» мазмұнды көмкерген ... ... тек ... әкеп ... Олай болса орыс тілінде жазған Ш. Айтматов
пен О. Сүлейменов өздерінің ... ... тым алыс ... ... ... әр ... өзіндік рәміздері, таңбалары, музыка, театр,
көркемөнер тілі бар.
Әр этностың ... ... ... ... келтірген большевиктік
«тәжірибелердің» бірі – ұлтаралық некелесуді дәріптеу. Әрине, табиғи-тарихи
жағдайларда бұл – ... ... ... ... ... бір бұлағы. Әр түрлі этностардың, тіпті ... ... ... ... ... рөл атқаратын американдар,
бразилиялықтар, мексикандар, ... ... ... ... және ... ... ... деп түсінудің
ауылы ақиқаттан алыс.
Алайда Кеңе Одағында бұл процесс өктемділікпен жүргізіліп, империядағы
басқа ... ... ... ... Саяси-идеологиялық ұрандардың
желеуімен 200-ден астам этностар араластырылып ... ... ... ... ... ... жоқ ... жұмыр жердің мәдени-рухани
болмысы солғын тартты. Осынау жойқын да ... ... ... ... бойы ... ... мәдениетін әбден таптап,
химериялық күйге жеткен 300 миллион тобыр ... ... ... 60 ... қалды; 60 мың тірі жетім балалар қалды (тіркеуге алынғаны ... ... ... саны 20 ... жетті» (Тарақты А. Ауызша
тарихнама – Қазақ. 36-б.). шын мәнінде, Кеңес Одағы ... ... ... мәдени архетиптерін шайқалту Кеңес ... ... ... нысаналы түрде жүргізілді. Мысалы,
1951 жылы Орталық ... ... ... ... ... «Ерсайын», «Шора Батыр», «Қобыланды» ... ... және ... деп ... ... тыйым салды. Халықтық
мәдениетті қудалаудың сорақы бір ... ... ... ... жүйенің мәдениет саласында жүргізген ... ... ... ... ... жоқ. ... комунистік
мәдениетті қалыптастыру» дегенді басшылыққа алған партократия ... озық ... ... ... жасады. Белгілі «темір
пердемен» ... ... ... таза ... ... бүкіл Батыс – буржуазиялық, ал Шығыс - ескішіл феодалдық
деп жарияланды. ... бір ... – Отан ... ... ... ... ... мәдениет», «империялизм ықпалдарына
түскен» ғылымдар қатарына ... ... ... ... ... большевиктік «мәдени революция» Жер шарының
1/6 ... ... ... ... ... ... ... түрін қалыптастыруға бағытталды. Бұл туралы Шыңғыс Айтматов
шеберлікпен суреттеген ... ... еске ... Тарихи
дәстүрден мүлдем айырылған, тіпті өз ... ... ... мәңгүрттер
қаптап кетті. Жас жеткіншектерге үлгі ретінде ұсынылған Павлик Морозов өз
әкесін сатқан адам.
Әрине, ширексіз ғасырға ... ... осы ... тек қара ... ... ... кеңес өкіметі жылдарында мәдени салада
дәуір жетістіктер де болды. Партия саястын түсіну үшін ... ... ... керек болды, империяда халыққа білім беру жүйесі бірталай
табыстарға жетті. Әрбір одақтық республика өз ... ... ... ... ие болды. Жоғары басқару
жүйелері негізінен орыстарға сүйенгенімен «жергілікті ұлт ... еді. ... ... ... ... ... ... Мұның
нәтижесінде көптеген ұлт өкілдерінің еуропалық мәдениет және ... ... ... ... ... ... ... «от арба», «сиқырлы машина» деп жүретін ауыл ... ... ... ... ... ... ... балет, драма,
симфониялар пйда болып, ауқымы кеңи түсті. Қазақ бұлбұлы Күләш Байсейітова,
шебер бтші Шара, ... ... ... ... ... Қалибек
Қуанышбаев, Шәкен аймапнов т.б. өз өнерлерімен халық дәстүрін жаңа ... ... ... ғасырдың ортасынан кейін қалыптаса бастаған жазба әдебиеті де
кеңес ... ... ... ... жетті. Сәкен Сейфуллин, Мұхтар
Әуезов, Сәбит Мұқанов, Бейімбет ... ... ... ... ... жазушылар, социалистік реализс мен тап ... ... ... өз ... халықтың көңіл-күйін, арман-тілегін,
тыныс тіршілігін шебер суреттей білді.
Алайда, тоталитарлық жүйеҚазақстан халықтарының мәденитолусуына ынталы
емес еді. Мұны ... ... ... тіл мен ... ... ... ... болады. «Феодализм мен алғашқы ... ... ... желеу еткен Орталық 20-жылдардан бастап
мешіт пен медресе мүлкін тәркілеп, діни өкілдерді қуғынға ұшыратты. Ондаған
түрік ... ... ... ... ... ... ... 1927-1928
жылдары билер соты жойылып, дәстүрлік заңдар жарамсыз деп жарияланды.
Мәдениеттің таза партиялығын жоғарыдан ... ... ... ... ... (цензура) мен Басрепертком баспасөз бен театрларда социализм
идеяларына сәйкес келмейтін шығармаларға тыйым салды.
1991 жылдан ... ...... ... Ата заң ... ... ... өзін-өзі билейтін елі және басқа этникалық ... ... ... етеді. Екі ғасырдан артық қилы заман бұғалығын
басынан өткізген ел енді ғана ... тән ... пен ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті14 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
М.Әуезов әңгімелеріндегі тарихи және көркем шындық3 бет
Мұхтар Әуезов шығармаларындағы ұлттық тәрбие мәселесі7 бет
Қазақ халқының мәденитеті жайлы ( ХV ғасырдың соңы – XVII ғасырдың бірінші ширегі)17 бет
Орта ғасырлардағы қазақ халықының мәдениеті9 бет
ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы мен ХІХ ғасырдағы Қазақстан мәдениеті15 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
Билер соты7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь