Нарықтық қатынастар, олардың мәні, қызметтері

Экономикалық байланыстар өнімдердің өндірушілерден тұтынушыларға қозғалысын қамтиды: бір жақтан, өндірушілер, басқа жақтан, тұтынушылар арасында көп түрлі айырбас жүріп отырады.
Осындай айырбас процестері қоғамдық еңбек бөлінісімен белгіленеді. Бұл бір жақтан, өндірушілерді ажыратады, еңбек әрекеттеріне сәйкес оларды бір-бірінен оңашаландырады. Екіншіден, олардың арасында тұрақты функционалдық қатынастар тудырады. Бірінші жағдай әр өндірушілердің шаруашылық жүргізуде экономикалық жекеленуіне, тәуелсіздігіне ұласады, сөйтіп нарық қатынастарының субъектерінің қалыптасуының экономикалық негізін құрайды. Екінші жағдай, тауарларды сатып алу-сату эквиваленттік негізде жүріп отыратын айырбастар процестеріне айналады. Нәтижесінде, жабайы өндірушінің нарық қатынастарының субъектіне айналуының экономикалық шарты материализацияланады, өндіріс тауарлық өндіріске айналады. Өндірушілер өнім өндіруді және оны өткізуді, шығындарды өтеуді, өндірісті кеңейтуді және жетілдіруді-барлығын өз еркімен дербес шешеді. Тауар-ақша қатынасы жағдайында айырбас процестері нарықтық қатынастар формасын алады.
        
        Нарықтық қатынастар, олардың мәні,
қызметтері
5.1. Нарықтық қатынастардың теориялық негіздері
Экономикалық байланыстар өнімдердің өндірушілерден тұтынушыларға
қозғалысын ... бір ... ... ... жақтан, тұтынушылар
арасында көп түрлі айырбас жүріп отырады.
Осындай айырбас процестері қоғамдық еңбек бөлінісімен белгіленеді.
Бұл бір ... ... ... ... ... ... оларды
бір-бірінен оңашаландырады. Екіншіден, олардың арасында ... ... ... ... ... әр ... жүргізуде экономикалық жекеленуіне, тәуелсіздігіне ұласады,
сөйтіп нарық қатынастарының субъектерінің ... ... ... ... ... тауарларды сатып алу-сату эквиваленттік
негізде жүріп отыратын айырбастар процестеріне ... ... ... ... қатынастарының субъектіне айналуының экономикалық
шарты материализацияланады, өндіріс тауарлық ... ... өнім ... және оны ... ... ... ... және жетілдіруді-барлығын өз еркімен дербес ... ... ... ... процестері нарықтық қатынастар формасын алады.
Нарықтың мәнін анықтағанда, оның екі ... ... бар ... ... ... нарық (маркет) деген түсінік өзіндік ... ... ... бұл ... ... ... орын ... нарық-өндіріс, бөлу, айырбас және тұтыну процестерін қамтитын,
адамдар арасындағы экономикалық қатынастар жүйесі. Бұл ... әр ... ... ... ... ... пайдалануға
негізделген, экономикалық іс-әрекеттердің күрделі механизімі.
Айналыспен қатар, нарық қатынастарына мыналар жатады:
1) екі ... ... ... ... негізінде болғанда,
кәсіпорындарды және экономикалық ... ... ... ... қатынастар;
2) еңбек биржасы арқылы жұмыс күшін жалдап пайдалану прцесі;
3) шетел фирмалары мен бірлескен кәсіпорындардың айырбас процестері;
4) ... ... ... берудегі несие қатынастары;
5) тауар, қор, валюта биржалары мен басқа ... ... ... ... ... қызметтерінің белгілі шарттары болады. Ақырғы уақытқа ... ... ... ... ... ... болды. Бұның
себептері: жалғыз мемлекеттік ... ... ... ... ... макродәрежедегі өндірістік-экономикалық
прцестердің тым қатал реттелуі; микродәрежедегі ... ... ... ... ... ... ... бір орталықтан қамтамасыз ету.
Бүгін осы шектеулер жойылды-мыс болып отыр. Бірақ олардың орнына
басқа шектеулер, кедергілер ... ... тым асып ... ... көлемі,
алып сатарлыққа жол ашу, ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Осылардың барлығы өндірістің дамуын тежейді, өндірістік-шаруашылық іс-
қимылдарға негативтік ықпалын асыра түседі.
Осыған ... ... ... ... ... тез оын ... жол ... шарттардың зәрулігі өте жоғарылап
отыр. Бұндай ... екі ... ... болады. Біріншісі нарықтық
байланыстарды қамтамасыз ететін ... ... ... жол ... ... ... ... формаларына (жеке меншікке, кооперативтік,
акционерлік, мемлекеттік меншікке) жол ашу. Бұл ... ... ... ... ... шұғыл бұзбайтын
етіп) жол беру керек;
• мемлекеттік реттеушілерді сақтай отырып, ... ... есте ... ... ... ... ... реттеп шексіз
өркендеп тек жетіліп жандана беретін жүйе емес;
• үш негізгі элементтерді біріктіретін: тауар мен ... ... ... ... ... ... ... нарықтық
инфрақұрылым жасау.
Факторлардың екінші тобына құқықтық заңдарды жасаумен байланысты
шаралар жүйесі және шаруашылық ... ... ... көшу ... ... қабылдау жатады. Біріншіден, меншік пен шаруашылық
жүргізудің көптүрлі формалары қалыптасу және оларға қожалық ету ... және ... ... жол ... ... ... қажет. Екіншіден, экономиканың жетекші салаларында құрылымдық
өзгерістер жүргізіп ... жою ... ... ... ... және ... кәсіпорындарды құру арқасында, экономиканы ... ... ... мәні оның функциялары арқылы толығырақ анықталады. Нарық
мынадай маңызды функциялар атқарады:
• тауар өндірісінің ... ... ... Бұл мына жағдай арқылы
көрінеді: ... ... ... ... ... ... ... бағаны жоғарылатады; нәтижесінде өндіріс қысқара
бастайды;
• ынталандыру ... Баға ... ... ... ... қатар, олар жаңа техника, технологиялар енгізу, ... ... ... ... ... ... өндірілген өнім мен еңбек шығындарының қоғамдық маңыздылығын ... ... бұл ... тек ... жоқ ... жағдайында жүзеге
аса алады: сатып алушылардың таңдауы бар болғанда, өндірісте
монополия ... ... ... болып олар өзара бәсекелес
болғанда;
• реттеу қызметі. Нарық ... ... ... және
айырбастағы негізгі микро- және макропропорциялар ... ... ... ... өзін-өзі басқару принциптерін
жүзеге асыру қызметі. Нарықтық ... ... ... ... ... ... элементтерден арылып отырады, және
осының арқасында тауар өндірушілер әркелкі түрге, буындарға бөлінеді,
яғни дифференцияланады.
5.2. Нарықтық экономиканың ... ... ету ... Нарықтық
механизмнің қалыптасуы.
Нарық экономикасының қызмет етуі, нарықтың белгілі элементтерінің
болуын талап ... ... ... ... ... құрайды.
Нарық экономикасының бірінші және өте маңызды элементі-өндірушілер
мен тұтынушылар. Бұлар қоғамдық ... ... ... қалыптасады-
біреулері тауарды өндіреді, екіншілері оны ... ... жеке ... ... ... ... ... Жеке тұтынуда тауарлар өндіріс
сферасынан шығып, адмдардың жеке қажеттіліктеріне пайдаланылады. Өндірістік
тұтыну өндіріс прцесін әрі ... ... ... ... ... ... ... өндірушілер мен тұтынушылардың бір-бірімен байланысы,
әрқайсының әрекеттерінің нәтижелерін айырбастау арқылы жүріп отырады. ... бұл ... ... ... ... ... ... (толайым) нарықтық келісімдер формасында жүреді.
Нарық экономикасының екінші ... ... ... басқаруына негізделген, меншіктің жеке немесе ... ... ... оңашалану құрайды.
Нарық экономикасының үшінші маңызды элементі-баға. ... ... ... Бұл ... тек ... ескертеміз. Бірінші, баға сұраныс
пен ұсыныс нәтижесінде қалыптасады. ... ... ... ... отырады. Екінші-осы географиялық ауданда өндірілген
тауарға нарықтық ... ... ... баға ... Осы ... ... шығындар болжайды, яғни айырбаспен байланысты айналым
шығындары болжайды.
Нарық экономикасының төртінші, орталық ... ... және ... ... Нарықта сұраныс тауарларға қажеттілік
болып көрінеді. Осы тауарларды ... ... ... ... сатып алады. Сұраныс өндірудің ең тиімді әдісін қолданудың және
ресурстарды тиімді пайдаланудың стимулы болып табылады. Сұраныс пен ... ... ... мен ... ... ... қамтамасыз ететін, нарық механизмінің өте ... ... ... ... Бұл ... жоғары
болуын және осының негізінде өндіріс масштабын кеңейтуді қамтамасыз етеді.
Бәсеке нарық субъектерінің өзара ... және ... ... ... ... табылады. А.Смит бәсекені нарықтың «көрінбейтін
қолы» деген. «Көрінбейтін қол» идеясының мәні: адамдар өз ... ... қара ... ... ... ... етеді. Осы
әрекеттердің жиынтығы қоғам пайдасына ... ... ... Бәсекенің басты қызметі экономиканың реттеушілерінің-бағаның,
пайданың нормасының, ... т.б. ... ... ... ... ... ... нарықтық инфрақұрылым жатады. Нарық
тауар биржаларының көтерме және ... ... ... ... ... ... етеді.
Нарық экономикасы әрекеттерінің механизмі үш басты принциптерге
негізделген:
• маржиналдық (шекті) талдауға;
• балама таңдау ... ... ... ... принциптері негізінде нарық субъектілерінің іс-
қимылы жүріп отырады. Олардың әрекеттеріне әсер ететін орташа ... ... ... Осының нәтижесінде нарықты тауарлармен ... ... ... ... ... экономикасының бір жағдайдан басқашаға
ауысуы бірте-бірте ... ... ... ... ... ... болуы нарық
экономикасына, ондағы ұсыныс пен сұранысқа, мәнді әсер ... ... ... яғни ... және ... болатын ұсыныс кезінде, шаруашылық
жүргізушілер өте көп болғанда, олардың әрқайсысының нарықтағы жеке ... ... аз ... болады. Маржиналдық бағыт нарықтық ортаның үзілмей
қызмет етуін қамтиды деуге болады; сұраныс пен ұсыныстың күрт ... ... ... ... мен ... тепе-теңдік болмысын
қамтамасыз етіп отырады.
Балама таңдау шығындарының принциптері. Балама таңдау шығындарына,
тікелей шығындар және ... ... ... ... ... ... өзгеше әдістерінен бас тартудың салдарынан
түспеген, табыстың және ... ... ... ... ... ... ... барынша қолданылмаған мүмкіндіктердің
варианттарының ішінен, ең ... ... да, ... күмәнсіз табысқа
жеткізетін варианты ... ... ... ... ... ... олардағы бар ресурстарды тиімді қолдануға ынталандырады.
Экономикалық рационалдық принципі табыс пен шығындарды салыстырып
отыруға ... ... ... ... тұратын варианттардан
жасалады. Осы варианттардың ішінен, мүмкін болатын ... ең аз ... да, ... табысты қамтамасыз ететін вариант алынады.
Рационалдықтың ... ... ... болуымен байланысты. Фирма
неғұрлым өзінің пайдасын көбейтуді көздейді, ал ... ... ... барынша өздерінің қал-ахуалын жақсартуды көздейді.
Нарық экономикасын осы аталған принциптер негізінде ... ... ... ... ... Осы болмыс нарық механизмнің орталық
проблемасы. Бұл жағдай екі ... ... ... қолдануға негізделеді-бір
жақтан, сұраныс пен ұсынысты, екінші жақтан, нарықтағы ... ... ... ... өте ... шарты болып табылады.
«Сирекетік» деген түсінік экономистер үшін өте маңызды ... ... ... ... ... ... Демек, шекті
пайдалылық теориясында «сиректік» деген түсінік негізгі және ешқандай
түсіндірме ... ... ... ... ... ... зерттеу, белгілі бір тұрғыда кейбір игіліктердің тапшылығын
дәлелдеуге мүмкіндік береді.
Классикалық ... ... ... А.Смит «сиректік»
түсінігін құнмен байланыстырады. Олардың айтуы бойынша, сирекетік еңбектің
санымен ... ... ... ... ... факторларға жатады. Осы
замандағы нарықтық қатынастар теориясында ... ... ... ... ... Егер ... ... табиғи және әлеуметтік
факторлармен байланыстырған болса, қазір сиректік нарықтың ... ... ... ... Сұранысы мол жаңа игілік бір мезетте және
толығымен қажеттіліктерді қамтамасыз ете алмайды. Бұл үшін белгілі ... ... ... ... ... мол ... сайын, осы игіліктің
қажет санын ... ... мол ... ... ... ... ... және сегментациясы
Нарықтың құрылымы өте күрделі болады және ол ... ... ... ... ... экономикалық құрылымы мынадай
жағдайлармен белгіленеді:
• меншік формаларымен (мемлекеттік, жеке, ұжымдық, аралас);
• шаруашылық субъектілерінің әр ... ... ... ... белгіленетін, тауар өндірушілердің ... ... ... жеке ... кәсіпорындары,
т.б.);
• тауар айналымы сферасыныңререкшеліктерімен;
• шаруашылықтың құрылымдық бөлімдерінің мемлекет иелігінен алыну ... ... осы елде ... ... ... ... ... жүйесіне ерекше қасиеттер береді.
Құрылымы жағынан нарықты мынадай критерийлер арқылы бөлуге болады:
1. Нарық қатынастары объектілерінің атқаратын экономикалық ... ... мен ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық жұмыстар нарығы;
- құнды қағаздар нарығы;
- жұмыс күші нарығы.
Нарықтың көп түрлілігі кәсіпорындардың ... әсер ... ... ... ... енгізуді талап етеді, тауардың өткізілуін
тікелей байланыс негізінде жүргізуді, сату-сатып алудағы ... ... ... алумен алмастыруды, шаруашылық байланыстарындағы
серіктестерді еркін таңдауды талап етеді. Осындай нарықтың ... және қор ... ... ... коммерциялық орталықтар,
көтерме сауда орындары, т.б. жатады.
2. Нарықтарды тауарлық топтар бойынша жеткізуге болады:
- өндірістік қызметке бағытталған тауарлар ... ... ... ... ... ... ... нарығы;
- шикізат пен материалдар және т.б. нарықтары.
Ауылшаруашылық шикізаттары нарығында азық-түлікке және ... ... ... ... ететін, ауылшаруашылық
өнімдер қоры жасалады. Тұтыну тауарлары нарығының ... ... ... ... ... ... ... тілейді, сатып
алушылық сұранысты қанағаттандыру үшін ... кең ... ... ... ... ... (территориялық) критериі бойынша мынадай нарықтар
болады:
- аймақтар ішіндегі;
- аймақаралық;
- ... ... ... ... нарықтар.
Осындай нарықтардың қалыптасуы республиканың мемлекеттік егемендігін
қамтамасыз етеді.
4. Бәсекенің шектелуі дәрежесі бойынша мынадай нарықтар болады:
- монополиялық;
- олигополиялық;
- салааралық нарықтар.
5. ... ... ... ... ... ... көтерме сауда нарықтары. Бұнда сатып алушы мен сатушылар ... және ... ... етеді;
- бөлшек сауда нарықтары. Бұнда сатып алушылар-жеке азаматтар;
- ауылшаруашылық өнімдерін мемлекеттік сатып алу ... ... ... ... ... ... ... совхоздар, колхоздар, фермерлер, агрокешендер, т.б.
Көтерме сауданың екі түрі болады. ... ... мен ... арасында тікелей байланыс жасау. Бұл түр еңбек
кооперациясы тұрақты байланысты болғанда пайдаланылады (тоқыма және ... ... және шина ... ... ... ... шарт ... қалыптастырудың басты және белсенді құралы болады.
Көтерме сауданың екінші түрі-коммерциялық орталықтар, биржалар. Бұл ... ... ... ... ұсақ ... пайдаланғанда орын
алады. Көтерме сауда тек белгілі экономикалық және ... ... ... ... ... сақтау жағынан мынадай нарықтар болады:
- заңды, ресми нарықтар;
- заңды ... ... ... ... ... ... ... негізгі түрлерге бөлуге
мүмкіндік береді.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Тәрбие процесі туралы жалпы ұғым4 бет
Ынталандырудың кәсіпорынның тиімділігін арттыру факторы ретіндегі теориялық мәні, мәселелері14 бет
Құқықтық қатынастардың түсінігі, белгілері және алғышарттары5 бет
Нарықтың дамуы жағдайында жер учаскесіне құқықтарды тоқтату негіздерін қарастырып, олардың жекелеген түрлері бойынша туындайтын құқықтық қатынастарының теориялық негіздері67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь