Халықтың тәрбиелік дәстүрлері

Бала тәрбиесіне,жалпы адам тәрбиесіне терең мән беріп,оның сәтті қағидалары мен ережелерін жасағандардың бірі-қазақ халқы.Оның тәрбие-тәсілдері мен тәжірибелері өте көп.Халықтың ғасырлар бойы жасаған зор еңбектерінжазып шығу үлкен еңбек,қыруар жұмыс.Оның бәрін қамти алмасақ та,сол жұмыстың бір тамшысы ретінде ұлттың тәрбие ісіндегі сәбилік кезден-ес біліп,ер жеткенге дейінгі салт-дәстүр,әдет-ғұрып үлгілері мен өнегелері баланың өсу жолымен беріліп отыр.
Құрсақ тойы(дәстүр).Жас келіншектің екі қабат болғаны белгілі болса,оның абысындары мен қайын сіңлілері сол үйге оңаша құрсақ тойын жасатып,аман-сау босануына тілек білдіреді.Қазақ ғұрпы бойынша бала біткен келіншекті «күмәнді», «аяғы ауыр», «ішінде көжесі бар» деп тұспалдап айтады.
Қазанжарыс-әйел босанар сәтте басқа әйелдер қазанға жеңіл-желпі тамақ істеп,оны босанатын әйелден бұрын пісірмек болып жарысады.Халық ұғымы бойынша туатын бала «қазан жарысқа қатысып» одан бұрын өмірге келуге тырысады деп түсінген.
Сүйінші. «Сүйінші келініңіз келеді деп,Әдеппен қол қусырып сәлем берді» ( «Наурызбай-Қаншайым») жырынан «»).Қуанышты хабар жеткізуші адам Сүйінші, сүйінші деп келеді.Мұндайда қуанышты үй иесі қалағаныңды ал дейді.Немесе оған риза болатындай сыйлық ұсынады.Бұл шын қуанудың,ризалықтың белгісі.Сүйінші сұраудың да,оның сүйіншісін алудың ешқандай ерсілігі жоқ.
Шілдехана. «Сәрсенбай зор қуанышты болып, шілдеханаға қанша қыз-бозбала жиып... баланың есімін Жамал қойып еді» (м.Дулатов).-«Аманжол Атекем ауылына шілделікке кеткен» (С.Көбеев).Кей жерлерде шілделік деп атайды. Жаңа туған нәрестенің құрметіне жасалатаын ойын-сауық, жиын, той.
Мұнда «балаңыздың бауы берік болсын» дегендей құтты болсын айтылады, жастар жиналып ,ән салып, домбыра тартып, өлең,жыр айтады.Шілдеханаға
        
        Халықтың тәрбиелік дәстүрлері.
Бала тәрбиесіне,жалпы адам тәрбиесіне терең мән беріп,оның ... мен ... ... ... ... ... мен тәжірибелері өте көп.Халықтың ғасырлар бойы ... ... шығу ... ... ... ... қамти алмасақ
та,сол жұмыстың бір тамшысы ретінде ұлттың тәрбие ... ... ... ... ... ... ... үлгілері мен өнегелері
баланың өсу жолымен беріліп отыр.
Құрсақ тойы(дәстүр).Жас келіншектің екі ... ... ... абысындары мен қайын сіңлілері сол үйге ... ... ... босануына тілек білдіреді.Қазақ ғұрпы бойынша бала біткен
келіншекті «күмәнді», «аяғы ауыр», ... ... бар» деп ... ... ... ... ... қазанға жеңіл-желпі тамақ
істеп,оны босанатын әйелден ... ... ... ... ... ... бала ... жарысқа қатысып» одан бұрын өмірге келуге
тырысады деп түсінген.
Сүйінші. «Сүйінші келініңіз келеді деп,Әдеппен қол ... ... ... ... ... «»).Қуанышты хабар жеткізуші адам Сүйінші,
сүйінші деп келеді.Мұндайда қуанышты үй иесі қалағаныңды ал дейді.Немесе
оған риза ... ... ... шын ... ... ... сүйіншісін алудың ешқандай ерсілігі жоқ.
Шілдехана. «Сәрсенбай зор қуанышты болып, шілдеханаға қанша қыз-бозбала
жиып... баланың есімін Жамал ... еді» ... ... ... ... (С.Көбеев).Кей жерлерде шілделік деп атайды.
Жаңа туған нәрестенің құрметіне жасалатаын ойын-сауық, жиын, той.
Мұнда «балаңыздың бауы берік ... ... ... ... ... ... ,ән салып, домбыра тартып, өлең,жыр айтады.Шілдеханаға шақырусыз да
бара береді.Шілдехана өмірге адам келгеннің және оған ... бір ... ... ... ретінде жасалатын салтанатты дәстүр. Бала туғанда,
келін түскенде, алыс сапардан көп ... ... ... сол сияқты зор жақсылық,қуанышты күндерде әйелдер құрт-
кәмпиттен,ақшалай шашу шашады. ... ... ... қатысушылар теріп
алып,ылым қылып,балаларына апарып береді.Шашуды әйелдер ғана ... « ... ... ... ... ... Қой сат деп әкем барды көрші
байға». (С.Торайғыров).Жас босанған әйелге арнаулы мал ... ... ... деп ... ... да қалжа әкеледі.Бұл әрі
сыйластық,құрмет,әрі босанған әйел сауығып кетсін деген ... ... ... ... ... Ел арасында «шала туып тымаққа салып өсірген екен» деген
сөздер жиі естіледі.Халықта әдетте шала туған сәбиді осылай өсіретін ғұрып
бар.Оның ... шала ... сәби ... ... салуға келмейді,тымық
жылы,әрі бөлеуге ыңғайлы болады.Және сәбидің неше күні кем болса,сонша ... әр ... ... ... күн ... басы арқылы
есептеледі. Мысалы:қырық күн кем ... ... ... ... кейін
бала тымақтан алынып,әдетте жаңа ... ... ... ... қою, бесікке салу т.б.(Егер бала қыста туса онда ... ... шеге ... ... ... ... ақ бөпем, Ақ бесікке жат бөпем» (Бесік жыры).
Бесік-қасиетті,киелі,құтты ... ... ұясы ... ... ... ... салу да халқымыз үшін елеулі дәстүрдің бірі.Бесікке
салу жолы ... ... ... ... ... отпен аластап,тыштырма жасап алып, баланы бесікке бөлейді. Бесік
үстіне жеті түрлі ... таза ... ... ... адамға
бесікке салар яғни кәделі сый беріледі. ... ... ... ... жыры»
айтылады:
Айыр қалпақ киісіп,
Ақырын жауға тиісіп,
Батыр болар ма екенсің?
Бармақтатын майысып.
Түрлі ою ойысып,
Шебер болар ма ... ... жұрт ... ... ма ... . ... ... салар кезде бесіктің түбегі тұратын тесіктен
құрт. Ірімшік , ... ... ... ... , «тышты» деп ырым
жасайды және оны тыштырма деп атайды . ... ... ... ... бала-шағаларына үлестіріп береді.
Иткөйлек. (ғұрып ) –ырымшыл халқымыздың баланы ... ... ... ... күн» ... ... оның ... тәтті түйіп, оны иттің
мойнына байлап жіберетін дәстүр бар. Итті балалар қуып жетіп, мойнындағы ит
көйлекті шешіп алып ... ... ... ... ... жоқ келіншектер
ырым қылып алады. .»
Қырқынан шығыру. Қазақ халқының ғұмырында жеті, тоғыз, отыз, қырық ... ... деп ... ... : ... ... «бір тоғыз», «үш
тоғыз»,»қырықтың бірі –қыдыр» деген қағидалар осы ... ... ... ... бірі ... ... ... « дәстүрі.Әдетте баланың
туғанына қырық күн ... соң оны ... ... бір қасық су ... ... ... Оған ... ... қатысады, кәде беріледі,
дастарқан жайылады.Сәбидің қарын шашы алынып,оны сәбидің өзінің киіміне
матаға орап тігіп қояды.
Тұсаукесер. ... ... ... ... ... ... қаз тұрғаннан кейін тез жүріп кетсін деген тілекпен жасаоатын
ғұрып, ырым.Ол үшін арнайы ала жіп дайындалады.Бұл ала жіп ... ... ... ... ... ... кәдімгідей тұсап, оны аяғын жылдам
басатын әйелге ... ... ... ... ... ... ... тез жүгіртеді, шашу шашылады. Баланың ата-
анасы тұсау кесушінің кәдесін ... ... ... ... ... қаз ... бассаң мәз болам.
Тағы, тағы баса ғой,
Тақымыңды жаз, ... баса ғой, ... ... ... той-жалпы мұсылман дініндегі ... ... ... да пайдасы зор. Баланы сүндеттеу үлкен рәсім.Ол әр
ата-ананың борыщы.Бұл рәсімнің сүндет тойы ... ... ... ... ... ... ... міндеті бұрын
қожа,молдаларға тғана ... ... де ... ... ... ... бала сүндеттегенде үлкен той
жасаған.Оны сүндет тойы деп атайды.
Қалау.Біреудің жақсы малына, затына , ... ... ... адам сол
үйге барып,қалау қалайды.Жас баласына лайықты бағалы тарту жасап,қалауын
айтады.Оның тартуының бағасы өз қалаған затының бағасымен сәйкес ... ... ... үй иесі ... адамды қонақасы беріп,қалағанын орындап
қайтаруға тиіс.Бұл жомарттық пен мәрттіктің,әрі сыйластықтың белгісі.
Тоқым ... ... ұлы ... мені ... ... ... ... - деді Мәкен (С.Талжанов).Жас адам алғаш жолға шыққанда жасалатын
дәстүрлі бас қосу.Мұнда арнаулы мал ... ... ... ... салынып,
ет асылып,кең дастарқан жасалады,ойын-сауық,өлең- жыр айтылады. ... ... ... ... ... ... ... аман келсін деген
жақсы тілек білдірудің белгісі.
Бата.Ақ тілеудің белгісі-бата.Ол кез келген жерде айтыоа бермейтін
қасиетті рухани ұғым.Мұның ... ... ... батыр жас кезінде батасын алайын... деп Бөкен биге барыпты».Бұл
ерлік,өнер, өмір жолына ұзақ сапарға аттанар ... ... ... ... ... жас кезінде Қаракерей Соқыр ... бата ... ол кісі ... ... ... ... болсын,
Қазаның ошақтағы қайнаулы болсын,
Есігің ашық болсын,
Қабағын жазық болсын,
Сонда ағайынның кетпес қасыңнан,
Жақыныңа бұрмай төрені түзу ... ... ... ... ... ... талапты, халықты сүйген, ер-азаматтарға ғана берілген.
2. «Дастарқаның мол болсын, Абыройын зор болсын» («Ақ ... ... түрі ... ... беріледі.Дұрыс мүшелі қонақасы
берілмесе шешен,өткір ... ... бата ... сол ... сараңдығын да
қосып айтып жіьеретіндер болған.
3. «Бақ берсін, бас берсін, өміріңе ұзақ жас ... («Ақ ... ... кез келген адам біреудің қайырымдылығы мен жақсылығы, ізгі
қызметі үшін де бата ... ... мәні зор. ... ... жер көгерер» ... сөз ... ... бата да сол ... ... әрі ... рухани мұра болып табылады.Бата көркем
сөзбен,өлеңмен, ... ... қол ... айтылады.Батаны
елге құрметті,өте сыйлы адамдар береді.
4.Теріс бата. Бұл бата аталғаны болмаса ... ... ауыр ... қос ... ... ... сырт қаратып тұр... Бұл теріс
батаның,қарғыс батаның белгісі» (М. Әуезов).Мұндай бата ... ... ... ... ... ... қолын теріс жайып ьерген ... ... бұл түрі ел ... өте ... ... және ол ... ... бата болып қалған. Атаның теріс батасын алғандарды халық
та жек көрген.
Базарлық-алыс сапарға, саяхатқа, ... ... ... адамдар
жарлестеріне,көрші-көлемдеріне, сыйлас адамдарына,жас ьалаларға ірілі-
ұсақты сыйлықтар ... Оны ... деп ... ... ... және ескерткіш ретінде қабылданады.
Байғазы-балалардың,жастардың жаңа киімі,заты үшін берілетін
ақшалай,заттай ... ... еш ... жоқ. ... ьайдың қызы» деп те атайды.
Көгентүп (көгендік)-бір-біріне жақын туыс, ... ... ... ... сый ... берілетін
мал(қозы,қой,бұзау,құлын,тай,бота, тайлақ,ат.)Бұл бала үшін сый,қуаныш
болса,оның ата-аналары үшін ... ... десе де ... Көгентүп
беруді малды ауылдардың әлі де ... ... ... жарасымды
салттарының бірі.
Жеті ата. «Жеті атасын білген ұл жеті жұрттың қамын жер» (Мәтел).Әр
адам өзінің жеті атасын білуі-көргенділік пен білімділігін, ата ... ... ... ... ... деп ... Жеті атаны
үйрету әр ата-ананың басты борышы. Мысалы,өзі,әкесі,атасы,бабасы, және онан
арғы ата-бабасының есімдерін білу жеті ... білу ... ... ... деп жиылған жұрт тамашасын, жасауын таудай қылып
үйгізді енді»! (Наурызбай-Қаншайым).Ұзатылған қызға берілетін дүние ... деп ... ... ... аса зор ... ... «жасауды алты
жастан жинасаң асады,жеті жастан жинасаң жетеді» деген. Небір жақсы
бұйым,кілем, ... ... ... ... ... ... ақ отау тігіп ұзатқан.
Жасауды қыздың еншісі десе де болады.
Құда ... ... ... құда ... мал ... ... (С.Көбеев).Ертеден және қазір де жалғасып келе жатқан ... ... ... бірі құда ... ... ... ... оның жақын
туыстары қызы бар үйге құда түседі яғни бойжеткен қызын сұрайды. Құдалар
құрметке лайық сыйлы адам деп ... Қыз ... ... берген соң
құдалықтың жөн-жоралғыларын ... Оның түрі өте көп, ... ... ... ... тағы басқа ырымдары мен кәде,
алымдары болады.Құдалықты басқарып барған адам Бас құда деп ... ... ... пен ... ... ... бауыздау құда деп аталады.
Құда түсу қазақтың мәртебелі әлі жарасты салт-дәстүрлерінің бірі. ... ... ... Екі жақ та ... ... танысу. «Күйеу келтір, қыз ұзат тойыңды қыл, қыз таныстыр-қызыққа
жұрт ыржыңшыл» (Абай). Ұзатылатын қыз өз босағасына ... ... ... ... ... дәстүр бойынша қыз ... ... үйі оған ... ... ... ... тілеп,бағалыкиім ,дүние
мүлік, жақсы тағамдар беріп аттандырады. Бұл бұрын халық ... ... ... ... ... Оң ... ... қызкіндемейді
және мұндай сөз айтылмайды.
Шарғы.Ұзатылған қыз өзіне тетелес ... ... ... ... ... ... ... бақытыңды тап» деген сөз.Мұндай
дәстүр шарғыдеп аталады.Шарғы салынған қызға жеңгелері, ... ... ... ... ... білдіріп, шәй ішеді.
Қынаменде-« Қынаменде жар-жар мен беташар бар, өлеңсіз солар қызық
бола ма гүл!» (Абай).Бұл да ... ... ... да, ... ... Құда ... ... қалың мал төлеген соң күйеудің
атастырған қалыңдығын ... рет ... тойы ... ... ... қынаменде кеші қыз абыройының тазалығын білдіру
үшін қалыңдықпен бірге ... ... ... де ... қатар
жүргізілетіндіктен қынаменде жас жұбайлардың шаттық кешіне, жастардың
махаббат мұратына жету символына ... да ... бай ... ... бір ... Тойдың кешкі ойынын өлеңмен бастайды. Сонда айтылатын
өлең тоцбастар деп айтылады. Тойдың сәні тойбастарды әнші ... не ... ... үшін ... ... той иесі ... айтып,
тойбастар яғни сый-сияпат ұсынып, құрмет көрсетеді. Тойбастарды бұрын елге
белгілі ақындар мен әншәлер бастаған.
Жар-жар. Ұзатылатын қыз ... ... ... ... ... бара ... ... да осындай жақсы жайлар болатынын
өлеңменен айтысады. ... ... олар ... ... ... елге сыйлы
болуына тілектестік білдіреді.Мұның бәрі өлеңмен айтылатындықтан Жар-жар
қызықты болып естіледі. Мысалы: «Жар-жарды» жігіт былай ... ... ... ... ... ... ... басар, жар-жар-ау,
Мұнда әкем қалды деп
Қам жемеңіз, жар-жар-ау,
Жақсы болса ... ... ... ... ... деп ... ... алды қара су
Майдан болсын,жар-жар-ау,
Ақ жүзімді көргендей
Айнам болсын жар-жар-ау,
Қайын атасы бар дейді-ау,
Осы қазақ жар-жар-ау
Айналайын әкемдей,
Қайдан болсын жар-жар-ау!
Жар-жар негізінен күлкіге, ... ... ... ... ... ... оның ... «Ау жар» айтыстары бар.
Оның бәрін тәрбие, әдеп мектебі деп түсіну керек.
Беташар. Жаңа ... ... ... ... жасалмай ешкім көре
алмайды. Оны көру үшін әдейі беташар жасалады. Мұнда «Беташар» жыры айтыла
отырып,келінге оның ... ... ... туыстары таныстырылып,келін
оларға сәлем жасайды.Сәлем жасаған адамдар ... ... Бет ... ... желдірте,көңілді жыр төгуі керек.
Келін келді, көріңіз,
Көрімдігін беріңіз.
Анау-мынау демеңіз,
Түсін айтып қойыңыз,-
деп бастаған әнші жігіт жас келіннің ... ... ... ... араластыра көрімдік сұрап, жұрты көңілді күлкіге қарық қылады.
Беташар тойдың басы, әрі сәні, жас келіннің жаңа өмірге бет ... ... ... жақсы дәстүрлердің бірі.
Енші. «Оған бай қалың беріп, қатын әпердіде кейін енші ... ... ... Балалар ер жетіп, жеке үй болғанда ата-анасы ... ... , ... мал ... Мұны енші деп ... Қыздарға
берілетін дүние мүлік жасау деп аталады.
Босаға ... ... жеке отау ... ... ... үй алғанда
жақын-жуықтары келіп, жаңа үйдің босағасына май жағады. Бұл осы үй ... ... ... үці ... ... ... . ... майлаған
адамға кәде берілуі керек.
Қыз ойнақ . «Бір күні қызойнаққа барып, таңата ... ... ... ... әжем оятады» (Б.Майлин).Әке-шешелері жоқ кезінде бойжеткен
қыздар оңаша қалып, ойын-сауық құрады.Оған (жасырын түрде) ... ... ... ... ... және оны ... тек ... қызойнақ деп аталған. «Қызойнақ» көп ұйымдастырылмайды,ата-ана
оған өз қыздарының қатысуына қатаң ... ... Оның ... ... ұят басып қалуынан сақтандырудан шыққан.
Бастаңғы. Жастар бастаңғы деп ... бас ... ... ... ... ... ауыл жастары сол үйгек жиналып, « жолаушылардың жолда
басы ауырмасын, бастаңғы жаса» дейді. Бастаңғының мәнісі-жастардың сол үйде
ойын-сауық ... бас ... ... ... ... тйым ... ... жастар жасайды.
Ат тергеу. Халық дәстүрінде адамға құрмет көрсетудің жолдары ... бірі ат ... Ұлт ... бойынша әйелдер атасының, қайыңаға.
Қайыңінісінің, қайыңсіңілісін атын ... ... ... ат қойып мырза
қайынаға, бай атам, би аға, жалқы бала, төре бала , ... ... ... ... ... , сұлу қыз, ерке қыз , ақ әже, ... шашбаулым,
күлім, көзім деп атайды. Жеңгейлер жағы не бір күлкілі аттар да қоя береді,
Мысалы: ... ... ... ... ... Мұның бәрі шын
мәнінде сыйластық пен құрметтін ерекше белгісі ... ... Ер ... мен ... ... « ... ... Ереке, Аха, Жәке, Сәке деп
құрметтеген. Ат тергеуі біздің ... адам ... ... ... ... қасиеттерінің биік көрінісі. Өзінен үлкен
адамның тура атау анайлылық болып ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар жайлы5 бет
Наурыз мерекеcі4 бет
Наурызнама4 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының тәрбиелік мәні14 бет
Ұлттық құндылық -тәрбие негізі4 бет
"Шу" , "Оғыз қаған", "Аттила" дастандары10 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
"Қазақтың салт-дәстүрлері."35 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь