XXI ғасыр лингвистикасы

Салыстырмалы-тарихи тіл білімі. Тіл білімі дамуының жаңа дәуірі тілді дамып, өзгеріп отыратын тарихи құбылыс деп танудан, оны зерттеуге салыстырмалы-тарихи әдісті қолданудан басталады. Тіл туралы ғылым тарихында үлкен бет б9рыс болған бұл жайт XIX ғасырдың алғашқы он жылдығында орын тебе бастады.
Жана әдістің қалыптасуы — ежелгі заманнан басталатын лингвистикалық ой-пікір дамуының заңды, табиғи нәтижесі. XVIII ғасырлық соңғы жартысы мен XIX ғасырдың алғашқы жылдарында лингвистиканың даму қарқыны, бағыты жаңа зерттеу әдісінің қажеттігін айқын көрсетті.
Өткен ғасырдың бас кезінде әр елде салыстырмалы-тарихи әдіс негізінде жазылған бірнеше еңбек жарық көрді.
        
        XIX ҒАСЫР ЛИНГВИСТИКАСЫ
Салыстырмалы-тарихи тіл білімі. Тіл білімі дамуының жаңа дәуірі тілді
дамып, өзгеріп ... ... ... деп ... оны ... әдісті қолданудан басталады. Тіл туралы ғылым тарихында
үлкен бет б9рыс болған бұл жайт XIX ғасырдың ... он ... ... ... әдістің қалыптасуы — ежелгі заманнан басталатын лингвистикалық ой-
пікір дамуының заңды, табиғи нәтижесі. XVIII ғасырлық соңғы жартысы мен XIX
ғасырдың ... ... ... даму ... ... жаңа
зерттеу әдісінің қажеттігін айқын көрсетті.
Өткен ғасырдың бас кезінде әр елде салыстырмалы-тарихи әдіс ... ... ... жарық көрді.
1816 жылы неміс ғалымы Франц Бопптың санскрит тіліндегі етістіктердің
жіктелу жүйесін грек, ... ... ... ... ... жүйесімеи салыстыра зерттеген еңбегі шықты. Онда ... ... ... Ол бұл ... ... ... иран,
славян, балтық бойы халықтары, армян тілдері фактілерімен толықтыра келіп,
1883—1849 жылдар арасында «Үнді-европа тілдерінің ... ... ... ... ... Дания ғалымы
Расмус Раск. Ол өзінің 1818 жылы басылып шыкқан «Исланд тілінің шығу тарихы
жайлы» ... ... ... ... негізгі белгілер ... ... ... Ол— ... ... ... ... тіл туыстастығының кепілі бола алмайды, бір тілден екінші тілге
сөз ауыса береді, тіл ... ...... ... ұқсас болуы, грамматикалық формалар бір тілден екінші тілге
ауыспайды,— деп дұрыс ... ... ... туыстастығының екінші бір
кепілі — дыбыстар алмасуындағы заңдылықтармен ... ... ...... Раск ... болып көрсетті. Өзінің осы тұжырымына
сүйене отырып, Раск ... ... ... фактілерін бір-біріне
салыстыра зерттеді, бірақ Раск Бопп ... ... ... ... ... ... күйін ашуды көздеген жоқ. Ол, негізінде,
скандинавия ... ... ... ... ... мақсат етті. Скандинавия филологиясының негізін салды. Ф.Бопп
еңбегінде жете ескерілмеген ... ... ... ... Раск ... едәуір кең көлемде қойылды. Салыстырмалы-тарихи
тіл білімінің тағы бір көрнек-ті өкілі -неміс ғалымы Якоб ... ... төрт ... ... «Неміс грамматикасы» атты еңбегінің бірінші
кітабы 1819 жылы ... ... ... неміс тілінің қалыптасу, даму
жолдарын оның құрамындағы әр ... ... ... ... тілін герман тіліне жататын басқа тілдермен қатар қоя қарау арқылы
айқындайды.
Гримм өзінің еңбектерінде тілдің, ... ... даму ... баса көңіл бөледі. Тіл ... ... ... ... да ... ... ол ... тіл фактілері хронологиялық жолмен
салыстырылмай, бір-бірінен мейлінше алшақ жатқан дәуірлерге тән фактілер
қалай болса ... ... ... құбылыстарды түсіндіруде, көбінесе,
ойдан шығарылған жорамалдарға сүйенсе, Гримм оның ... ... ... ... ... ... қалыптастырды.
Сөйтіп, тілдегі өзгеріс-құбылыстардың қай-қайсысы да оның бірте-бірте
дамуының табиғи нәтижесі екенін ... ... ... ...
тіл тарихы ғылымының лингвистика ... ... ... ... ... тіл ... ... әдісіне аиналдыруда славян
тілдерінің маманы А. X. Востоковтың да еңбегі бар. Ол 1820 жылы ... ... ... ... ... ... славян тілі
фактілерін, әсіресе олардың дыбыстық жақтарын бір-біріне салыстыра зерттеу
арқылы ... ... ... ... ... Христофорович Востоков (1781—1864) Петербург көркемөнер
академиясын бітірген. Жас кезінен фольклорлық шығармалар ... ... ... ... ... ең ... «Славян
тілдері жөніндегі пікірлер» (1820 ж), «Орыс тілі ... (1831 ... ... тілі ... (1843 ж) ... ... Айтылғандардың
біріншісінде Востоков славян тілдерінің өзара жақындық дәрежесін ашуға
тырысады.
Салыстырмалы-тарихи тіл білімінің негізін салушылардың ... ... да ... ... Олар ... ... ... жататын тілдерді жекелеп, топтап зерттей отырып, олардың
арасындағы бірлік пен ... ... ... ... ... ... ... Ф. Дицтың «Роман тілдері грамматикасы»,
1852 жылы Ф. Миклошичаның «Славян тілдерінің салыстырма грамматикасы», ... И. ... ... ... 1858 жылы Ф. И. ... ... ... жетекші» атты еңбектері жарияланды. Бұл ... тіл ... ... ... ... ... ... тіл білімі» немесе «Үндіевропейстика» деп
аталатын ғылым қалыптасты.
Салыстырмалы-тарихи тіл білімінің жетістіктері марксизм классиктерінің
назарына ілікті. Олар ... ... ... ... ... ... ғылымында салыстыру әдісінің өте тиімді екенін жақсы білді.
Тіл мәселелерімен, солардың ішінде салыстырмалы-тарихи ... де ... ... айналысқан. К.Маркс Энгельсті салыстырмалы тіл білімінің
маманы деп санап, бұл салада одан консультация алып ... Ф. ... ... тіл туралы ғылымның күшті қарқынмен дамуына
қолайлы ... айта ... бұл ... Ф. ... Я. ... Ф. Диц
еңбектеріне жақсы баға берген. Ол Я. Гриммді герман тілдері салыстырма
грамматикасының негізін ... ... ... деп ... ... ... ... толықтыра түссек
салыстырмалы-тарихи әдіс бойынша туыстас тілдер ... ... ... ... салыстыруда екі түрлі мақсат көзделеді.
Олар: салыстырылып отырған ... ... ... ... ... ... ... ашу, тіл я ... ... ... ... ... Зерттеу тәсілі — фактілерді салыстыру, көздейтін
мақсаты — олардың тарихын ашу ... әдіс — ... ... немесе латын тілінен алынған термин бойынша кампаративистика
(салыстыру) делінеді.
Дыбыс тілі жалпы адамдық ... ... онда ... ұқсастық
болмай қоймайды. Оның себептері көп. Ұқсастық бір тілдің екінші біреуіне
тигізген әсерінен, тілдік тұлғалардың, ... ... бір ... ... ... мүмкін. Мысалы, орыс ... ... ... ... бак, бар, оба деген сөздер бірлі-жарым ... ... ... солардың ішінде қазақ тілінде ... ... ... ... мағынада жұмсалады. Жоғарыда айтылған
кездейсоқ ұқсастық дейтіндеріміз— ... ... ... ... ... ... бола ... Сондай-ақ, қазақ тіліне де
орыс тілінен және орыс тілі арқылы ... ... ... ... ... ... студент, кафедра тәрізді сөздер бар. Бұлар — қазір бір-
бірімен ешқандай туыстық жақындықтары жоқ ... ... ... ... Жоғарыда айтылған, тілдер қарым-қатынасы арқылы пайда болатын
ұқсастық, бірлік дейтіндер, ... ... ... да ... ... бола ... ... туыстастығының төркіндестігінің негізгі кепілі —
сөз туғызушы, сөз ... ... ... ... және ... қор мен ... заңдарындағы жақындық. Сондықтан тілдер ... үшін ... ... ... ... фонологиялық,
морфологиялық, синтаксистік жүйелеріндегі ұқсастықтарды салыстырған ... ... тек ... бірлік пен төркіндестік қана аша алады.
Бірақ, туыстас тілдер фактілерін ... ... ... ... ... жоқ ... немесе бір-бірінен ешқандай
өзгешелігі жоқ фактілерін салыстыруға болмайды. Мысалы, қазақ ... ... ... ... ... ... ұйғыр тілінде жүмлә, пәш,
чекит деген ... ... Ал ... ... ... пай, ат, ... ... қымыз, ақ деген сөздер башқұрт тілінде де дәл осы қазақ
тіліндегідей дыбыстық құрылымда айтылады.
Салыстыру үшін ... ... ... ... ... ... ... ортақ, о баста бір негізден тарағанмен, кейін өзгерістерге
ұшыраған, дифференциацияланған болуы керек. Мысалы, қазақ тілінде тас, ... ... ... ... ... жақсы, жат деген сөздердің ойрот тілінде:
таш, тұс, баа, болот, малта, мұұс, таман, дъат болып айтылуын, немесе қазақ
тілінде ... д, т. ... ... ... ... ... атты ... қарақалпақ тілінде: бізлер, тілеклестік, менлік,
атлы болып, л дыбысымен ауысатындығын алуға болады. Салыстыру арқылы ... ... ... де, қай ... ... және ... өзгеріске
ұшырағандығын да табуға болады.
Натуралистік немесе биологиялық ... ... ... ... деген сөзінен шыққан. Натурализм жеке ағым ретінде көркем
әдебиетте, өнерде, ғылымда XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... деп аталатындар — қоғамдық құбылыстарды зерттеуде
жаратылыс заңдарын басшылыққа алып, мәселені соған ... ... ... ... ... неміс ғалымы, Россия Ғылым
академиясының ... ... ... Шлейхер (1821—1869) есімімен
байланысты. А. Шлейхер - Салыстырмалы тіл ... тіл ... тіл ... ... ... ... қатал сақтауды талап етушілердің, үнді-европалық ата тілді
мүсіндеушілердің, тілдердің типологиялық ... мен ... ... ... ... ... Оның ... неміс тілдерінің салыстырмалы грамматикаларын жазу жолындағы
зерттеулері тіл білімін теориялық ... ... оның ... ... ... ... ... жетілдіре, оның объектісін
айқындай түсумен бірге А. Шлейхер XIX ғасырда туған тіл философиясының да
көрнекті өкілі болды. ... ... ... қатар ол тіл біліміне
бірсыпыра қате концепциялар да енгізді. Оның сондай теріс көзқарастарының
бірі - тіл ... ... ... ... ... ... салыстырмалы зерттеу»,
«Неміс тілі», «Дарвин теориясы және тіл білімі» дейтін еңбектерінен толық
көрінеді.
Бұл еңбектерінде А. ... ... ... ... тіл де табиғи
организмдер сияқты басқаларға тәуелсіз, өз бетінше өмір ... ... ... жаратылыс заңына бағынады, сондықтан тілді зерттегенде, жа-
ратылыс заңдарын басшылыққа алу керек, тіл білімі ... тану ... ... ... бір саласы,— дейді. Тіл табиғаты жөніндегі бұл тұжырым
- әрине, қате. Өйткені тіл қоғамдық ... ... ... да, ... тіл білімі қоғамдық ғылымдар тобына қосылады.
Философиялық екінші тұжырымы — ... ... ... ... тілдің негізгі функциясы — ойды қалыптастырып, жарыққа шығару.
Тіл дегеніміз — дыбысты ойлау дейді. Тілдің ойды ... ... ... ... ол ... ... және ... қызметі емес, оның
негізгі қызметі — коммуникативтік функция. Бұл жөнінде ол ештеме айтпайды.
А. ... ... тағы бір ... — тілдегі бо-латын өзгеріс-
құбылыстарға, тіл тарихына ... ... ... оның ... сол тілде сөйлеушілердің еркіне тәуелсіз ... ... ... ... дұрыс тұжырымнан теріс қорытынды жасайды: тілдегі өзгеріс адам
еркіне тәуелсіз, өзіндік заңы ... ... ол ... ... ... керек, өйткені биологиялық организмдер де
басқаларға тәуелсіз өз заңы бойынша өзгереді, сөйтіп ... де ... ... ... ... екеуіндегі өзгерістің сипаты да бірдей, яғни
тілдегі өзгеріс, ... ... ... ... дамуын, тарихын
көрсетпейді, биологиялық организмдегі сияқты тек өсу, қартаю ғана ... ... А. ... салыстырмалы-тарихи тіл білімінің көрнекті ... бола ... өз ... ... ... ... тұра тіл
тарихы дегенді жоққа шығарып, ... ... ... ... Тілдік
өзгерістерді А. Шлейхер тарихқа дейінгі, тарихтан ... деп екі ... ... ... ... ... оның ... тарихы болады да, тарих
басталғаннан кейінгі өзгеріс оның дамуы емес, тек өсуі ғана дейді.
А. Шлейхер тілдерді типологиялық ... ... ... ... ... Ол ... сөздердің бір-бірімен грамматикалық байланысы,
синтаксистік қатынасы қалай жүзеге асуына қарай ... ... ... тіл, ... тіл, ... тіл деп үш ... бөледі де, тілдерді
мұндай типтерін зерттейтін ілімді ... деп ... Ол бұл ... ... ... Онда ... ... құрылысын,
өзгерісін тексеретін ілім деген мәнде қолданылады. Ал Шлейхер оны тілдердің
морфологиялық типін, олардың шығу төркінін, бір-бірімен ... ілім ... ... ... жіктеудің бұл түрі тілдердің
морфологиялық белгілеріне негізделетін болғандықтан оны ... деп ... ... пікірінше, тілдер ... бұл үш ... үш ... ... ең ... сатыда қопармалы тіл, ең төменгі сатыда
түбір тіл тұр, бұл үш түрлі сатының үшеуі де тіл дамуының ... ... ... ... Бұл ... әрине, қате.
А. Шлейхер үнді-европа тілдері тараған ата тілді мүсіндеу мәселесімен
де айналысты. Оның бұл саладағы теориялық тұжырымы ғылым ... ... ... древо) деп аталады. Бұл теория бойынша баста бір тіл
болған да содан келе-келе әр түрлі ... ... ... ... ... ... да, ... да бар.
А. Шлейхер тіл білімі мен филология ... ... да ... Оның ... ... ... ғылымдары құрамына
енетіндіктен, ол тарихи ... ... ал ... ... ғылым. Өйткені
филология жазбалар тілін зерттейді. Жазбалар тілі дейтініміз — ... ... ... өмірінің тарихы бар. Сондықтан филология тек тілді ... ... ... ... тарихын зерттейді. Ал лингвистика тек ... ... және ... оны халықтың рухани өміріне байланыстыра
қарамайды, тар ... тек ... өз ... өз қамы ... ... ... Шлейхердің тіл табиғатына, мәніне, тарихына байланысты айтқан
пікірлерінің қате, біраз мәселеде идеалистік бағытта ... ... ... ойлы, тартымды жүйелілік бар. Сол ... ... ... ... да, ... да ... ... талантты
жазылған фонетикалық, грамматикалық еңбектері де мол.
Тіл біліміндегі натуралистік бағыттың тағы бір көрнекті өкілі — ... ... ... ... ... Макс ... (1823—1900). Бұл да тіл
білімін жаратылыстану ... бір ... ... ... өзгеріс-
құбылыстар тілдің дамуы, тарихы емес, табиғаттағы организмдер ... ... деп ... ... Мюллер А. Шлейхердің тілді биологиялық организм
дегеніне қосылмайды. Ол — тіл ... ... ... ... ... ... баласы тарихының жанды, дыбыстық куәсы, адамды хайуанаттар дүниесінен
бөлетін негізгі ... ... ... ... ... ... — онда ... организмде бо-латындай өзгеге тәуелсіз, өзіндік өмір
болмайды. Оның өмірі адамда. Адам оны күнделікті тұрмыста қолданса, - ... ал адам оны ... ... ... Сондықтан тілді
биологиялық организм деу қате,— дейді. ... ... ... биологиялық
организм емес деп ... айта ... сол ... ... ғылым —
лингвистиканы жаратылыс тану ... ... ... Өйткені Мюллер
тілдегі болатын әр түрлі құбылыстарды тілдің даму тарихы деп ... ... ... жай өсу ғана ... ... ... ғылымдар тобына қосады. Шлейхер сияқты Мюллер де ... ... ... шек ... ... осы ... тұжырымнан теріс қорытынды
жасайды. Мұндағы айырмашылық объектідегі езгеріске рух әсерінің болуы я
болмауынан деп ... Егер онда рух ... ... ол даму ... да, ол
болмаса, даму емес, тілдің , бүлінуі, кері кетуі дейді. Бұл — ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдер құрылымының лингвостатистикалық сипаты20 бет
Ежелгі дәуір және орта ғасыр лингвистикасының қалыптасуы4 бет
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет
Лингвистикалық практика20 бет
Маркетингтегі жарнама168 бет
Тілдік қатынас негіздері пәнінің мақсаты, міндеті зерттеу нысаны10 бет
Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма441 бет
Қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесі29 бет
Қазақстан лингвистикасындағы метафораның зерттелуі7 бет
Қытай қазақтары тілдік ерекшеліктерінің зерттелу жайы25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь