ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау


К І Р І С П Е.

І. ХІХ ғасырдың І жартысындағы музыкалық өнердің қалыптасуы мен ерекшеліктері
ІІ. ХІХ ғасырдың жартысындағы Қазақстандағы музыкалық өнердің тақырыптары.
Құрманғазы Сағырбай мен Махамбет Өтемісұлының шығармаларындағы тарихи көріністер.

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
К І Р І С П Е
Халықтың бүгінін түсіну үшін өткеніне егжей тегжей қаратырып білу керектігі анық ақ. Ал халықтың тағдырын жазба деректермен заттай ескерткіштерден ғана қарастыруды ғана көздеместен халықтың ауыз әдебиеті мен салт санасымен де ұштастырып қарастыру бүгінгі күні қолға алынуда. Сондықтан кәзіргі кезде тарих ғылымында ауыз әдебиеттерінің туындылары маңызды рольге ие, мұндағы эпостық батырлар лирикалық және поэтикалық жырлардың халықтың сана-сезімі мен тарихи мұрасын басқатады.
Осылайша ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы музыкалық өнерінің дамуын байқау және оның ерекшеліктерін түсіну маңызды жәйіттер болып отыр. Жалпы ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ тарихын егжей тегжей білу мақсатында халқының көңіл күйін анықтауда маңыздылыққа ие.Сондықтан жұмыстың өзекті мәселесі ретінде ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ халқының музыкуалық өнерінің даму ерекшеліктері мен қазақ тарихын танудағы орнын анықтау болып табылады.Тарих жұмысының зерттелу дәрежесіне тоқталатын болсақ Қазақстанның ХІХ ғасырдағы музыкалық өнерін анықтауда Қазақстан тарихтарындағы жалпышолулар қарастырылды.Мұнда Қазақстан Республикасындағы ғылым және білім министрлігінің бастауымен жоспарланған бес томдық Қазақстан тарихының үшінші жолындағы мәліметтер алынған1 . Жалпы Қазақстан тарихына көлемді тоқталған бұл оқулықтың беттерінде ХІХ ғасырдың музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасалынған.

____________________________________________________________________
1История казахской музыки. Алматы 1998 67-бет


І. ХІХ ғасырдың І жартысындағы музыкалық өнердің қалыптасуы мен ерекшеліктері

XVIII ғасырдың аяғында қазақ әдебиеті мен музыкалық өнеріндегі ескі әншілік-жыршылық дәстүр біртіндеп ығыстырыла бастады, алайда жоғалып кеткен жоқ еді. Оның орнына жеке поэзиялық шығармашылық ала бастады. Егер осыған дейін әнші –жыршылардың поэзиясында ежелден қалыптасқан тәсіл ел тағдырын жырлап, туған халқының тәуелсіздігін және бақыты үшін күрескен батырлардың ерлік істерін асқан зор ұлт жандылық сарынында дәріптеу басым болса, кейінгі поэтикалық шығармашылықта күнделікті өмірдің әр түрлі салаларында, адам жанының ішкі дүниесіне, адамдардың істеріне және мінез –құлқына, олардық қоғамдағы қызметіне және роліне едәуір тереңдеп ену байқалды.
Бұл қазақ әдебиеті мен музыкалық дамуында жаңа дәуірдің басталғанын білдірді. Кейіпкердің жеке басын олардың мінез-құлқын, сезімін, ішкі жан дүниесінің жай күйін суреттеуге бетбұрыс нақ осы кезңнен басталады.
Қазақ халқының тұрмысы мен қоғамдық өмірі және еңбек әрекетімен біте қайнасқан рухани мәдениетінің етене саласы музыка болды. Дәстүрлі омыраушылық- жеке ән салу мен аспапты жеке тарту кең тараған әнді қосып айту сирейлек, шығармалардың негізгі түрлері ән мен күй болған.
Жиырмадан аса әр түрлі музыкалық аспаптар болған, олардың бір сарында ғана дыбысты шығаратын кей біреулері –шертер, жетіген, саз сырнай, кепшік, шаңқобыз, даңғыра, асатаяқ және басқалары музыка өнерінің кәсіби талаптарына сай келмей біртіндеп жоғала берген болатын2. Ал дыбыстық сапаларын жетілдіруге келетін басқалары музыкалық аспаптар тобын құрды. Олар домбыра –ағаштан жасаған, шертіп ойнайтын, екі шекті (үш шекті болып кездесуі сирек) аспап шанағы сопақша(алмұрт тәрізді) кейде жазық формалы
____________________________________________________________________
2История казахской музыки. Алматы 1998 68-бет
болып келеді; қобыз немесе қылқобыз-тостақ тәрізді толық ағаш шанақты және мойыны (кенегез) ішіне қарай иілген ойпалы, қос ішекті аспап; сыбызғы –
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.


1. История Казахской музыки в 2-ух томах 1 томе 1998 г.в
2. Меркалиев Қазақ күйлерінің тарихы Алматы 2000 ж
3. Жұбанов А Құрманғазы күйлері қалай шыққан Алматы 1993 ж
4. ХІХ ғасырдың қазақ ақындары Алматы 1988 ж
5. Қазақстан тарихы 5-т-қ 3 т Алматы Атамұра 2003 ж
6. Муссин Қазақстан тарихы 2004 ж
7. Жұбанов А Құрманғазы Алматы 1960 ж
8. Ш. Уәлиханов Таңдамалы Алматы 1961.
9. Мерғалиев Т. «Қазақ күйлерінің тарихы». Алматы 2003 ж.
10. Хадиша Кенжеғұлқызы., Ермұханова. «Шың басылым» Алматы 2006ж.
11. Артықбаев. «Қазақстан тарихы». Алматы 2004ж.
12. Нығмет Мыңжан. «Қазақтың қилы тарихы» Алматы 2002 ж .

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




ХІХ ғ. І жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау
К І Р І С П Е.
І. ХІХ ғасырдың І жартысындағы музыкалық өнердің қалыптасуы мен
ерекшеліктері
ІІ. ХІХ ғасырдың жартысындағы Қазақстандағы музыкалық өнердің
тақырыптары.
Құрманғазы Сағырбай мен Махамбет Өтемісұлының
шығармаларындағы тарихи көріністер.
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.

К І Р І С П Е
Халықтың бүгінін түсіну үшін өткеніне егжей тегжей қаратырып білу
керектігі анық ақ. Ал халықтың тағдырын жазба деректермен заттай
ескерткіштерден ғана қарастыруды ғана көздеместен халықтың ауыз
әдебиеті мен салт санасымен де ұштастырып қарастыру бүгінгі күні қолға
алынуда. Сондықтан кәзіргі кезде тарих ғылымында ауыз әдебиеттерінің
туындылары маңызды рольге ие, мұндағы эпостық батырлар лирикалық және
поэтикалық жырлардың халықтың сана-сезімі мен тарихи мұрасын басқатады.
Осылайша ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы музыкалық
өнерінің дамуын байқау және оның ерекшеліктерін түсіну маңызды жәйіттер
болып отыр. Жалпы ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ тарихын егжей
тегжей білу мақсатында халқының көңіл күйін анықтауда маңыздылыққа
ие.Сондықтан жұмыстың өзекті мәселесі ретінде ХІХ ғасырдың бірінші
жартысындағы қазақ халқының музыкуалық өнерінің даму ерекшеліктері мен
қазақ тарихын танудағы орнын анықтау болып табылады.Тарих жұмысының
зерттелу дәрежесіне тоқталатын болсақ Қазақстанның ХІХ ғасырдағы музыкалық
өнерін анықтауда Қазақстан тарихтарындағы жалпышолулар қарастырылды.Мұнда
Қазақстан Республикасындағы ғылым және білім министрлігінің бастауымен
жоспарланған бес томдық Қазақстан тарихының үшінші жолындағы мәліметтер
алынған1 . Жалпы Қазақстан тарихына көлемді тоқталған бұл оқулықтың
беттерінде ХІХ ғасырдың музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасалынған.

___________________________________ _________________________________
1История казахской музыки. Алматы 1998 67-бет

І. ХІХ ғасырдың І жартысындағы музыкалық өнердің қалыптасуы мен
ерекшеліктері

XVIII ғасырдың аяғында қазақ әдебиеті мен музыкалық өнеріндегі ескі
әншілік-жыршылық дәстүр біртіндеп ығыстырыла бастады, алайда жоғалып
кеткен жоқ еді. Оның орнына жеке поэзиялық шығармашылық ала бастады. Егер
осыған дейін әнші –жыршылардың поэзиясында ежелден қалыптасқан тәсіл ел
тағдырын жырлап, туған халқының тәуелсіздігін және бақыты үшін күрескен
батырлардың ерлік істерін асқан зор ұлт жандылық сарынында дәріптеу басым
болса, кейінгі поэтикалық шығармашылықта күнделікті өмірдің әр түрлі
салаларында, адам жанының ішкі дүниесіне, адамдардың істеріне және мінез
–құлқына, олардық қоғамдағы қызметіне және роліне едәуір тереңдеп ену
байқалды.
Бұл қазақ әдебиеті мен музыкалық дамуында жаңа дәуірдің басталғанын
білдірді. Кейіпкердің жеке басын олардың мінез-құлқын, сезімін, ішкі жан
дүниесінің жай күйін суреттеуге бетбұрыс нақ осы кезңнен басталады.
Қазақ халқының тұрмысы мен қоғамдық өмірі және еңбек әрекетімен біте
қайнасқан рухани мәдениетінің етене саласы музыка болды. Дәстүрлі
омыраушылық- жеке ән салу мен аспапты жеке тарту кең тараған әнді қосып
айту сирейлек, шығармалардың негізгі түрлері ән мен күй болған.
Жиырмадан аса әр түрлі музыкалық аспаптар болған, олардың бір сарында
ғана дыбысты шығаратын кей біреулері –шертер, жетіген, саз сырнай, кепшік,
шаңқобыз, даңғыра, асатаяқ және басқалары музыка өнерінің кәсіби
талаптарына сай келмей біртіндеп жоғала берген болатын2. Ал дыбыстық
сапаларын жетілдіруге келетін басқалары музыкалық аспаптар тобын құрды.
Олар домбыра –ағаштан жасаған, шертіп ойнайтын, екі шекті (үш шекті болып
кездесуі сирек) аспап шанағы сопақша(алмұрт тәрізді) кейде жазық формалы
___________________________________ _________________________________
2История казахской музыки. Алматы 1998 68-бет
болып келеді; қобыз немесе қылқобыз-тостақ тәрізді толық ағаш шанақты және
мойыны (кенегез) ішіне қарай иілген ойпалы, қос ішекті аспап; сыбызғы –
ағаштан, іші қуыс қамыс- қурайдан немесе металдан жасалған түтіктен
дайындалады, 4-6 саусақ басар ойығы бар ұзынша үрмелі аспап; дауылпаз –
сырты тері –жарғақпен қапталған, ағаштан немесе металдан жасалған кішкене
қазан түріндегі соқпа аспап. Кейін келе көпестер Ресейден айырбас
сараййлары мен жәрменкелерден алып келген сырнай (екі қатарлы гарманиканы
осылай атап кеткен) шықты.
Той-думан үнемі ән күймен басталған, ақсақалдар кеңестерінің алдында,
жайлауға көшу мен қыстауға қайта оралу да ән күймен атап өтеліп отырған;
өлеңдерде қыран құс пен атышулы жүйріктер мадақталып соңқылдаған
хабаршылар ауылдарды аралап жүріп маңызды жаңалықтарды өлеңмен хабарлаған.
әйелдер үй тігіп, уық шаңша жүріп, мал сауып, жүн сабаған, жіп иіріп, кілем
тоқыған киіз үй басқан кезеңдерінде де өлең айтып балаларын тербете
отырып, бесік жырын жырлаған. Қайғы ұшыраған отбасын жұбататын көңіл айту,
қуаныш хабарға сүйеніп сүйінші сұрап, құттықтау дәстүрлері де өлңмен
айтылған.
Музыкалық туындылар мазмұны мен құрлымы жағынан әр алуан
болды.1.Еңбек үрдістерімен тұрмыстық жол жора (той-думан, жерлеу) кезінде
орындалатын індер, содай-ақ бесік жыры мен балалар әндері қысқалығы мен
шағын диапозонды әуендердің әсерлілігімен, мәтін мазмұнының дәстүрлігімен
ерекшеленеді3. Бұл әндерді жұрттың бәрі айтатын болған. Ал әндер мен
күйлердің, әсіресе лирикалық және әлеуметтік тақырыптарда, тарихи, эпкалық
және аңыздық сюжеттерге шығарылғандардың әуендері ырғақты қайырмалы
болып келген, формалары күрделі, ырғақтың құрылымдары ауыспалы болып
келген, кең ауқымдылықты байқатады. Олар танымал дарындыларды
___________________________________ _________________________________
3Қазақстан тарихы. Алматы. Атамұра 2003 455-бет
репертуарларына енген. Бұл бұл танымал дарынды орындалатын шығармаларының
тақырыптарына қарай: ақын, жырау немесе жыршы

(эпосты ақындарды , тарихты жырлаушы), әнші немесе өлеңші, күйші,
ертекші және т.б. деп аталынады.
Кәсіби музыкалық өнерпаздардың дарындылығы көпшілік алдындағы арнайы
айтыстарда көрінген. Мұндай музыкалық поэзиялық жарыстар тойларда, жайлауға
көшуге байланысты, қыз ұзатқан кезде және басқада отбасылық қуаныштарға
орай өтіп отырған. Жеңгендерге мол сыйлықтар беріліп ерекше құмет
көрсетілген, аса көрнектілердің есімдеріне сал, сері деген құрметті
атақтар қосып айтылған; олардың даңқы ауыл-ауылдарға тез тарап отырған;
оларды барлық жерде зор құрметпен қабылдаған.
Музыка, поэзия адамдардың дүниеге деген көзқарасының, моральдық
негіздері мен эстетикалық талғамдарының қалыптасуына орасан зор ықпал
жасап отырады.
Жалпы жоғарыда атап өткендей ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы
музыкалық өнер ерекше даму үлгілерін көрсетті. Мұнда жыраулық дәстүрдің
аяқталуы байқалып күйлер мен музыкалық шығармалардың жекелеген
тақырыптарда салаларда орындала басталуымен байқалады. Алайда Ш.
Уалихановтың өзі атап өткендей қазақ халқы эпостық жырларды да, көлемді
жыраулардың шығармаларынан өз сана сезімінен шығармай оны ұмытқан емес4.
Осылайша ХІХ ғасырдың Бірінші жартысында қазақ халқы жаңа музыкалық
өнердің даму қалпына түсуді бастайды, алайда өзінің өткен шақтағы ұлттық
мұралары да естен сана сезімнен өшірмейді.

___________________________________ _________________________________
4Ш. Уалиханов. Таңдамалы. Алматы 1961 38-бет

ІІ. ХІХ ғасырдың жартысындағы Қазақстандағы музыкалық өнердің
тақырыптары.
ХҮІІІ ғасырдың соңы –ХІХ ғасырдың бірінші жартысында музыка өнері
өткен замандар туыңдыларының таңдаулы үлгілерін сақтау және олар мен
сабақтас халықтың күнделікті өмірінен тікелей байланысты жаңа шығармалар
жасау негізінде дамыды.
Әңшілермен күйшілер репертуарында ностольгиялық тақырып тағы –жұлдыздар
туралы, ай жайлы басқа планеталар жалпы демопологиялық тақырыбындаы-
жезтырңаз, жың, перілер жайлы әңдермен күйлер болды: Ауылдарда
бақсылардың балгерлік әрекеттері кезінде арбай орындалатын болды5.
Бірақ Орта Азия мен Қазақстан халықтарын белгілі зерттеуші В.В.
Радловтың дұрыс атап көрсеткендей қазақ халқының өз өлен жырларында
бәрінен төрт артығырақ бағалағаны қайдағы бір керемет және ертігілер
дүниесі болған жоқ керісінше ол өлен жырлары мен ән күйлерін де
өзінің өмірің , өзінің сезімдерін мен талпыныстарын білдірді... ақылға
сыймайтын және жаратылыстан тыс нәрсе жырлады. Алаңда шындық өмір
көптеген алуан түрлі лирикалық және өзінің әуендерімен мәтіндері
жағынан неғұрлым тұрақты болып келді. Олар отбасылық салтың-тұрмыстық
және еңбекке арналған өлендермен күйлерден көрнелі көрініс тапты. Оларда
әлеуметтік тексіздік экономикалық тәуелсіздік адамның басын
келісімтұштасы ашық айтылды. Мысалы, той салтанаттың музыкасы жарқын
поэзиялық көтерінке рухымен, қуанышты және қайғылы сезімдерінен
шыншылдығымен ерекшеленеді. Той, Той бастар өлеңімен немесе күйімен
басталатын, оларда күйеуі қаландықтын ата-ана туған туыстары мен бүкіл
рухының қадір –қасиеті аспандата токталатын екі жасқа отбасылық бақытты
өмір кешетіндері айтылатын. Жастардың оңаша кештерінде жар - жар болып
жатқан оқиға
___________________________________ _________________________________
5Қазақстан тарихы. Алматы. Атамұра. 2003ж. 447 бет

жаңында қолма қол шығарып айтатын тапқырлық өлендер жөнінен жарысқа
түскен қыздар мен жігітердің айтысы болып отыратын . Ата –ана туған
туысқан ауылымен қоштасарда ұзатылып бара жатқан қыздың мұңлы әңімен Қыз
коштасуды немесе Сыңсуды айтатын күйеуідің ауылында оны қыз үйдін
табалдырығы алдында әңбадат -өнеге өлеуі Беташармен қарсы алатын .
жыраулар мен жыршылар эпикалық және тарихи жырлар мен аңыздар ды
орындағанда, өздеріне тән әуендік сарындарды, сондай ақ әңдік және
аспаптық формаларды да пайдаланып отырған (5) Бірақ эпосты орындаудың
неқұрлым кең тараған түрінің синкеретикалық яғни түйіндете айтатын
сипаты болды оған әндету қимылдары элементтерін қатыстыра отырып
баяндау шеберлігі негізі болады. Жыршы кейіпкерлердін диалогтарын әр
түрлі қаһарманда қатан тегеулінді. Қаһрман әйелді –нәзік, лирикалды;
ұнамсыз кейіпкер лерді –керенау, ызалы потенциалармен құбылтып отырды
көптеген зерттеушілер жыршылардын зор шеберлігімен олардын таңғажайып
есте сақтағыш қабілеттерін атап көрсеткен болатын . Мәселен ғұлама
зерттеуші, ағартушы Шоқан Уәлиханов өзінің мақалаларында Тарихи
көзқарастар халықтың поэзикалық рухы ерекше себебі ; біріншіден тақ
қалдырар есте сақтау қабілетімен көрсетеді, ақындар, халық
батырларының атақтарын және тарихи оқиғаларын Алтың Орданың кезінде
ежелгі поэмалар ды өзгерісін сақтап келуде. Екіншіден ақындар әртүрлі
дәуірде өмірсүре отырып. өз дәуірінің ақиқатарын өленің шығарма ретінде
қалдырды және бұл ақының өзіндік ерекшеліктермен барлығына тән
бірегейлікте байқалады; үшіншіден бұл барлық поэмалар, салт дәстүрлер
мақал, мәтелдер халқының құны жөніндегі кодекстер бірлесе отырып
халықтың өткен шақтағы тарихы мен рухани өмірін бейнелейді, біз белгілі
тарихи мәліметтерді толықтырып және оның қайдан шыққаның айқын
етеді.
ХІХ ғасырдың І жартысында әңшілердің аспаптарда ойнаушылардың
ақындардың шығармашылық орындаушылық шеберлігі барынша дамыды.

Солардың арқасында әңдік музыкалық мәдениетте ежелгі заман
авторларының туындылары Ақсақ құлан, мен Қамбар батыр, күйлері , Қозы-
көрпеш , Баян сұлу , Қыз Жібек және басқа да әуендін циклдар сақталып
қалды.
Алайда бұл ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы музыкалық мәдениетінің
бір ғана бөлігі, оның екінші бір елеулі сапасы. Қазақ даласында
Есікіндер шапқан шылық жорықтар кезінде. Бірақ халық назарын осының
бәрінен гөрі оның өз тарихына қатысты әндермен күйлер көбірек аударады.
өзінің үні жағынан қайғылы болып келетін осынау күйлерде
сұлтандардың, батырламен, бейнелердің ұлыстар билеу жолындағы мол
жылдарын илелеп алу жолындағы үздіксіз мәжбүр еткен замандар жайлы
әңгімелесетін.
Аспапты музыкада аса көрнекті тарихи адамдарға жеке күйлер арнау
немесе күйлерде олардың өміріңін әртүрлі кезең сәттерін суреттеу дәстүрі
қалыптасты. Сырымның көтеріліс басталар алдыңда ойланып толғанған сәтін
көрсетеді. Бұл шешіші эпизод күйдегі басты әуен болып табылады. Күй
музыкасында жауынгерлік ұрандардың көп салт дәстүрлері суреттелген. Жалпы
ХІХ ғасырдың бірінші жартысында музыкалық туындылар ХҮІІІ ғасырдың болған
қайғысы6. Жалпы ұштасқан заманың жағдайын бейнесін көрсетуде күлермен
әңдердің эпизодтарында көркем бейне тапты. Мұндай бейнелерде көрсетуде
керей ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Наполеон Бонапарт және ХІХ ғ. І жартысындағы Европа елдері
ХІХ ғ. екінші жартысындағы Жапон әдебиеті
ХІХ ғ. Европа мәдениеті
ХІХ ғ .бірінші жартысындағы Ресейдегі мектеп пен педагогика
ХІХ ғ екінші жартысындағы Қазақстандағы педагогикалық ой пікірлер
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы музыка мәдениеті
Түркістан қаласының тарихы (ХІХ –ХХ ғ.ғ.)
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы музыка мәдениеті
ХІХ ғасырдың І-ші жартысындағы қазақ шаруашылығының жағдайы
ХІХ ғасырдың І жартысындағы ресми іс қағаздар тілі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь