Жүйке жүйесі жайлы

Жүйке жүйесі (нервная система) - адам мен жануарлар организмдерінің қоршаған ортаға бейімделуін реттейтін жүйе. Жүйке жүйесін зерттейтін морфологияның бөлімін гр. neurologia (грек, neuron — жүйке, жүйке жасушасы; logos — ілім) деп атайды. Жүйке жүйесінің қызметтері рефлекстер арқылы іс жүзіне асады.
Рефлекс — сыртқы, немесе ішкі орта әсерлеріне организмнің жауап қайтару реакциясы. Жүйке жүйесі мүшелерін негізінен жүйке ұлпасы құрайды. Жүйке жүйесі организмдегі орналасу орындары (топографиясына) мен құрылысына сәйкес: орталық және шеткі бөлімдер болып екіге бөлінеді. Жүйке жүйесінің орталық бөліміне ми және жұлын, ал шеткі бөліміне — мидан және жұлыннан организмнің шеткі аумақтарына таралатын мүшелер: жүйке түбіршіктері, жүйкелер, жүйке тораптары, жүйке түйіндері (ганглийлері) және жүйке талшықтарының ұштары жатады. Организмдегі қызметтеріне байланысты жүйке жүйесін үш бөлімге бөледі. Олар: сомалық (денелік), парасимпатикалық (ішкі мүшелік), симпатикалық (тамырлық).
        
        Жүйке жүйесі
Жүйке жүйесі (нервная система) - адам мен жануарлар организмдерінің
қоршаған ортаға бейімделуін реттейтін жүйе. Жүйке жүйесін зерттейтін
морфологияның бөлімін гр. neurologia (грек, neuron — ... ... ...... деп ... Жүйке жүйесінің қызметтері рефлекстер арқылы іс
жүзіне асады.
Рефлекс — сыртқы, немесе ішкі орта әсерлеріне организмнің жауап
қайтару ... ... ... мүшелерін негізінен жүйке ұлпасы құрайды.
Жүйке жүйесі организмдегі орналасу орындары (топографиясына) мен ... ... және ... бөлімдер болып екіге бөлінеді. Жүйке жүйесінің
орталық бөліміне ми және жұлын, ал шеткі бөліміне — мидан және жұлыннан
организмнің шеткі ... ... ... ... ... ... тораптары, жүйке түйіндері (ганглийлері) және жүйке
талшықтарының ұштары жатады. Организмдегі қызметтеріне байланысты жүйке
жүйесін үш ... ... ... ... (денелік), парасимпатикалық (ішкі
мүшелік), симпатикалық (тамырлық).
Жүйке жүйесінің сомалық бөлімі - дене, яғни тірек-қимыл аппараты және
тері жабыны мүшедерінің, парасимпатикалық бөлімі — ішкі ... ... ... ...... ... мүшелерінің қызметтерін
реттейді. Парасимпатикалық және симпатикалық бөлімдерді біріктіріп, жүйке
жүйесінің вегетативтік бөлімі деп ... ... мен ... ... орталық және шеткі деп үлкен екі бөлімге бөледі. Орталық
жүйке ... ми мен ... ... ... ... ... ми мен жұлыннан
таралатын жүйкелер мен жүйке түйіндерінен тұрады. Жүйке жүйесінің қаңқа
бұлшықеттерінің жұмысын реттейтін бөлім - сомалы (грекше - ... ... ... ... бөлімін вегетативті (қоздырамын) жүйке жүйесі
деп атайды.Жүйке жүйесінің тәндік бөлімі ағзаның сыртқы ортамен байланысын
жүзеге асырады, тітіркендіргіштерді ... Адам ... ... ... - ... жүйке жүйесіне жатады. Жұлын цилиндр пішінді омыртқа
жотасының өзегінде орналасқан, ұзындығы 42-45 см, салмағы 34-38 г. ... ... ... ... ... шеті ... арқа омыртқаға дейін
созылын жатады. Жұлынның алдыңғы және артқы жағында ұзынынан созылған тік
жүлгелері ... Ол ... оң және сол жақ ... ... тұрады. Жұлынның
дәл ортасында іші жұлын сұйықтығына толы жұлын өзегі бар. Өзектің
айналасында пішіні көбелекке ұқсаған жұлынның сұр заты ... ... ... ... ... бар. Сұр заттың сыртын ақ заты (нейронның
ұзын өсіндісінің жиынтығы) қоршап жатады. Сонымен жұлын құрылысында ақ ... сұр заты ішкі ... ... сұр ... ... ... бүйірінде екіден түбірлері
(өсінді) болады. Алдыңғы түбір козғалтқыш жүйке талшықтарынан, артқы түбір
сезгіш жүйке ... ... Әр ... бүйір тұсынан жұлыннан
екі жаққа 31 жұп жұлын жүйкелері таралады. Әрбір жұлын жүйкелері алдыңғы
және артқы түбірлердің қосылуынан пайда болады. Түбірлер омыртқааралық
тесіктерден ... ... ... ... ... ... түзеді.
Аралас жүйке дейтін себебі: жүйке талшықтарының бір тобы қозуды орталық
жүйке жүйесіне, екіншісі одан қозуды шеткі мүшелерге өткізеді. Жұлыннан
тарайтын жүйкелердің құрамында әрі ... әрі ... ... ... ... ... қолдың, тұлғаның және аяқтың қаңқа бұлшықеттеріне
таралады. Орталық жүйке жүйесіне өтетін қозу жұлынның тек ... ... ... Ал одан ... козу жұлынның тек алдыңғы түбірі арқылы
жүреді. Егер екі түбірден шыққан жүйке талшықтарының бірімен-бірі қосылған
жері жарақаттанса (кесілсе), жүйкелердің сезгіштігі де, ... де ... ... ... екі түрлі қызмет атқарады: рефлекстік және
өткізгіштік.
Рефлекстік қызметі: жұлынның әр жерінде жүйке орталығы бар. Жүйке
орталығы деп жұлынның ... ... ... ... да болмасын мүшенің
жұмысын реттейтін жүйке жасушаларының жиынтығын айтады. Мысалы, тізе
рефлексі орталығы жұлынның бел бөлімінде; зәр шығару орталығы ... көз ... ... ... арқа ... және т. ... ... жүйке орталықтары рецепторлар және мүшелермен тығыз
байланысты. Қозғалтқыш нейрондары - ... ... ... ... ... жиырылуына әсер етеді. Жұлынның қатысуымен қозғалу рефлексі
жүзеге асады. Жүрек, тыныс алу, ішкі мүшелер жұмысында өзгерістер болады.
Өткізгіштік қызметі орталыққа тебетін (өрлеу, ... миға ... ... ... ... ... жұлын арқылы мүшелерге жеткізу)
өткізгіш жолдардан тұрады. Орталыққа тебетін өткізгіш жолдармен қозу миға
беріледі. Орталықтан тебетін ... ... ... қозу ... ... ... одан ... өтеді. Жұлынның қызметі тікелей мидың
бақылауында болады.
Жұлынның да, мидың да сыртын үш түрлі қабықша қаптап жатады. Сыртқысы
- қатты, ... - ... ... - ... ... деп ... Ми ... жұмсақ қабығының қабынуынан көбіне сәбилер немесе жас балалар
менингит - делбе деп аталатын ... ... ... ... ... ... бас ауырады, құсады, есінен айырылады және т. б.[2]
Вегетативтік жүйке жүйесі
Вегетативтік немесе автономдық жүйке жүйесі (вегетативная, или
автономная нервная система); (systema nervosum ... ... systema ... ... ... бүтін; лат. nervus — жүйке; грек, autos — өзім,
өздігінен; nomos — заң) — ... ішкі ... ... ... ... алу, зәр бөлу, аталық және аналық көбею мүшелер жүйелері),
тамырлар мүшелері жүйелерінің ... ... қан ... ... ... және ішкі ... ... бірыңғай салалы ет
ұлпасының қызметтерін реттейтін жүйке жүйесінің бөлімі.Вегетативтық жүйке
жүиесі де, жүйке жүйесінің басқа бөлімдері сияқты нейроциттерден және
жүйкелік глиядан ... ... ... ... ... орналасу орындары мен атқаратын қызметтеріне байланысты
симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдерге бөлінеді.Олар өз ... ... және ... ... құралады. Вегетативтік жүйке
жүйесінің жүйке орталықтары жұлын мен мида орналасқан: қыртыстық,
қыртысасты және өзіндік жүйке орталықтарына бөлінеді.
Вегетативтік жүйке жүйесінің шеткі бөлімін: преганглионды
(ганглионалды) ... ... ... ... ... тыс) және ... ... жүйке ганглиондары
(түйіндері), постганглионды (ганглионсоңы) миелинсіз (үлпексіз) жүйке
талшықтары қүрайды.
Вегетативтік жүйке жүйесінің, ... ... ... ... ... - оның шеткі бөлімі орталық жүйке жүйесімен екі
нейроцит (өзіндік орталық нейроциттері және шеткі жүйке ганглиондарының
нейроциттері) арқылы байланысады. ... ... ... эффекторлы ұштары орындаушы мүшелерде аяқталып, оларды
жүйкелендіреді (парасимпатикалық ... ... ... ішкі ... етті ... мен ... және бездерді, ал
симпатикалық жүйке жүйесінің ұштары — қан және лимфа тамырлары
қабырғаларындағы етті қабықтар мен қабаттарды жүйкелендіреді).[1]
Өсімді (вегетативті) ... ... ... адамның еркіне бағынбайды.
Сондықтан оны ерте кезде автономды (грекше - өз ... заң) ... ... те ... ... ... сөз латынша - өсу, қаулап өсу дегенді
білдіреді. Ол ... ... ... ... жүйке жүйесінің белсенді
қозуына қатысты және жыныссыз көбеюді ... ... ... ... ... ... жүйке жүйесі ішкі мүшелердің қызметінің
бірімен-бірінің үйлесімділігін қамтамасыз ... ... зат ... ... тұрақтылығын реттеп отырады. Ағзадағы түрлі бездердің,
қантамырларының және лимфа тамырларының қызметтері де ... ... ... ... Сонымен бірге өсімді жүйке жүйесі қаңқа бұлшықеттерінің
қызметін реттеуге де ... ... ... ... рефлекстік доға үш
нейрондық (сезгіш, байланыстырғыш, қозғалтқыш) байланыстан тұрады. Өсімді
жүйке жүйесінде қозу баяу жүреді, өйткені оның ... ... ... ... ... ... жүйесінің қызметін ми қыртысының маңдай
бөлігі реттеп отырады. Өсімді жүйке жүйесі симпатикалық және
парасимпатикалық деп 2 бөлікке бөлінеді. ... ... - ... ... ... - жанында, қасында).Өсімді жүйке
жүйесі де орталық және шеткі бөлімдерге бөлінеді. ... ... ми ... ... ... ... ми мен ... тыс жерлердегі жүйке
бағанасында, жүйке түйіндерінде, өрімдерінде орналасады.
Өсімді жүйке жүйесі: а) парасимпатикалық бөлігі; ә) симпатикалық
бөлігі.
Симпатикалық түйіндер тізбегі.Симпатикалық бөліктің орталығы жұлынның арқа
сегменттерінде ... ... ... ... ... ... ... екі бүйірінде орналасқан бір жұп симпатикалық бағана
жатады. Симпатикалық бағанада 20-25 ... ... бар. ... ... ... шоғырынан тұрады. Олардан құрсақ және жамбас қуысында
орналасқан мүшелерге, ірі симпатикалық өрімдерге ... ... ... ең ірі ... ... ... құрсақ қуысындағы барлық
мүшелерге жүйкелер таралады.
Парасимпатикалық бөліктің орталығы ... ... ... мида ... ... сегменттерінде орналасқан. Шеткі бөлімі ішкі мүшелердің
маңында не тікелей.
Орталық жүйке жүйесі
Орталық ... ... ... барлық ағзалар мен физиологиялық жүйелер
қыметін, зат алмасуын реттеп отырады, әрекеттер мен үрдістерді ... ... ... ... ... ... өтуін қамтамасыз етеді.
Адамда жүйке жүйесінің ең жоғары бөлімі-ми. Ми ... ... ... - ... ... пікір тудыру дегеніміз - жүйке жасушасы. Ол -
жүйке жүйесі құрамындығы жеке (дербес) бөлік, сол жүйенің морфоөрекеттік
негізі. Нейтрондардың ... ... ... Ол ... ... құрылым.
Нейрондар пішіні, келемі жағынан әртүрлі. Бірақ қай нейрон болса да,
ол дене және өсінділерден (талшықтардан) тұрады. Нейрон талықтары
ұзындығына ... (1 ... ... ... ... дендрит болып екіге
бөлінеді. Аксон нейронның ұзын, ал дендрит қысқа талшығы. Әр нейронда бір
аксон, бірнеше дендрит болады.
Нейтроглия деп ... ... ... жасушаларды (гли-
опдарды) айтады. Глия грек сөзі - желім дегей мағынада. ... екі ... ... және ... ... құрайды.
Астроциттердің өсінді талшықтары көп болады. Олар жасуша де-несінен
күннің сәулесі тәрізді жан-жақта таралады. Астроциттер көбінесе мидың қан
тамырлары ... ... да, ... ... ... нейронның аксонын қоршайды, тармақтары өте аз болады.
Бұл жүйенің аты ... limbus - жиек ... ... ... Өйткені бұл
жүйеге жаңа ми қыртысының түп жағында ми бағанын ... ... ... ... көбі ми ... ішкі ... ... дененің жан-
жағында орңаласқан: белдеуші қатпар (gyrus hippocampi) миндаль (бадамша)
тәрізді кешен (комплекс), күмбез (fornix), гиппокамп, мамиллярлық дене. Бұл
құрылымдарды 1878 ж. ... ... деп ... Ол ... жағынан
таламустың алдыңғы ядролары мен гипоталамус және ортаңғы мидың торлы
Құрылымымен тығыз байланысты. Осы аталған құрылымдардың қызмет бірлігін,
оның аса күрделілігіп ... үшін 1952 ж. ... ... ... бір лимбиялық жүйеге біріктіреді (22-сурет).
Лимбиялық жүйенің ең көрнекті қызметінің бірі ішкі ... ... ... ... бір түрінің түр сақтаудағы арнамалы
әсерленістерін сақтау. Лимбиялық жүйенің әрбір бөлігін жеке тітіркендірсе
түрлі вегетативтік функциялар, ішкі ағзалардың ... ... ... ... ... ... жүректің соғу жиілігі мен тыныс
жиілігі және қан ... ... ... Ас ... ... қызметі
ішек қимылы, сілекей бөлінуі көбейін, шайнау, жұту қимылдары пайда болады.
Мұнымен қатар, қуық жатыр жиырылады, ... ... ... ... ... ... ... тітіркендіргенде де пайда
болады. Мұнымен қатар қуық, жатыр жиырылады, пилоэрекция күшейеді. Мұндай
өзгерістер лимбиялыық жүйенің басқа бөліктерін тітіркендіргенде де ... ... ... әсерленіс гипоталамусты жеке
тітіркендіргенде кездесетін әсерленістерге ұқсас, дегенмен тұтас лимбиялық
жүйенің қатысуымен вегетативтік ... ... ... көп
жоғары дәрежеде өтеді.
Лимбиялық қыртыс гипоталамуспен бірге ішкі ортаның мұқтаждығын
қамтамасыз ететіп іс-әрексті мен эмоцияның калыпптасуына ... ... ... тітіркендіргенде жануарларда себепсіз ашу, ызалану,
бой бермей шабуыл жасау немесе қорқыныш сезімдері пайда болады. Егер ол
бөліктерді алып тастаса, мысалы, ... ... ... ... даяр маймыл
жетекшісі жуас және сенгіш болып қалады. Мұнымен бірге оның ас іздеу
әрекеті және жыныстық функциясы бұзылады. Мұның бәрі лимбиялық ... ... ... және денелік, эндокриндік әрекеттерді
үйлестіріп біріктіретінің көрсетеді.
Лимбиялық жүйе есте сақтау ... ... ... ... тастаса, жақын арада болғап барлық окиғалар естен шығып, ұмытылады. ... ... бұл ... ... ... тез ... ... түседі.
Гиппокамптың құрылым ерекшеліктері ондағы қозудын кейрондар
тізбектері арқылы айналып жүруіне керекті жағдай туғызады. Осы мәселе, оның
есте ... ... ... ... Есте ... бұл гиппокамп пен жаңа
қыртыстың қызметі. Гиппокамп арқыпы лимбиялық жүйе жаңа ми ... ... ... ... ... ... ... жүйе ескі
құрылым болғанымен жаңа қыртыспен қызметі тығыз байланысты және ... ... ... және дене ... ... үйлестіру
жұмыстарына қатысады.
Орталық жүйке жүйесінің негізгі кьпметі - ... ... ... ... ... ... ... беру деген мағынада. Рефлекс
сөзін тұңғыш рет қолданған француз философы Рене Декарт (1664 ж.), оған
ғылыми сипаттама берген чех ғалымы Прохаска (1817 ж.). ... ... одан әрі ... ... теорияны пайымдағандар орыс ғалымдары
И.М. Сеченов, И.П. Павлов, П.К. Анохин.
Жүйке орталығы деп ... ... ... ... жүйке жүйесінін
белгілі бір жерінде топ-талған нейрондар жиынтығын айтады. Әрбір рефлекстің
жүйке жүйесінде өз ... ... ... ... жүйесі көптеген жүйке
орталықтарынан, орталықтар үркерлерінен тұрады.
Орталық жүйке жүйесінде қозу тек түйіспелер арқылы тарайды. Сондықтан
қозудың өткізу еректішеліктері түйіспелердің физиологиялық қасиеттеріне
байланысты.
Қозу әр ... 0,2-0,5 ме ... ... ... баяу ... ... ... тітіркендіру арқылы оның ет және жүйке
талшықтарына қарағанда тез қажитыны анықталды. Бұл, біріншіден,
түйііспелерде медиаторлар мөлшерінің, екіншіден, нейтрон денесіндегі ... ... ... ... оттегі жетіспеуінен (гипоксия)
болады.
Қозудың бастапқы толқыны жүйке орталығында баяу өтсе, келесі толқыны
жылдамырақ өтеді. Бастапқы қозу келесі қозудың өтуін жеңілдетіп, ... із ... ... бастапқы қозу келесіге жол салады,
сөйтіп оның өтуін жеңілдетеді.
Жүйке орталығында қозудың жиілігі мен күші тітіркендіргіштін жиілігі
мен күшіне тең бола ... Жеке ... ... ... ... ... қозу ... пайда болады.
Тітіркендіргіш әсеріне қарағанда оған қайырылатып жауап (рефлекстік
әсерленіс) уақыты ... ... ... Қабылдағышты тітіркендіру
тоқтағанымен жүйке орталығында қозу көпке дейін тоқтамайды. Бұл үрдіс
тітіркендіруден кейінгі ... деп ... мен ... ... ... жүйке жүйесін. Қоздыру
ерекшелігі осы екі құбылысқа байланысты. Бір аксон тармақталып көптеген
нейрондармен байланысады да түйіспе құрады, яғни бір ... ... ... ... ... ... ... құбылыс дивергенция
(тармақталыс) деп аталады. Бұған қарама-қарсы құбылыс - конвергенция
(түйістіріліс), яғни бірнеше нейроннан кепіп түскен серпіністердің бір
немесе азғана нейронда ... ... ... ... арнайы тежеуші нейрондары қозған кезде
басталатын. Жұлыннан Реншоу жасушасы табылды. Бұл жасуша жұлын
мотонейронының айналасында орналасқан. Оны ... ... ... ды. ... ... ... әр ... табылды. Тежеуші нейроның
аксонытның ұшыпан тежелу медиаторы (гаммааминмай қышқылы не ... ... да оның ... ... ... тежеуші потенцил пайда болады.
Рефлекстерді келістіріп үйлестіруде орталық жүйке жүйесіндсгі су
бординация кұбылысы мен қозуды өткізу ... ... ... қозу,
конвергеция мен окклюзияның маңызы өте зор. Бұлармен қатар орталық жүйке
жүйесіндегі кездесетін ... ... ... ... ... құрады: қозу мен тежелудің жайылысы (иррадиациясы), бір
жерге шоғырлануы (концентрациясы), үрдістердің индукциясы мен реципроктық
тежелу, доминаттық ... кері ... ... ... жол. ... ... болған бір үрдіс екінші қарама-қарсы үрдістін тууына себепкер ... ... ... ... ... қозу тежелуді, тежелу қозуды
тудырады. Мәселен, жұлынның бір сегментін жартысында бұғу ... ... ... ... ... жазу орталығы қозыт, бұгу орталығы
тежеледі. Келесіде осы орталықтағы үрдістер бірін-бірі алмастырады.
Индукция себебінен пайда болған тежелуді Ч. ... ... ... ... ... деп ... Репрокциялық тежелудің
арқасында бір сәтте орталықта қарама-қарсы қозғалтатын қимыл рефлекстері
тумайды Бұл ... ... ... ... қамтамасыз етеді.

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«омыртқалылардың эндокриндік және жүйке жүйесінің эволюциясы» тақырыбы бойынша тесттік бақылау3 бет
Балалардың дене жүйке сана-сезімдік тәрбиесі4 бет
Баланың жүйке жүйесінің даму ерекшеліктері5 бет
Вегетативті жүйке жүйесі туралы түсінік8 бет
Вегетативтік жүйке жүйесі5 бет
Есірткі және жүйкеге әсер ететін заттармен заңсыз айналысу қылмысын тергеу48 бет
Жалпы жүйке жүйесінің құрылымы туралы жалпы ұғым20 бет
Жоғары жүйке әрекеті және оның жасқа сай ерекшеліктері3 бет
Жүйке жүйе физиологиясы8 бет
Жүйке жүйесі18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь