Жасөспірімдік шақ және жыныстық тәрбие


Жасөспірімдік шак, жайлы еңбектерге талай кітапхана-лар толы. Шындығында да, бүл өте маңызды тақырып. Бірақ әдетте біз қарастыратын аспектіде емес. Біркелкі жасөспірімдер жоқ, бүл жас шамасында: қүнтты балалар, ебедейсіз балалар, өз киіміне үқыппен қарайтын немесе үнемі кір-қожалақ болып жүретін балалар типі де кез-деседі. Сонымен бірге өздерін жасөспірімдер тәрізді үстайтын ересектер, тіпті мосқал адамдар да болады. Жеке-даралық психология түрғысынан бүл таңғаларлық жайт емес және ересектердің өздерінің дамуының белгілі бір сатысында тоқтап қалғандығын білдіреді. Жеке-даралық психология бойынша нақты жасөспірімдік шақ әр индивидуумның өтуі тиіс кезекті даму сатысы болып келеді. Біз дамудың әр сатысының немесе кез келген ситуацияның адамды өзгерте алатынына сенбейміз. Бірақ олардың әрқайсысы бүрын дамыған мінездің белгілерін анықтайтын тест — жаңа ситуация сияқты міндетті түрде әсер етеді.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




12-тарау. ЖАСӨСПІРІМДІК ШАҚ ЖӘНЕ ЖЫНЫСТЫҚ ТӘРБИЕ
Жасөспірімдік шак, жайлы еңбектерге талай кітапхана-лар толы.
Шындығында да, бүл өте маңызды тақырып. Бірақ әдетте біз қарастыратын
аспектіде емес. Біркелкі жасөспірімдер жоқ, бүл жас шамасында: қүнтты
балалар, ебедейсіз балалар, өз киіміне үқыппен қарайтын немесе үнемі кір-
қожалақ болып жүретін балалар типі де кез-деседі. Сонымен бірге өздерін
жасөспірімдер тәрізді үстайтын ересектер, тіпті мосқал адамдар да болады.
Жеке-даралық психология түрғысынан бүл таңғаларлық жайт емес және
ересектердің өздерінің дамуының белгілі бір сатысында тоқтап қалғандығын
білдіреді. Жеке-даралық психология бойынша нақты жасөспірімдік шақ әр
индивидуумның өтуі тиіс кезекті даму сатысы болып келеді. Біз дамудың әр
сатысының немесе кез келген ситуацияның адамды өзгерте алатынына сенбейміз.
Бірақ олардың әрқайсысы бүрын дамыған мінездің белгілерін анықтайтын тест —
жаңа ситуация сияқты міндетті түрде әсер етеді.
Мәселен, артынан үнемі қадағалап, бақылап жүретін, бала өз ырқын сирек
қолданып, өзінің қалағанын білдіруге (көрсетуге) қабілетсіз болған балалық
шақты алайық. Биологиялық және психологиялық дамуы тез жүретін жас-
өспірімдік шақта мүндай бала өзін кісенінен айрылғандай сезінетін болады.
Ол жылдам ілгері басады және жеке түлғасы қалыпты бағытта дами бастайды.
Екінші жағынан, кідірістейтін және артына қарай бере-тін, сөйтіп
өткеніне қарап осы шақта дүрыс жол таба алмайтын да балалар болады. Олар
өмірге деген қызығу-шылығын жойып, өте түйық болып қалыптасады. Аталған
жағдайда бүл балаға үстемдік жүргізгенде балалық кезінде жүгенде үсталған
энергиясы ересек кезде жол тауып отырғанының белгісі емес, баланы өмірге
дүрыс дайында-маған ерке, нәзік балалық шақтың белғісі.
Жасөспірімдік шақта біз, бүрынғысына қарағанда, жеке түлғаның өмірлік
бейнесін жақсы түсіне аламыз. Мүның себебі, әрине, ересектік кезеңнің
балалық шақпен салыс-тырғанда өмірге жақындау болуында. Енді бізге онын
ғылымдарға деген қатынасын байқау жеңіл болады. Соны-мен қатар біз оның
басқа адамдармен достаса алуын, басқаларға қатысты әлеуметтік қызығушылық
танытуын түсіне алатын боламыз.
Кейде осы түрақты қатысып отыратын әлеуметтік
кьізығушылық шамадан тыс сипат алғанда, шама сезімін ^соғалтқан және
басқалар үшін ез өмірлерін қүрбан етуге дайын балаларды да кездестіруіміз
мүмкін. Олар өте әлеуметтендірілген және бүл да оның дамуында кедергі болуы
мүмкін. Егер адам басқаларға пайдасын тиғіземін десе, ең алдымен, өзін
ойлауы керектігін білеміз. Оның басқалармен бөлісе алатын бағалы бір
нәрсесі, егер бүл бағалы болса, болуы керек.
Басқа жағынан қарасақ, біз өздерін әлеуметтік түрғыда мүлдем
жоғалтқандай сезінетін 14 пен 20 жас арасындағы көптеген жастарды көреміз.
Олар 14 жастарында мектептен кетіп, ескі жолдастарымен байланыстарын үзген,
ал жаңа таныстық орнатуға көп уақыт кетеді. Сол аралықта олар өздерін толық
шеттеліп қалғандай сезінеді.
Осыдан кейін мамандық туралы мәселе туындайды. Жасөспірімдік шақ бұл
жерде де көп нәрсенің бетін ашады. Ол өмір бейнесінде қалыптасқан қарым-
қатынасты анық-тайды. Өте дербес әрі жүмысқа ғажап қабілетті кейбір
жастарды кездестіруге болады. Олар сонысымен өздерінің дамудың дүрыс
жолында екенін керсетеді. Бүл кезде басқа-лардың дамуында кідіріс болады.
Олар өздеріне қолайлы жүмыс таба алмайды; үнемі бір нәрсені: мамандығын
немесе мектепті алмастырып отырады. Немесе олар мүлдем жүмыс істегісі
келмей, ойын-сауықты тандайды.
Осы белгілердің бірде-біреуі жасөспірімдік кезеңде пайда болмаған,
олар тек өткен кезде қалыптасып, осы кезеңде барынша анық байқалады.
Мысалы, қандай да бір нақты баланы жақсы біле отырып, оның асты-үстіне
түсіп, қамқор болып, шектеп отырған кезеңге қарағанда, еркін-деу, өзін
көрсете алатын болашақ жасөспірімдік кезеңдегі мінез-қүлқын алдын ала
болжап айтуға болады.
Біз өмірдің іргелі, үшінші мәселесі — махаббат пен неке мәселесіне
келдік. Жасөспірімнің осы мәселеге қатысты жеке түлғасы қалай ашылады? Бүл
жерде тағы да алдыңғы кезеңмен үзіліс жоқ, тек жоғары психикалық
белсенділік бүл қатынасты одан әрі нақтылай түседі. Біз кейбір жасөспі-
рімдердің өздерін қалай үстау керектігіне толығымен сенімді екенін
байқаймыз. Олар махаббат мәселесіне қиялшыл немесе батыл қатынаспен
қарайды. Қалай бол-масын, олар жынысы бөлек адамға қатысты дүрыс мінез-
қүлық пішімін табады.
Жыныстық қатынас мәселесіне келгенде өте үялшақ, екінші шектегі
балалар тобы да болады. Жас шамасы бойынша қатынастың осы аймағына жақындау
болса да, олар оған мүлдем дайындықтары жоғын керсетеді. Егер жасөспірімдік
шақта жеке түлғаның көрінуіне назар салсақ,
онда жасөспірімнің кейінгі өміріндегі де мінез-қүлық жолын нақты
анықтап білуге болады. Егерде біз осы баланың өмірін өзгерткіміз келсе,
онда не істеу қажеттігін білеміз.
Жасөспірім жынысы басқа адамдарға жағымсыз қатынас жасайтын болса,
онда біз өткен өміріне көз жібере отырьш, оның күресуші бала болғанын
анықтаймыз. Ерекше ықылас басқа балаға берілгендіктен, ол өзін көңілсіз
және бүйығы сезінген болуы мүмкін. Нәтижесінде енді ол әлсіздік таныт-пай,
сезімнің барлық көріністерін жоққа шығарып, тек алға қарай жүруім керек деп
ойлайды. Сонымен, оның жыныс мәселесіне қатынасы балалық шақта басынан
өткізген күйзелістерінің бейнесі болып табылады.
Жасеспірімдік шақта үйден кету ниеті жиі байқалады. Бүл қүбылыс
баланың отбасындағы жағдайға қанағаттан-бағандығын және отбасылық
бірлестікті үзудің бірінші мүмкіндігін асыға күтуімен түсіндіріледі. Ол
енді өзін қолдағанды қаламайды, алайда шындығында осы қолдау-дың жалғасуына
екі жақ та: бала да, ата-анасы да мүдделі. Егер аяқ астынан баланың ісі
нашар жүрсе, онда ата-анасы жағынан көрсетілмеген кемек оның
сәтсіздіктерінің дәлелі болып табылады.
Үйінде түрып, түнеуге келмеудің қандай да болмасын бір мүмкіндігін
пайдаланатын балаларға қатысты жағдай-лар, аздап болса да, байқалып
отырады. Үйде іссіз отыр-ғаннан гөрі, сырттан ойын-сауық іздеген, әрине,
қызық-тырақ. Бүл жағдайдан да баланын өзін емін-еркін сезінбей, үнемі
бақылау мен қамқорлықта екенін сезінуіне байланысты отбасына деген
жазғыруды байқауға болады. Соған байланысты баланың езін көрсетуіне және
қате-ліктерін түзетуіне мүмкіндігі болмайды. Жасөспірімдік кезең осы
бағытқа қатысты қозғалыс басталып кетуі мүмкін қауіпті кезең боп табылады.
Басқа жас кезеңіне қарағанда, осы жасөспірімдік шаққа көптеғен балалар
өзіне қатысты сыйластық жоқ екенін ауыр сезінеді. Олар өздерін жоғары
бағалайтын мектептегі жақсы оқушы болуы мүмкін, кейін оларды аяқ астынан
басқа мектепке, басқа әлеуметтік ортаға немесе басқа әрекет түріне
ауыстырып жіберген. Сондай-ақ мектептегі ең жақсы оқушы болғандардан
жасөспірімдік шақта ондай болмай қалатындары да бар екені бәрімізге
белгілі. Оларда бір өзгеріс болған сияқты, шын мәнінде еш өзгеріс болған
емес, бар болғаны бүрынғы ситуация олардың мінезін, қазіргі жаңа ситуация
сияқты, шынайы ашып көрсете алмаған.
Жоғарыда айтылғандардан шығатыны жасөспірімдік шақта туындайтын
қиындықтардьщ алдын алудың ең
жақсы өлшемі достыққа тәрбиелеу болып табылады. Балалар бір-біріне
жақсы дос, жақсы жолдас болуы керек. Бүл отбасы мүшелеріне де, басқа
адамдарға да қатысты болып келеді. Отбасы дегеніміз — барлығы бір-біріне
сене алатын одақ болуы керек. Бала езінің ата-анасы мен мүғаліміне сенім
артуы қажет. Шындығында да, осы кезге дейін оған жолдас әрі өте жанашыр
болған, жасөсшрімдік кезеңде де сол релде қалатын ата-ана мен мүғалімнің
сол типі ғана баланы басқара алады. Ересек адамның кез келген басқа типін
бүл кезде бала дереу шеттетеді. Бала оларға сенуден қала бастайды және
оларды бейтаныс адамдар, тіпті дүшпан қатарына жатқызады.
Осы жастағы қыз балалардың арасынан да тап осы кезеңде өздерінің
әйелдік рөліне жағымсыздық танытып, үл балаларға еліктеу мүмкіндігін
іздейтінін байқауға болады. Жауапты әрі ауыр істерді орындағанға қара-
ғанда, шылым шегу, ішімдіктерге үйір болу, топтарға қосылу сияқты істерде
жасөспірім үлдарға еліктеу, әрине, оңайлау. Сондай-ақ осыған байланысты
қыздарда, егер олар үлдардың әрекеттерін қайталамаса, өздері үлдарды
қызықтырмайтынына дәлелдері бар.
Егер жасөспірім қыздардың осындай ерлерге тән қарсылығын талдасақ,
онда біз оған әйел рөлінің балалық шақтан-ақ үнамағанына кез жеткіземіз.
Алайда осы кезге дейін осы үнатпаушылық жасырын болып, тек жас-өспірімдік
кезде ғана байқалған. Міне, сондықтан да қыз баланың мінезін осы сәтте
бақылаған жөн, себебі нақ осы кезде ғана олардың болашақтағы өздерінің
жыныстық релдеріне қатысты бағытын түсіне аламыз.
Ал бозбалаларға бүл жас шағындә данагөй, батыл және өзіне сенімі мол
ерлердің рөлін ойнау үнайды. Ал кейбі-реулері өз қиындықтарынан қорқады
және ездерінің нағыз ер адам екендеріне сене алмайды. Олардың бойында ер
адамға тән мінезді қалыптастыру барысында жіберілген қандай да бір қателік
тап осы кезеңде байқалады. Олар әйелтектес, өте нәзік болуы мумкін және
ездерін қыз балаларға үқсас үстайтын болады; олар тіпті қылымсу-шылыққа,
бой түзетуғе үйірлік сияқты қыздарға тән әлсіз-діктерді қайталауы да
мүмкін.
Әйелдерге тән осы қылықтардан басқа, біз бозбалалар арасынан оларды
өте нашар жағымсыз қылықтарға душар етуі мүмкін ездерінің еркектік
мінездерін керсетуге шамадан тыс тырысатындарды да байқаймыз. Олар ішімдік
пен жыныстық қатынастарға тым беріліп кетеді. Кей сәттері олар өздерінің
тек ерлерге тән бастамасын көрсету үшін ғана қылмыс жасауға бет бүрады.
Мүндай жарамсыз
қылықтар басқалардан жоғары болғысы келуге тыры-сатын, басшы болуға
және өз жолдастарын таңғалдыруға үмтылатын ұл балалар арасынан байқалады.
Алайда жасөспірімдердің бүл типіне батылдығын көрсе-туге мақтанған
дөрекі қимыл мен кеудемсоқтықтан басқа, көбіне жасырын қорқақтық та тән
болып келеді. Жақында Америкада — Хикман, Леопольд және Лоеб сияқты осыған
қатысты бірнеше аты шулы мысалдарды көрдік. Егер олардың мансабына зер
салып қарасақ, онда бүл адамдар-дың жеңіл өмірге бейімдігін және жеңіл
табыстарды іздегенін көреміз. Мүндай типтегі адамдар белсенді, бірақ
қайратты емес, ал бүл өз кезегінде қылмысты жанның қүрылымы болып табылады.
Жасөспірім кезеңінде ата-анасын бірінші рет таңғал-дыратын да балалар
болады. Оның барлық әрекеттерінен жасырын бірлікті іздемейтін адам осы
балалар аяқ астынан өзгеріп кетті деп ойлауы мүмкін. Бірақ егер біз онымен
бұрын не болғанын толығымен зерттесек, онда индиви-дуумның мінезінің
бүрынғысынша қалғанын, жеке түлға-ның осы кезде әрекеттер жасауға күші мен
мүмкіндіктерінің көбірек екенін байқаймыз.
Ескерте кететін тағы бір жайт — ол әрбір жасөспірімнің бүл жас шағында
ерекше бір сынақ алдында түрғанына қатысты мәселе — ол ендігі уақытта
өзінің бала еместігін дәлелдеуі қажет. Бүл, әрине, барынша сатқындық сезім,
өйткені біз біреуге бір нәрсені дәлелдеуіміз керек болғанда, біз, сірә,
тереңдеп кетуіміз мүмкін болады. Осыған үқсас нәрсе сол сияқты жағдайда
балада да болады.
Міне, бүл жасөспірімдік кезеңнің маңызды белгісі. Оған қарама-қарсы
түру үшін жасөспірімге өзінің бала еместігін бізге дәлелдеудің қажеті
жоқтығын түсіндіру керек. Бүл түсіндіру жоғарыда аталған белгілердің асыра
көрінуінен бойды аулақ үстауға көмектеседі.
Қыз балалар арасынан жыныстық қатынастың мәніне баса назар аударуға
бейім және тек "үлдарды ойлайтын" типін де табуға болады. Мүндай қыздар ата-
аналарымен үнемі керіап жатады және өздерін "қыспақта" жүрғендей сезінеді;
мүмкін, шын мәнінде солай да шығар. Олар тек анасын ызаландыру үшін
кездестірген кез келген ер адаммен қатынас жасай береді. Олар өзінің осы
қылығын анасы естіп, өкінетін болды деп бақытқа кенеледі. Көптеғен
жасөспірім қыздар, анасымен үрысып қалуына немесе әкесінің шамадан тыс
қаталдығына қарай, үйлерінен кетіп қалғаннан кейін ер адаммен жыныс
қатынасына барады.
Тәртіпті әрі. тіл алғыш етіп тәрбиелеу мақсатында өте қатал
тәрбиеленген қыздар тағдырдың жазуымен кенет ата-анасының психологиялық
көрегендігі болмауы немесе ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Жыныстық тәрбие
Жеткіншектік және жасөспірімдік кезең
Жеткіншек шақ
Жас өспірімдік шақ
Жасөспірімдік шақтағы даужанжалдың теориялық негіздері
Жасөспірімдік кезеңдегі психологиялық көмек көрсету
Студенттік шақ
Жыныстық жетілу
Жасөспірімдік кезең және одан өту жолдары
Жасөспірімдік шаққа психодиагностика
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь