Кіші жүз қазақтарының көтерілісі

Жоспар.

Кіріспе.

1. Көтерілістің басталуы және себептері.
2. Көтерілістің барысы және сипаты. 1792 жылы Елек қаласына шабуылы, көтерілістің маңызы.
3. «Игельстром реформасы».

Қорытынды.

Сілтемелер.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Тақырыптың өзектілігі.
Бүгінде егеменді ел болып отырған Қазақстаннның тарихын, әсіресе осы жердің иесі қазақ дейтін халықтың ешкімге де тәуелсіз ел болу жолындағы ұлт –азаттық қозғалыстың тарихын сол қозғалыстарды басқарған ірі – ірі тарихи тұлғалардың біздің азаматтық себептермен салдарынан астарлауда не жабдықпен зерттеу, бағалау қорытындыларды пікір айту тарихшылардың еншісі екені бәріне мәлім немесе аян.
Тақырыптың мақсаттары мен міндеттері.
Тақырыптың мақсатымен міндеттеріне келетін болсам, яғни тақырыптың мақсаты яғни Негізгі бөлімді 3 кезеңге бөліп қарастырамын. Оларды атап өтетін болсам,
а) Көтерілістің басталуы және оның шығу себептері.
ә) Көтерілістің барысы мен сипаты және де 1792 жылғы Елек қаласына шабуылы, көтерілістің маңызына келсек, яғни толық қамтамасыз ету.
б) «Игелстром реформасы».
Міне, осы 3 кезеңді бөліп тереңірек тоқталу.
Тақырыптың зерттелу тарихы.
Тақырыптың зерттелу тарихына келетін болсақ, яғни тарихта Сырым Датұлының алатын орны ерекше. Яғни оның көтеріліске қосқан үлесі. Зерттеуде баға бергенде қорытынды пікірлер тұжырымдағанда баяғы бір қосаң қағидаларының қалыбында қалып қоймай заманымыз әкелген жаңа леппен жаңаша көзқарастық немесе көзделген зерттеу, бағалау тұжырым жасау бүгінде ауадай қажет болып отыр. Мұндай іргелі еңбектердің үлгілерін біз дәріптейміз. Сондықтан мына шағымдағы курстық жұмыста Сырымның қозғалысын ашып, зерттеу.
Түйін.
Сонымен тақырыптың түйіні негізінен Ұлы тұлға басшылығымен мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының кері тигізген әсерімен тамамдалды.
1. Көтерілістің басталуы және себептері.
Кіші жүзді отарлаудың ұлғаюы, хан билігінің сақталуы, этно – саяси бірлікке көшпелі халықтың қатысуы әр түрлі әлеуметтік топтардың өзара қайшылықты қатынастарына алып келді. Аграрлық дағдарыстың тереңдей түсуі Әбілқайыр әулетіне қарсы ішкі оппозицияны күйшейтті. ХҮІІІ ғасырдың 70 – 80 жылдарының бас кезінде Кіші жүзді екі хан арасындағы күрес жаңа тарихи жағдайда да бәсеңдемеді, Кіші жүздің көп бөлігі Нұралы ханды, бір бөлігі Қайып ханның баласы Батыр сұлтанды қолдады. Дәл осы кезде қазақтардың 1773 – 1775 жылдардағы шаруалар соғысына жаппай қатысуы Нұралы бағытының әлсірегеннін көрсетті. Беделді сұлтандар жеке – дара бағыттарын белгілей бастады. Елдің оң жағалауындағы қалмақтар да қазақтарды мазалауын қоймады. Қазақтарды талқандай алмағанымен, олар Жайық казактардың басшылығымен бірлесе қимылдап, патша әкімшілігіне сүйеніп, қазақтарды әлсіретуге тырысты.
Хан өлімі елдегі жағдайдың тұрақсызыдғын да көрсетті. Нұралы және оның інілері Айшуақ, Ералы, жақын туысы – Досалының Орынбордан жалақы алып тұруы хандық биліктің күні еңкейе бастағанын білдіреді. Кіші жүзде өз билігін күшейту үшін патша үкіметі Оңтүстік Оралдағы әкімшілік басқаруға бірқатар өзгерістер енгізді. Нелюпевтің кезінде 1744 жылы құрылған Орынбор губерниясы таратылды. Жүздің көпшілік бөлігі Уфа және Сібір басқармасына бағындырылды.
Қазақтардың Жайықтың сол жағасына өтуін бақылайтын Орал шекаралық басқармасы құрылды. Халық биліктің әлсіреуі, орыс помещиктерінің, Жайық казак әскерлерінің зорлық – зомбылығы, ішкі өзара тартыс елдің экономикалық жағдайына нұсқан келтірді. Шекаралық істер коммисиясы да патша үкіметінің нұсқаулары жүзеге асуын қамтамасыз етуді бақылады.
Казак әскерлерінің жергілікті халыққа қысымы, алауыздықтың күшеюі, Кіші жүздегі саяси жағдайды шиеленісітіріп жіберді, көшпенділердің жайылымдарын өз қалауынша бөліп, халыққа заңда қарастырылмаған салық
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. «Жауды шаптым ту байлап», Манаш Қозыбаев. Алматы 1994ж.
2. «Материалы по истории Казахской ССР».
3. «Материал по истории политического строя Казахстана». Алматы 1960 ж.
4. «Қазақстан тарихы 3 том». Алматы 2002ж.
5. «Қазақ совет энциклопедиясы». Алматы 1980ж.
6. «Қазақ ССР тарихы 3 том». Алматы 1982ж.
7. «Қазақ халқының арғы – бергі тарихы». Молданов. Алматы 1995ж.
8. «Қазақстан тарихы 3 том». Алматы 1999ж.
9. «Түркістан энциклопедиясы». Алматы 2000 ж.
10. «Ел тұтқа».
        
        Жоспар.
Кіріспе.
1. Көтерілістің басталуы және себептері.
2. Көтерілістің барысы және сипаты. 1792 жылы Елек ... ... ... ... ... ... тізімі.
Тақырыптың өзектілігі.
Бүгінде егеменді ел болып отырған Қазақстаннның тарихын, әсіресе осы
жердің иесі қазақ дейтін халықтың ешкімге де ... ел болу ... ... ... ... сол ... басқарған ірі – ірі тарихи
тұлғалардың біздің азаматтық себептермен салдарынан астарлауда не жабдықпен
зерттеу, бағалау ... ... айту ... ... ... ... немесе аян.
Тақырыптың мақсаттары мен міндеттері.
Тақырыптың мақсатымен міндеттеріне келетін болсам, яғни тақырыптың
мақсаты яғни Негізгі бөлімді 3 ... ... ... ... ... ... ... басталуы және оның шығу себептері.
ә) Көтерілістің барысы мен сипаты және де 1792 ... Елек ... ... ... келсек, яғни толық қамтамасыз ету.
б) «Игелстром реформасы».
Міне, осы 3 кезеңді бөліп тереңірек тоқталу.
Тақырыптың зерттелу тарихы.
Тақырыптың зерттелу ... ... ... яғни ... ... ... орны ... Яғни оның көтеріліске қосқан үлесі. Зерттеуде
баға бергенде қорытынды ... ... ... бір ... ... қалып қоймай заманымыз әкелген жаңа леппен жаңаша
көзқарастық немесе көзделген зерттеу, бағалау ... ... ... ... болып отыр. Мұндай іргелі еңбектердің үлгілерін біз дәріптейміз.
Сондықтан мына шағымдағы ... ... ... ... ... ... ... түйіні негізінен Ұлы тұлға басшылығымен мемлекеттің
ішкі және сыртқы саясатының кері ... ... ... ... ... және себептері.
Кіші жүзді отарлаудың ұлғаюы, хан билігінің сақталуы, этно – ... ... ... ... әр ... ... топтардың өзара
қайшылықты қатынастарына алып келді. Аграрлық дағдарыстың ... ... ... ... ішкі ... ... ХҮІІІ ғасырдың 70 – 80
жылдарының бас кезінде Кіші жүзді екі хан ... ... жаңа ... да ... Кіші ... көп бөлігі Нұралы ханды, бір бөлігі
Қайып ханның баласы Батыр сұлтанды қолдады. Дәл осы ... ... ... 1775 ... ... ... жаппай қатысуы Нұралы бағытының
әлсірегеннін көрсетті. ... ... жеке – дара ... ... ... оң жағалауындағы қалмақтар да қазақтарды мазалауын қоймады.
Қазақтарды талқандай алмағанымен, олар ... ... ... ... ... ... сүйеніп, қазақтарды әлсіретуге
тырысты.
Хан өлімі елдегі жағдайдың тұрақсызыдғын да көрсетті. Нұралы және ... ... ... ... ...... Орынбордан жалақы алып тұруы
хандық биліктің күні еңкейе бастағанын білдіреді. Кіші жүзде өз билігін
күшейту үшін ... ... ... ... әкімшілік басқаруға бірқатар
өзгерістер енгізді. ... ... 1744 жылы ... ... ... ... ... бөлігі Уфа және Сібір басқармасына
бағындырылды.
Қазақтардың Жайықтың сол жағасына өтуін ... Орал ... ... ... ... ... орыс ... Жайық
казак әскерлерінің зорлық – зомбылығы, ішкі өзара ... ... ... ... ... Шекаралық істер коммисиясы да патша үкіметінің
нұсқаулары жүзеге асуын қамтамасыз етуді бақылады.
Казак әскерлерінің жергілікті ... ... ... ... ... саяси жағдайды шиеленісітіріп жіберді, ... өз ... ... ... ... ... ... салған
Нұралы ханның салық саясатының да зардаптары салдырының болғандығын ... жөн. ... ... ... оренаға Пугачев қозғалысына қатысушы
батыр, шешен Сырым Датұлы шықты. Оған Еділ ... Арал ... ... ... ... үн ... ... басты қозғаушы күші – қазак шаруалары, старшындар, билер,
ру басшылар болды. Сырым батырдың соңынан ерушілердің саны ... ... жоқ. ... ... ... саны 3500 адам деп топшылады.
Бірақ көтерілісшілер санының одан көп болғандығы да ... ... ... қол ... Елек ... ... 200, ... жақын 2 –топта әрекет еткен 300, Индер тауына жағын 3 – ... ... ... ... ... ... ... Сағыз өзені
ауданында 2700 сарбаз шоғырланған. Барлығы 5800 адам деп көрсетуге болады.
Орынбор өлкесінің жаңа губерниялары барон ... Кіші ... ... ... тырысты, қолынан келетін бар мүмкіндікті пайдаланған. Ол ІІ
Екатерина императрицаның жан – ... ... ... қазақтардың
бірлігін іштен ыдыратуға кірісті. ХVІІІ ғ.80 жылдарының ... ... әлі де ... ... ... қорғау үшін күші аз емес еді. Ол
өзінің бауырларымен бірге Кіші жүздің біраз аймағын оның ... 16 ... 2, ... 7 ... отырды. Мұны Отто Игельстармның өзі де мойындағын.
Барон шындығында өлкедегі басты билеуші ... Орал ... ... ... ... ... ... өз иелігін кеңейтіп
отырды.
Сырым Датұлы бастаған көтерілістің бір себебі – ... ... ... бағытталды. 1762 жылы 10 ақпанда қазақтардың қол астынан
Жайықтың оң ... ... ... өтіп ... ... хан ... ... Андрей Бородинге мәлімдеген. Халық қозғалыстың алғашқы
мақсаты патша үкіметінің отарлауына шек қою және ... ... ... ... ... ... қарағанда, Орал казактарымен қақтығыстың
бірінде ... ... ... болды. Соған қарамастан С.Датұлы патша
үкіметіне қарсы күреске әлі де ... ... ... ... ... ... ... ашық арпалыс жолына түсуі 1783 жылдың күзінен
басталады. Сырымның Орал казак әскерлерімен кескілескен ... 1784 ... ... ... ... күші ... Жайық шебі мен Ор ... ... ... – Барақ, Тіленші, Оразбай, Жантөре сұлтан
бас болған көтерілісшілер топтары Жоғарғы Жайық ... мен ... ... ... 1784 жылы Елек ... шоғырланды. 1784 жылдың қараша айында ... ... ... ... ... жеке топтастарының қатарында 1000 адамға дейін
жетті. ... ... ауыз ... Нұралының көтерілісті қолдаған
руларға қырғи қабақтығы оның Сырымммен араласқанын үзе бастады. ... ... ... басты күштері топтасқанда, оған ... ... хан Орал ... ... ... ... жақындады.
Қазақтардың Жайық бо йындағы бекіністерге қыр көрсетуі мен патшаға
жағымды Нұралымен қатынастың суып ... ... ... ... шара ... түрткі болды. Жазалаушы топтар көтерілісшілерді
талқандай алмай, алаңсыз жатқан тыныш ауылдарға тиіп, халықты қан ... ... ... ... басу үшін ... аттандырылған генерал –
майор Смирновтың тобында үш жүзге жуық Орынбор қазағы, 2 ... ... ... ... ... 1785 жылдың көктемінде көтерілісшілер
күрес қимылдарын барынша кеңейтті. Көтерілісті барынша қолдаған байтақты
тобын, тама ... ... ... ... ... ... ... жылы науырызда көтерілісшілерді ... үшін 1 ... ... күш Орал ... ... ... ... пен
Понамаревтың басшылығымен жорыққа шықты.
Әскери коллегияның президенті ... ... сай ... ... - ... ... Жем ... бойындағы жүктелген
болатын. Патша жазалау тобының қимылдарын ... үшін ... ... ... ... тақыр жерге шегінді. 1785 жылы көктемде жайлауға
көшуге әзірленіп жатқандығын пайдалып, ... ... ... ... ... ... ... басқаруымен 405 Орал қазақтарынан тұратын
топ наурыз ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың
бір тобы сахарния бекінісін алуға ұмтылды. Айшуақ сұлтанның баласы ... ... ... Жас сұлтан (ның баласы) ұрыс даласында қаза ... ... өзі ... ... ... Орал ... тұтқынға
ұсталды. Патша жазалаушыларының Нұралы ханның туыстарына қол ... ... ... әсер етті. Айшуақ сияқты ірі сұлтанның
жазалаушылар ... ... ... ... арқа ... ... ... оның
жақтастарының жағдайын қиындатты./3
Көтерілістің барысы және сипаты. 1792 жылы Елек қаласына шабуылы
көтерілістің маңызы.
Кіші жүзде Ресейдің басқару системасына жақын жаңа ... ... ... әрекеттері сәтсіз болғаннан соң патша өкіметі хандық
билікті қайта қалпына ... ... ... ... ... тобымен
арадағы одақты нығайтуға бағытын ұстанды. Үкіметтің нұсқау бойынша ...... ... інісі Ералы сұлатанмен байланыс жасады.
Оралдың казак әскерлерінің старшиналары қазақ ауылдарына шапқыншылықтарын
қайта ... 1790 жылы ... ... Датұлы ІІ Екатеринаға әскер
атаманы Д.Донсковтың «1500 солдатымен Сіздің қарауыңыздағы жазықсыз ... ... тап ... 225 үйді ... ... мал – мүлкін алып
қойды, 150 адамды өлтірді, 57 ... ... ... және көп ... ... қой малын айдап әкетті» деп баяндады.
Нақ сол жылы төртқара руының бір топ басшылары мен ... ... ... ... әскер атаманы Дансковтың үстінен ... ... ... ... ру ... Россиямен ажырасқысы ... ... ... ... ... Атап ... ... батыр ІІ
Екатеринаға баяндау жолдап, онда жаңа генерал – губернаторға ренішін қатар
былай деп жазды: Жоғарыда баяндағанды ... ... ... ... өз қарауыңыздағы Кіші Ордасына тыныштық орнату үшін, бізге генерал –
поручик бар. Игельстром мырзаны 2 – ші рет ... ... ... ... ... үкіметі орындары қазақ феодалдарына Уфада Нұралы хан
өлді деп хабарлады. Билер мен ру ... ... Кіші ... ... Есім сұлтанды жариялады. Патша әкімшілігі бұл сайлауды мойындамай
үкіметтің ... ... ... ... ... ... кандидатурасын
ұсынды. Формальдықтарды сақтау үшін 1791 жылы тамыздың ... ... ру ... жаңа ... болды. Сайлау Орск қамалына жақын жерде
генерал – губернатордың қатысуымен болды. Хан «сайлайтын» жерге әскерлер ... жаяу ... ... үш атты ... эскадроны және 400 казак әкелінді. /4
Халыққа жеккөрінішті Ералы сұлтан хан болып «сайланды». ... жаңа ... ... ... Датұлының толқуы мен дәйексіздігі
көрінді. Ол хандық ... жою ... бас ... ... ... ... «өздерінің дегеніне құлақ асатын ханды сайлау»
талабына қосылды. Ералы ханға ... ... ... ... ол сұлтан
Әбілғазиз Қайыповтың қолдауына сенім артты, ол бұл сұлтан кіші ... ... ... Хиуа ... ... ... болған. Әбілғазизбен
байланысын нығайту үшін С.Датұлы Сырдарияға қарай көшті. Сырымның ... ... хан – ... арқа сүйеген Әбілғазиз сұлтан мен жақындасуы
халық мүдделеріне қайшы ... бәрі орыс – ... ... (1787 – 1791 жж) аяғына ... еді. Бұл екі ... Кіші ... ... жаңа ... ... 1792
жылдың жазында жүзді түгел дерлік қамтыды. Еңбекші қазақтар ... ... ... ... күресті жалғастырды. Көтерілсшілер қозғалысқа
опасыздық жасаған билер мен ру басыларының ауылдарына шабуыл жасады. Қырға
жаңа ... ... ... ... ... жауап ретінде шабуыл туғызды. Сырым Датұлы көп ұзамай
көтерілісшілердің ... ... ... және оны ... ... ... ... ру басылары правалық тәртібін түгел жоюға бағытталған
саясат жүргізбекші деп генерал – ... ... хат ... ... ... көтерілісшілердің негізгі күштері Елек қалашығына
жақындап келіп, ... ... ... ... Бұған дейінгі сұлтандар
шеаралық өкімет орындарына көтерілісшілер ... ... ... осы ... ... ... ... тойтаруға күн
ілгері қам жасады. 29 қыркүйкете Сырым Датұлы ... ... ... ... ... Елек ... ... жасағанымен, қамалды ала алмады. Қарулы
күрес батырдың 1000 – ға ... өз ... Елек ... ... ... ... бірақ көтерілісшілерге тойтарыс берілді, содан
кейін Сырым Красногор ... ... ... ... ... бірақ бұнан да
ешнәрсе шықпады, оның үстіне Сырым ... уәде ... ... ... олар патша әскерлерімен бірлесіп, біріккен күштермен Сырымға қарсы
шыға бастады. Жергілікті әкімшілік ... ... ... ... ... тонап, 1793 жылдың күзінде 5000 – ға жуық шаңырақ Жайықтан көшіп ... ... ... ... ауыр ... ... ... қарсылас
сұлтандар да белсене қатысты. 1793 ... ... ... ... ... ... ... мал аудап өту кезінде «содан соң казактар
ол көпірді алып тастап, Есім ... ... ... 2000 ... мен ... 26 000 қозыны айдап әкетті»./5
Халықтық қозғалыстың жаңа өрлеуі кезеңінде ... ... ... көрінді. Ол хан билігін жою талабынан бас тартты және билер
мен ақсақалдар ... ... ... ... хан ... ... ... Ералы ханға қарсы күрес жүргізе отырып, ол
Кіші жүз ханы атағына үміттенген және Хиуа ... ... ... ... Қайыпов ханның қолдауына бағдар ала бастады. Әбілғазизбен
байланысты ... үшін ... ... ... ... ... Бұхараның және
Хиуаның хан – феодаолдарымен араласқан Әбілғазиз ... ... ... бұқарасының мүдделеріне қайшы келді. Сонымен бірге 1794
жылдың жазынан бастап патша әкімшілігі Жайық ... ... ... шектеді. Сол 1794 жылдың жазында Ералы хан қайтыс болды, сөйтіп жаңа
хан ... ... ... ... жүргізіле бастады. Орынбор
әкімшілігі Нұралының баласы Есімді хан етіп тағайындады. 1795 – 1796 ... ... ... кейін 1796 жылыдң күзіне қарай қозғалыстың жаңа өрлеуі
басталды. Сырым бір ... ... ... бір ... өзінің одақтасы деп
санаған еді, ал өзіне Есімнің қолдау көрсетпейтіні ... ... ... ... ... ... ... ақсақалдарды жинап алып ханмен,
демек, патшалық үкімет орындарымен одақтасу немесе соғысу туралы ... ... ... ... одан ... ақсақалдарды аулақтатты.
Қайтадан Орынбор губернаторы болып тағайындалған Игельстром 1797 ... ... оны ... үшін ... ... ... ... ымырасыздығы көтерілісшілердің Есім ханды өлтіруіне әкеп
соқты, яғни қозғалыстың көрінеу ... ... ... ... ... жаңа хан сайламай, жүзді басқаруды хан кеңесіне тапсыруға әрекет
жасады, оның орналасатын жері Кіші ... ... ... болып белгіленді.
1797 жылыдң тамызында хан кеңес жұмысын бастады, оның төрағасы ... ... ... ... сұлтандар өз бетімен, халық өкілдерін
қатыстырмай, Қаратай сұлтанды хан етіп сайлады, бұл қайтадан күрт ... осы ... ... ... ... барған сайын ығайы
танытып, Сырдария ауданына көшіп барды, бұл хан Кеңес беделінің ... ... ... ... Қаратайды емес, Айшуақты хан етіп
сайлауға көнді, сол арқылы Сырымның бұдан кейінгі қимылын бейтараптандырып
тастайды, өйтені ... ... ... ... ... хиуаға көшіп бара жатқан кезінде оны өкшелеп қуды, ол
Сырымнан ақсақалдардың көпшілігі де сырттай айналып ... еді. ... ол өзі ... таба ... өз ... ... тыс ... Көп
кешікпей Әмударияның төменгі ағысы жақтан Сырым Датұлының у ... ... ... жетті. Оның қайтыс болуы жөнінде берілген ас ... ... ... ... өзі батырдың қазақтар арасында зор беделі болғанын
және оның саяси қызметін олардың жоғары бағалағанын дәлелдейді. Аса ...... ... ... ... ... ... еткен қозғалыс
осылай аяқталды...
Халық көтерілісінің жеңіліс табуына сұлтандармен мәміле жасасқан билер
мен ... ... ... ... атап ... ... ... мен жалтақтығы себепші болды. Оның үстіне патша
үкіметінің Жайық пен Еділ арасындағы жайылымдарды ... етуі ... ... өткірлігін уақытша бәсеңдетті, көтеріліс сеьептерінің бір
маңызды мәселесін алып ... – 1797 жж ... ... ... ... ... ... оқиға болды. Ол хан ... ... ... оның ... және сол ... оның ... жойылуына себепші болды.
М.П.Вяткиннің атап өткеніндей: «Бұл халықтың ең ... ... езгі мен ... ...... ... ұйымдаспаған
наразылығының бытыраңқы көріністері болды». Сонымен бірге Сырым патшалық
режимнің ... ... 14 жыл бойы ... тұра білді. Батырдың іс -
әрекетінің бәрі – бірдей дәйекті сипатта бола қойған жоқ, ол саяси ... ... ... ... ... ... іс – шараларына
шеберлікпен қарсы қимылдады, алайда күш тең емес еді. ... ... ... ... көтеріліске шыққандардың қимылын көп ... ... ол ... демократиялық билік қалдықтарының
сақталуы қозғалыс нәтижелерінің бірі болатын. Сол ... ... және ... ... салты сақталып қалды. Тұтас алғанда,
қозғалыс ұлттың сана – сезімінің артуына көмектесті және ұлт – ... ... ... ... ... жағдай патша әкімшілігін ханнан асып ... ... ... ... ... ... мәжбүр болды.
Генерал – губернатор барон Игельстром көтерілісшілерге өзінің өкілі ахун
Құсайыновты ... Ол 1785 ... ... ру ... егер ... көтеріліске қатысушыларға кешірім беруге уәде еткен «ашық
қағаздар» әкелінді. Генерал – губернатор ру ... мұны ... ... ... ... заң бойынша қатаң жаза беріледі. 1785
жылдың жазында көтерілісшілердің кеңінен қатысуымен болған ру басшыларының
съезі ... ... ... ... ... ... – губернаторға
сайламшылар арқылы жауап берді. Ру басылары қазақтарға Жайық пен ... ... ... ... ... ... ... талаптарының
бірі көтерілісшілердің Нұралы ханды алып тастау ... Бұл ... 50 ... ... ... мен кіші ... ... қол қойды.
Съездің шешімін алған генерал – губернатор Игельстром императрицадан:
«Қазір басқарып тұрған ханның билігін ... ... пе әлде ... ... ... қана отыру керек пе?» - деп сұрады. Ол ІІ ... ... мен ... ... деген өшпенділігінің зор екендігі соншалық ... және ... ... деп ... деп жазды, көп ұзамай
императрицаның Кіші ... 3 ... бөлу ... ... ... үшін ... ру ... қою керек. /8
1784 жылы симбирск және Орынбор наместнигі болып, О.А.Игельстром
тағайындалды, оған ... ... ... ... ... басқа
әкімшілерінен айырмашылығы, Игельстром отарлау саясатын, әсіресе Сырым
Датұлы бастаған көтеріліс кезеңінде неғұрлым икемді ... ... Ол ... ІІ ... ... деп ... «Мен ... қырғыз – қайсақтырды тыныштандырып, оларды өз жағымызға тарту және
солар арқылы хан қарсы болып ... ... ... үшін ... ... аз күш ... ... нәтижеге жетуге тырысқан –
қазақ халқының тәуелсіздігі мен ... аса ... ... хан ... жоюға ұмтылды. Осы мақсатпен Игельстром бірқатар
реформа жүзеге асырды. Игельстром өз реформасына: «бөліп ал да, ... ... ... ... хан ... мен ... қазақ қоғамының саяси құрылысын шын
мәнінде империялық билік шеңберіндегі провинциялық жергілікті өзін - өзі
басқару деңгейіне ... ... ... ... ... 1785 ... 208 ... «ұлы мәртебелі императорлыққа адалдыққа» ант беруі
соның нәтижесінде болытын. Кіші жүз ақсақалдырының 1785 ... ... ... съезінде ең басты екі мәселе
- жүзде билікті ұйымдастыру туралы және қысқы қоныстарды ... ... ... Съезд Нұралы ханды орнынан алу және Кіші жүзді үш
бөлікке «Бас Орда» дейтіндерге – ... ... және ... ... ... ... қойды, ал Сырым батыр барлық ордадағы «бас кеңесші»
болып тағайындалды. 1786 жылы сәуірде көтерілісшілердің ... ... ... ... ... қорғауына қашып баруға мәжбүр болды. ... 3 ... ІІ ... ... хан ... ... туралы
рескриптіге қол қойды. Нұралы Орынборға шақырылып, ол жерден ... ... ... ... жағдайды пайдаланып, хан билігін
жоймақшы болып шешеті. Сыртқы істер ... ...... Кіші ... ... жобасын әзірлеуді тапсырды. Ол табыс еткен
«Игельстром реформасы» деп аталған жоба 1786 жылдың ... ... ... Кіші ... ... ... қоғамдық – саяси
жағдайды қирата отырып, Қазақстанды отарлық бағыедыруды ... ... ... Бұл дала ... ... туғызды. Ал ең ауыры - әскери
із кесушілер күшейді. Игельстром әскери командалардың бастықтарын жазалау
жөнінде үнемі ... ... олар ... ... ... «Реформаның» мәні Кіші жүзде хан билігін жоюға әрекет ... ... ... ... ... Орал ... ... қазақ
ауылдарына тиым салынды. Қазақ малшыларына қыста Жайық пен Еділ арасындағы
жерге көшіп бару мүмкіндігі берілді /9 ... ... ... ... ... ... хандық билікті жою отарлау саясатын ... бел ... ... 1785 жылдың күзінде болған жиналысы Нұралы ... алып ... ... ... ... және ... ... хан деп танылмайтынын
мәлімдеді. Билер мен рубасыларының арасында бір ауыздық ... ... ... бастаған хандық билікті түгел таратуды тоқтатады, біразы
Нұралы ханға қарсы шығып, хандық билікті сақтауды жоқтап, ... ... ... хан ... сайлауды ұсынды. Генерал – губернатор ру
басыларының Нұралыны хандық биліктен алып тастау ... оның ... саны 25 ... 20 – ... ... қол қойғанын хабарлады. /10
Патша әкімшілігінің тыңдап ру басыларының съезі 1785 жылы күзде кіші
жүзді 3 бөлікке немесе «бас ... бөлу ... ... шығарды. Бұл кезде
көтерісшілер ханның ауылына шабуыл жасай бастады. 1786 жылы ... ... ... хан ... ... ... ... мәжбүр болды. 1786 жылдың 3 маусымында ІІ Екатерина Нұралыны ... алу ... ... қол ... ... ... шақырылып, одан
Уфаға жіберілді. Патша үкіметі бұл жағдайды ... ... ... ... ... ... ... коллегиясы генерал – губернатор
Игельстромға Кіші жүзді басқарудың ... ... ... Ол ол ұсынған,
«Игельстром реформасы» деп аталатын жоба мақұлданып, 1786жылдың күзінде
бекітілді. ... мәні Кіші ... ... ... ... ... ... – губернатордың жанында жүзді басқарудың жаңа органы ... ... және ... ... ... ... сот құрылды. Сотқа ... ...... оған ру ... ... тиіс болды.
«Реформа» жүргізу уақытында Игельстром Жайық казак әскерлерінің қазақ
ауылдарына шапқыншылық жасауына тиым ... ... ... ... пен
Волга арасындағы жерге қыстауға көшуге рұқсат берілді. 1786 жылы Орынборда
Шекаралық сот, ал бір ... ... ... ... ... ... полковник Гранкиннің және барон Игельстромға басқа да
бағыныштылардың ... ... ... ... ... өміршең болмай шықты: распровалар бірде – бір рет жиналмады. Іс
жүзінде билік ру ... ... ... ... ... ... қарсылығына кезекті, олардың праволары мен билігін
басқарудың жаңа ... ... ... ... Нұралыны қайтарып,
хандық билікті қалпына келтіруді талап еткен сұлтандардың күресін ханның
інісі Ералы сұлтан басқарды. Кіші ... ... Орта ... ханы Уәли
және сұлтандар – абылайдың ... ... Олар Кіші ... ... қалпына келтіруді сұрады. Нұралының сол кезде ... ... ... ... ... ... осындай позиция ұстанды. Нұралының
қайтарылуын талап еткен хандар мен ... ең ... ... ... Олар Кіші жүзде хандық биліктің таратылуы таяудағы болашақта ... де ... ... ... ... ... ... түсінді. Жергілікті
патша әкімшілгінің басқаруды қайта құру жөніндегі шаралардың орындылығына
сенімді болмады.
Мәселен, ... ... ... ... батырды тұтқыннан босату үшін
жіберілген полковник Гранкин 1788 ... ... ... ... де болады, әйткені оларға ... ... ... ... аз ... ... ... өмір сүруі мүмкін емес
еді» деп жазды. Петербургтегі басқарушы топтар ... ... ... ... ... ... деп ... Шекаралық
сотпен распавалар іске асырмаған күйінде қалды. /11
Сілтемелер тізімі:
1. Қазақ ССР. 3 том, 114 – 115 бет.
2. ... ... ... ту ... 99 – 110 ... ... «Тәуелсіздік және саяси сана». 47 – 49 бет.
4. Қазақ ССР. 3 том, 117 – 119 ... ... ... ... 213 – 216 ... Қазақстан тарихы очерктер. 217 – 219 бет.
7. М.Қозыбаевтың «Жауды шаптым ту байлап». 111 – 115 бет.
8. Қазақстан ... 3 ... ... және ... ... 50 – 53 ... Қазақстан тарихы. 3 том.
11. Қ.Рысбайұлы «Қазақстан Республикасының тарихы». 150 – 153 бет.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. «Жауды ... ту ... ... ... ... ... «Материалы по истории Казахской ССР».
3. «Материал по истории политического строя ... ... ... ... ... 3 ... ... 2002ж.
5. «Қазақ совет энциклопедиясы». Алматы 1980ж.
6. «Қазақ ССР тарихы 3 том». Алматы 1982ж.
7. ... ... арғы – ... ... ... ... 1995ж.
8. «Қазақстан тарихы 3 том». Алматы 1999ж.
9. «Түркістан энциклопедиясы». ... 2000 ... «Ел ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кіші жүз қазақтарының Сырым Датов басшылыгымен жасаган көтерілісі (1783—1797 жж.)9 бет
Кіші жүз қазақтарының Сырым Датұлы басшылығымен жасаған көтерілісі15 бет
Сырым Датов басшылығымен жасалған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі7 бет
XVIII ғ Қазақ-орыс қатынасы9 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы хиуа хандығымен рассйге қарсы ұлт-азытық күресі12 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы Хиуа хандығымен Ресейге қарсы ұлт-азаттық күресі13 бет
Хандықтардың құрылуы және шайқастары18 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Бұқар жырау жайында9 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь