«Қазақ» термині туралы

Зерттеушілер екі жүз жылға жуық уакытбойы «казақ» терминінің шығу-ын түсіндіруге және оның семантикасын ашуға әрекет жасап келеді. Айтылғ-ан көзқарастар ауқымы өте кең,мейлінше иланымды ғылыми болжамдар-дан қиыннан қиыстырылыпшығарылған этимологияларға дейін бар. Алай-да, казақ сөзінтүсіндіретін түпкілікті пікірді, тегінде, әзірше ешкім айта алган жоқ.,
Қазақстанның өз тәуелсіздігін алуына байланысты соңғы уақытта жалпы қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне және атап айтқанда қазақ терминіне ден қою едәуір арта түсті. Ғылыми басылымдар мен газет-журналдардың беттерінде қазак терминіне әйтеуір бір қатысы бар жарияланымдар пайда бол-ды. Бірен-сарандарында ғана болмаса, оларда баяндалған пікірлер өткен кез-дерде айтылған кезқарастарғанегізделген.
        
        . «ҚАЗАҚ» ТЕРМИНІ ТУРАЛЫ
Зерттеушілер екі жүз жылға жуық ... ... ... шығу-ын
түсіндіруге және оның семантикасын ашуға әрекет жасап келеді. Айтылғ-ан
көзқарастар ауқымы өте ... ... ... ... қиыннан
қиыстырылыпшығарылған этимологияларға дейін бар. Алай-да, ... ... ... ... ... ... айта алган
жоқ.,
Қазақстанның өз тәуелсіздігін алуына байланысты соңғы уақытта жалпы қазақ
халқының тарихы мен мәдениетіне және атап ... ... ... ден ... арта ... ... ... мен газет-журналдардың беттерінде
қазак терминіне әйтеуір бір қатысы бар ... ... ... ... ғана ... оларда баяндалған пікірлер өткен кез-дерде
айтылған кезқарастарғанегізделген.
Қазак атауының шығу тегі туралы мәселені шешкен ... ... ... тайпа атауына терминологиялықсәйкестікті іздестіру ... ... ала атап ... жөн, ... ... ... көрсетіп отырғанындай, салғастырылатын ұғымдардың жақындық дәрежесі
туралы неғұрлым айқын түжырымдар жасау үшін әлі де көп жеткіліксіз. Қазақ
сөзіне ... ... ... ... аумағы-нан едәуір алыс
жерлердентапқаны аз ... Бүл ... ... ... ... көрсете алатын тарихи-мәдени сипатгағы жүйелі
сәйкестіктерді анықтау қажетінен айналып өтілді.
Тарихнамада ... ... ... ... ... бар.
Н. М. Карамзин мен А. Вамберидің ... ... ... ... ... (X ... орта ... Кав-каздын,
солтүстік-батысында жатқан «Казахия елі» депайткан мәліметтерін ... ... ... авторлар «Казахия» терминінде казақ этнонимі
көрініс тапқан депсанайды. Сөйтіп осы негізде казакхалкы X ... ... ... деген тұжырым жасалады. «Казахия» деп окудың ... біз ... ... ... ол ... түпнұсқада (грекше) екінші
сөзде «дзета» (з) емес, кдйта «сигма» (с) берілген. ... ... ... деп ... ... ... ... ха-барын түсіндіре
келіп, В. Минорский Касахия деп касогтар айтылып отыр-
ғанын әбден айқын көрсеткен . Казахия және ... ... ... ... қосымша материалдар, атап айтқанда, мұсылмандар дүниесінің
жазбаша деректемелерінен алынган материалдар тарту мүмкіндігін ... араб ... әрі ... ... (X ғ.) ... ат-танбих
ва-ль-ишраф» деген шығармасывда Кубань өзені ауданындағы кавказ ... ... ... ... ... ... ... — әл-касакия74
атап өтіледі. Көрнекті неміс шығы-станушысы И. Маркварт бұл екі ... ғана ... ... ... ... Кім ... парсы тілді «Худуд әл-алам» деген географиялық еңбектің (X ... ... ... ... да ... ... ... аясына
жатады, онда Қара теңіз жағалауында орналасқан Касаг ... ... ... ... ... ... нақ қала туралы деректер
келтіріледі. Касогтар туралы орыс жылнамаларында да ... ... лет» ... ... ... ... орыс княздары
Святослав (965 ж.) пен Мстис-лавтың (1022 ж.) ... ... ... ... бар . ... ... ... рет VIII ғасырдың аяғы
- IX ғасырдың басында монах Епифанийдіңшығармасында ауызға алынады. ... ... ... ... ... касог атаулары алдыңғы орта
ғасырлардағы ... бір ... ... тайпасын (немесе тайпалар
бірлестігін) білдірудің әр ... ... ... ... деген түжырым
шығады. Кавказтанушылар касогтарды (ертедегі грузин ескерткіштерінде кашаг
түрінде ... Кіші ... ... ... ... бері ... жүр. Осыдан касогтардың қазақтарға
қосылысы туралы көзкдрас қанша-лықты ақталған және дәлелденген деген заңды
сұрақ туады. ... ... ... ... ... ... ... пікір -мейлінше декларативтік сипаттағы пікір, олардың арасында
ешқандай та-рихи сәйкестік ... да, ол ... ... ... ... ... Касогтар автохтондық кавказ тілдерінің
біреуінде сөйлейтін ... ... ... кіші ... ... Тілі,
шыққан тегі, тұрмыс жағдайы және дене тұрпатының ерекшеліктері жағынан олар-
дың қазақтардан және олардың түркі тілдес ... ... ... ... ... процестері және соларға бай-ланысты
Кавказдан орта ғасырлар дәуірінде Қазақстан аумағына көшуі ... ... ... ... ... ... теуіп, оған қазіргі Болгария
атағын берген ертедегі түркі ... ... ... ... атқарғаны
сияқты рөл оларға берілмеді. Сондықтан касогтардың қазақтар-мен байланысы
туралы ... ... сын ... \ ^ ... ... сөзін араб
тарихшысы Ибн Асам әл-Куфи айтады-мыс деген (3. В. Тоганға сілтеме ... та бар. Біз ... ... ... Арран мен Дағыстанда
хазарларға қарсысоғыс жүргізген араб ... ... ... ... ... ... шығармасында (IX ғас>Ірдың аяғы - X ғасырдың басы)
айтылады. ... ... ... деп ... «736 жылы ... (қазақ емес. — Ред.) деп атала-тын жерде қыстап шықты, Кура өзенінен
өтіп, Шаки қаласына беттеді»78. Контекстен әл- ... ... ... ... ... Үлкен Кавказдың таулы ауданында, Азербайжанның
батысында орналасқ-ан Касак деген ... ... ... ... ... ... VIII ... хронологиялық проблемаларға байланысты
ғана емес, ... ... ... ... жатқан тарихи, географиялық және шаруа-шылық-
мәдени өлшемдер кешені бойынша да салғастыруға болмайды.
Фин алтайшысы Г. И. Рамстедке барып тірелетін тағы бір ... ... ... ол ... терминін монғолдың «хасаг-терген» деген сөз
тіркесінен шығарады. «Қасиетті жылнамада» (XIII ғ.) айтылатын бұл ... ... ... ... А. А. ... ... бұл ... еш
дәлелі жоқ80. Оның иланымды болмайтын себебі - синхрондық тұрғьщан ... ... ... ... алғанда да «хасаг-терген» термині
Қазақстанды мекендеген түркі тілділер арасында арбаның ... ... ... Енисейден табылған VIII ғасырдағы ертедегі түрік ескерткішінен В. В.
Радлов «қазғақым оғлым» (менің асырап ... ... ... ... ... ... жағынан ғана емес, соныменқатар «қазғақ» және
«қазақ» терминдері мәндерінің жакындығы негізіндеВ. П. Юдин бұл ... ... ... ... ... ұғымындағы «ғ»
дыбысының VII—VIII ғасырларда түріктердің ауызекі сөзінде ... ... ал ... ... ... бұл ... ... түріне ие болуы
ықтимал. Ол «қазғақ» ... ... ... ... этника-лық
мағынаға ие болған саяси мәні жағынан алып қараған83 Бұл көзқарас түркі
тілдерінің тарихи фонетикасының заңдылықтарымен ... ... ... ... ... ... қолдау таппады.
Сонымен бірге нарративтік деректемелердің басқа материалдарынегізіңде
Қазақстан аумағы шегінде шоғырланған бірнешесалыстырулар жасалды. ... үш ... ... ... ... деп ... жөнінде И.
Маркварт84 айтқан пікір болып табылады, зерттеушілер соңғыларын қазақ-
тармен ... ... ... қазіргі кезде де осы кезқарасты үста-
нғанымен, оны дәлелденген деп санауға болмайды. Тоғыз ... XIII ... ... ... әдебиетші Ауфидің«Джавами өл-хи-каят
ва лавами ар-риваят» антологиясының ... ... ... бой-ынша
Маркварт ұсынғандай оқу алдын ала, сындарлы емес сипатта болды. Жетісу мен
Оңтүстік Қазақстанда мекендеген қарлұқ ... ... ... мәліметтер IX—X ғасырларға жатады. Неғұрлым ертеректегі жазбаша
ескерткіштерден, атап айтқанда, әл-Марвазидің арабша ... ... ... В. ... ... және ... ... жолымен қарлұқтардың тайпалық қүрамы жөніндегі контекстің
оқылуына елеулі ... ... Бүл ... ... ... ... негізделген коньюнктура енгізілді85.
үАраб саяхатшысы Әбу Дулафтың шығармасында ... ... ... ... ... ... ... негізсіз деп санау керек. Әбу Дулаф
X ғасырдың орта шенінде Қазақстан аумағы арқылы батысынан шығысына қарай
Қытайға жол ... ... ... ... ... ... баяндалған
саяхат туралыестеліктерін орыс тіліне Н. Н. ... ... ... «хазлақ»86 деген этникалық атау айтылған, ол исламдық «қазлақ»
үшін ... ... ... соң ... ... түрін алған. Сонымен
бірге Н. Н. Пантусовтың «харлұк» деудің орнына «хазлақ» ... ... ... кету ... қарл үқ ... жазылуы орта ғасыр-лардағы
араб әдебиетінде солай берілген. Сол ... мен ... ... ... қойылған, бұл біліктілік емес^;
Фирдоусидің (935—1020) «Шахнамасывда» қазақ халқы және қазақ хан-
дары ... ... ... А. ... ... ... қазақ халідының құрылуын X ғасырға жаткязады87. Солай бола тұрса
да, ғылыми әдебиетте шығыстанушылар ... ... ... ... ... туралы ешқандай ақпарат жоқ екенін талай рет көрсетті. Бұл
түсініспеушілікті түсіндіруге болады және оған қайран ... ... А. ... өз ... ... мол ... ... мен
олардың ортасының тарихшысы, алайда ол парсы және араб тіддерін білмеген.
Сонымен, ұсынылатын болжамдардың кеп жағдайларында ... ... ... ... соң, ... нақты-тарихи көзқарастардың
бүкіл жиынтығында емес, қайта оқшау алып ... ... ... ... өзі — этностағы уақыт ... ... ... ... ... ... ... халықтың құрылу
уақытымен сәйкес келе бермейді (қырғыз этнонимі мен қырғыз халқын, түрікмен
этнонимі мен түрікмен халқын, ... мен ... және т. ... ... ... этноним мен эт-ностың нақты-тарихи
жағдайлардағы арақатынасы проблемаларын талдап шешу қажеттігін түсіну әсте
де барлық уақытта бірдей бола ... Ал ... бір ... этностың
(тайпаның, тайпалар одағының, халықтың, ұлтгың) өр түрлі жай-күйін білдіре
алады. Мәселен, ... бір ... ... ... III ғасырдан XIII
ғасырға дейін қыпшақ этносы этни-калық дамудың әр түрлі бес жағдайында —
Ішкі ... ... ... ... ... ... қалыптасуының
аяқталу кезеңіне дейінгі жағдайда болды. XIII ғасырдағы монғол шапқыншылығы
қыпшақ халқы-ның белгіленіп қалған ... ... үзіп ... ... кезеңнен айырмашылығы, одан кейін кыпшақ ... ... ... ... ... ... ... бойынша жүрмей,
олардың бөлшектенуі, ең алдымен қазақ халқының, сондай-ақ толып жатқ-ан
өзге де ... ... ... құрылуына қатысу арнасына ... ... ... ... дамудың енді басқа бір ... ... ... ... тарихи құрылған этникалық қауымдары
қыпшақтардың белгілі бір этнонимі жағдайындағы серпінділігі мен өзгеруі
кезінде қалыптасты. Бір ... ... ... жай ... ... ... ... дәл зерттеулер жүргізуді сөзсіз кджет
етеді.
«Қазақ» сөзінің өзі қыпшақтар мекендейтін аймақта пайда ... ... Зуға ... ... бар. ... ... пікірі бойынша,
«қазақ» терминінің бастапқы таралған жері Шығыс Дешті Қыпшақпен бай-ланысты
болған. Қыпшақ тіліне тән осы ... ... ... ... ... А. Н. Самойлович уақыты жағынан ерте ... XI ... ... ... ... ... 1245 жылы ... Египет
мемлекетінің қыпшақтары ортасында жасалған араб-қыпшақ сөздігінде жазбаша
деректемелер ... ... рет ... деп ... жүр. Онда ... ... кезбе» деген мән беріледі89. Бұл семантика «қазақ» терминіне
әлеуметтік мағына берілген және өз ... ... ... ... тіршілік қүралдарын соғыс істеріне қатысу ... ... ... білдірген деп са-науға мүмкіндік берді және ол
қазақшыландыру институтымен байланыс-тырылды. «Қазақ» ... ... ... жағынан XIII ғасырдан неғұрлым ертерек кезге жатады деп санауға да
болады, алайда жазбаша
ескерткіштерде хронологияны ... ... да ... ... ... ... бұл ... жанама мәліметтер бар}
Қазаққа айналу институт ретінде ауқымды, сатылы сипатта болды. Ол түркі
тайпалары арасында да, араб Шығысының ... ... ... ... Русь ... және т. б. ... да орын ... Және
де әрбір жағдайда осы әлеуметтік құбылыстың мәні бірдей ... ... ... байқалып отырды.
Қазаққа айналу институтының сипаттамасы мен жұмыс істеу уақытын
сипаттау үшін X ... араб ... Ибн ... ... ... мәліметтер бар, бұл шығармасында ол оғыз ... ... ... ... ... ... ... «Менің ата-ларымның
бірі, дейді Балқиқ, сол ... ... ... ... ... одан ... Ол ... келгендерді, жасақтарды және талап-тонауды ұнататын басқа
да адамдарды серік етіп алыпты. Ол елдің шығысы жағына бет алып, ... ... ... және өз ... ... ... ... Бәрінен де IX ғасырға жататын қазаққа айналудың осы, тегінде,
классикалық суреттеуінде Ибн әл-Факих ... ... ... ... ... сөзін алса керек. «Салақа» деген атпен ... ... ... ... орын таба ... ... топтар құрып, талап-
тонау арқылы бақытын іздеуге ... ... және ... ... ... ... қарамастан, екі түрлі көшпелі
қоғамдардағы қазаққа айналу ... ... ... ... ... ... ... ханзаданыц суреттелген әңгімесі, сірә, Сырдариядағы
оғыз билеушілері жабғулардың ... ... орта ... ... ... IX ... деп белгіленетін оқиғаларымен байланы-сты
болса керек. Өкінішке қарай, Ибн әл-Факих арабтың «су'луқ» ... ... ... Айта ... оғыздарда мұндай үғым сол кездің
өзінде-аққыпшақтар ортасы қабылдап алған ... ... ... ... ... оғыздар мен қыпшақтардың сан ғасырларға созылған аса ... және ... ... байланыстарының сайып келгенде
генетикалық, тілдік, әлеуметтік және шаруашылық-мәдени ... ... ... ғана туындамай-ды, сонымен қатар
ол жазбаша деректемелердің қосымша материалдарына да негізделген. Мәселен,
XIII ... ... ... арасында ант-ропоним құрамында «қазақ»
термині ... ... ... у ... кітапханасы қолжазбасы
бірінің колофондағы белгіде былай деп айқын қолтаңбамен жазылған: «Бұл
қолжазбаны Біләл ибн ... бин ... Әли ... ... ... хижраның 660 жылы»91 (яғни біздің заманымыздағы 1262 ж.). ... жеке ... ... ... сірә, этникалықтегін (түрікменнің)
көрсететін басқа ... ... ... ... ... жөн. Әл-қазақ терминініңтүрікмен этнонимімен ұштастырылуы ... ... ... сипаты болмай, қайта этникалық сарыны болған
деп санауға мүмкіндік береді.
Қарастырылып отырған ... ... 3. В. ... ... ... ... қыпшақ қазақтарыньщ өкілі айтылып ... ... ... ... ... ... ... жазба-сына
жататын «Вақф-наме» деген жазбаша құжатында сөзсіз этникалық си-паты бар
«қазахлу», «қазахлар» атауының кездесуіне қарағанда, бұл ... ... топ ... Ол ... «қазақ» түрі қыпшақтардың тіл
нормаларына сәйкес келсе, түрікмен-оғыз ортасына «қазақ» деп ... ... ... атап ... ... IX—X ... ... Дешті Қыпшаққыпшак-тарының
қоғамында «казақ» атауымен әлеуметтік, ал XI—XII ... ... ... ... ... ... жасауға мүмкіндік береді.
Алайда бұдан монғолдардан бүрынғы уақытта ... ... ... оның бер ... ... ... ... туралы түжырым жасамаған
жөн. Онын бер жағында баскдсы да ... XI— XII ... ... казақ қауымдастығы калып-та'суының маңызды
кезеңі болды. XI—XII ғасырларда Қыпшақ хандығында этникалық ... ... ... ... ... ... калыптасады.
Монғолдардың жаулап алуы кыпшак тайпаларының едәуір топтарьш Дешті Қыпшақ
шегінен бытыратып жіберді. Кьіпшақгардың ... ... ... ... және оның ... мәнгеие болуына себепші болды.(«Қазақ» сёзі
тұтас алғанда алуан түрлі еріктілерді айту үшін ... Ол ... және ... ... ... қазаққа айналып, қазак бола
берді. ... ... ... ... ... айналу —
қазақлық институтынын, кең таралғаны атап өтілген XIV ғасыр-дың басында
байырғы ... ... ... ... ... ұйы-тқы болған
жергілікті этникалық негізде алғашқы ірі мемлекет Ақ Орда құрылды. Ақ ... ... ... ... ... ... да, оның атауы деректемелерде
кейінірек жазылып, анықталды. Дәлірек айтқанда, XV ... ... ... ... кұрылғаннан соң, халықтың эт-ногенез процесінің
күрделі ерекшелігінің бірі ... ... ... ... этникалық
маңызғаие болды.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«геосаясат» терминінің шығу тарихы5 бет
«киниктер» терминінің шығу тегі24 бет
Римдік құқығымен термині мен көне рим құқығы4 бет
Тұтыну термині жайында3 бет
Этика термині4 бет
Этика термині жайлы4 бет
Этика термині жайлы мәлімет7 бет
Этика термині туралы3 бет
Этика терминінің мәні мен мазмұны6 бет
Этика терминінің мәні мен мазмұны туралы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь