Қиял туралы жалпы ұғым

Қиял дегеніміз — сыртқы дүние заттары мен қүбылыстарының субъективтік образдарын қайтадан жаңартып, өндеп, бейнелеуде көрінетін, тек адамға ғана тән психикалық процесс: «...барлық жан қуаттарын (рухани күштерді) тек қиял ғана өзіндік сақталатынсөзімдік заттарды модельдендіре алады» (әл-Фараби). Адамда қиял пайда болған кезде ми қабығында бүрын жасалған уақытша байланыстар түрлі комбинацияларға туседі де, жаңа нәрселердің бейнесі туып отырады. Уақытша байланыстарды қайта жасап, өндеу процесінде екінші сигнал жүйесі шешуші рөл атқарады.
Адамдардың қиялына тән кейбір ерекшеліктерді төмендегіше топтастыруға болады:

1) әр адамның қиял ерекшеліктері оның жеке қызығулары мен қасиетгеріне, алдына қойған мақсатына байланысты болып келеді. Бүл арада суды аңсап шөлдеген жолаушының қиялы мен екі-үш күннен кейін емтихан тапсыратын студенттің машинасының тетігін жетілдіруді ойлап жүрген инженердің қиялын салыстырып көруге болады;
2) қиялдың мазмүны мен формасы адамның жас және дара ерекшеліктеріне де, білім тәжірибесіне де байланысты. Мәселен, көргені де, түйгені де көп, өмір тәжірибесі мол, әр тарапты білімі бар ересек адамның қиялы мен енді ғана өмірге аяқ басайын деп түрған жеткіншектің қиялын бір өлшемге салуға болмайды;
3) қиял адамның өскен ортасына, этностық ерекшелігіне, табиғат, жер-су қоршауына байланысты да көрініп отырады. «Жаратылыстың қүшағында,—деп жазады М. Жүмабаев, — меруерт себілген көк шатырдың астында, хош иісті жасыл кілем үстінде, күнмен бірге күліп, түнмен бірге түнеп, желмен бірге жүгіріп, алдындағы малымен бірге өріп, сары сайран далада түрып өсетін қазақ баласының қиялы жүйрік, өткір, терең болуға тиісті».
4) қиял адамның барлық психикалық құбылыстарымен ұштасып жататын
Қолданылған әдебиеттер

1. Аймауытов Ж. Психология.- Алматы, 1995.
2. Алдамұратов Ә. Қызықты психология.- Алматы, “Қазақ университеті”, 1992.
3. Алдамұратов Ә. Жалпы психология.- Алматы, “Білім” 1996.
4. Әбдірахманов А.,Жарықбаев Қ. Психологиялық орысша- қазақша сөздік.- Алматы, “Мектеп”, 1976.
5. Елеусізова С. Қарым- қатынас психологиясы.- Алматы, 1995.
6. Жарықбаев Қ., Озғанбаев О. Жантануға кіріспе.- Алматы, 2000.
7. Жарықбаев Қ. Жүсіпбек Аймауытұлының психологиялық көзқарастары.- Алматы, 2000.
8. Жарықбаев Қ.Қазақ психологиясының тарихы.- Алматы, 1996.
9. Мұқанов М. Ақыл- ой өрісі.- Алматы, 1980.
10. Тәжібаев Т. Жалпы психология.- 2000.
        
        Қиял туралы жалпы ұғым
Қиял дегеніміз — сыртқы дүние заттары мен қүбылыстарының субъективтік
образдарын қайтадан жаңартып, ... ... ... тек ... ... ... процесс: «...барлық жан қуаттарын (рухани күштерді) тек қиял
ғана өзіндік сақталатынсөзімдік заттарды модельдендіре алады» (әл-Фараби).
Адамда қиял ... ... ... ми ... бүрын жасалған уақытша
байланыстар түрлі комбинацияларға туседі де, жаңа ... ... ... ... ... ... жасап, өндеу процесінде екінші сигнал
жүйесі шешуші рөл атқарады.
Адамдардың қиялына тән кейбір ерекшеліктерді төмендегіше топтастыруға
болады:
1) әр ... қиял ... оның жеке ... ... ... ... мақсатына байланысты болып келеді. Бүл арада
суды аңсап шөлдеген ... ... мен ... ... кейін емтихан
тапсыратын студенттің машинасының тетігін жетілдіруді ... ... ... ... көруге болады;
2) қиялдың мазмүны мен формасы адамның жас және дара ... ... ... де ... ... ... де, ... де көп,
өмір тәжірибесі мол, әр тарапты білімі бар ересек адамның ... мен ... ... аяқ басайын деп түрған жеткіншектің қиялын бір өлшемге салуға
болмайды;
3) қиял адамның өскен ... ... ... ... ... ... да көрініп отырады. ... ... М. ...... себілген көк шатырдың астында,
хош иісті жасыл кілем ... ... ... ... ... ... ... бірге жүгіріп, алдындағы малымен бірге өріп, сары сайран далада
түрып өсетін қазақ баласының ... ... ... ... ... тиісті».
4) қиял адамның барлық ... ... ... ... ... алға ... мақсатты жоспарлап, жүзеге асырудың жолдарын
іздестіру қиялсыз мүмкін емес. Бұл - қиялдың ... ... ... Қиялдың ойлау процесінде алатын орны ерекше. Өйткені ... ... ... әрекетке жетелейді. Ал ондай әрекет
қиялдың өте ... ... ... ... ... мен қиял бір-бірімен
тығыз байланысты. Жан ... осы ... де ... ... ... ... ... Бірақ қиялда мәселені шешудің ... ... Қиял — ... ... ... ... арқылы
шешсе, ойлау оны тірі суретсіз жалпылай, ұғым, пікір, тұжырым ... адам ... ... ... ... ... ... дамып отырады. Мұндағы негізгі шарт: саналы ... ... ... алу, ... ... ... күні бүрын көре білу,
яғни оны өңдеп, өзгертіп, елестете алу — адам ... тән ... ... ... ... жөніндегі әр түрлі ... ... ... жаңа ... ие болады. Қиял бейнелері адам қажеттігінен тәуелді
бола түрып, оны ... ... ... ... ... Қиял тек ... және ... қызметте ғана емес ол адамның
бүткіл рухани өмір ... ... орын ... ... өмір ... ... ойдағыдай дамуы, даралық қасиеттері, іс-әрекетінің қүрылымы, өмір
салтының қалыптасуы ... ... ... Адам ... ... ... айырмашылығы адамда ойлаумен қатар қиял ... ... ... ... ... ... да ... қиял
арқылы былайша суреттейді: «Көкжал аңшы иттің не жай иттің басын аламы ... ... ... ... ... құлағы үкінікі болады, мұрыны тазынікі
секілді, қасы арыстандікі, самайы — ... ... суда ... ... Осы ... өзі ... бар ... топтастыру
арқылы туып отыр. Бірақ осы ... ... ... ... ... өзін көре білу үшін адамға ең күшті, өрен жүйрік қиял қажет.
Қиял процесінің адам ... ... ... ... зор ... ... өзі осы ... арқылы өзгеріп, дамып отырады.
Тіпті бала қиялындағы фантастикалық образдардың өзі де оның ... ... ... ... ... ... мұның өзі
баланың психологиясына қатты әсер ететіні байқалады. А. П. Чехов ... ... осы ... өте ... ... ... ... әдеттенген
жеті жасар балаға ешбір сөз әсер етпей ... ... ... оның ... ... ойлайды. Ол баласына мынадай ... ... ... ... ... ... ... ғана ұлы болыпты,— өзі дәл сен ... бала ... Өзі ... бала ... Еш ... ... ... столдағы нәрселерге тимейді екен... өзі ақылды болыпты... Оның ... ...... тартады екен... Патшаның баласы шылымнан көкірек
ауру болып жиырма жасында ... ... ауру шал ... қолғанатсыз
қалыпты. Мемлекетті басқарып, сарайды қорғайтын ешкім болмапты. Жау келіп,
шалды ... ... ... ... сонымен, енді бақша да, шие де,
құстар да, ... да ... ... ... толы осы ... ... әсер ... сонша, бала «қараңғы терезеге ойланып сәл ... селк етті де, ... ... — Мен енді ... тартпаймын...—
деді» ...
Қиялдың адам қажетіне асуы, оның ... ... ... ... ... ... бітіріп, оның ілгері өрлеуіне себепші болады. ... ... ... қиял ... деп өте ... ... Бір кезде талантты
орыс ғалымы Қ. Э. Циолковский (1857-1935) космосқа ұшуды армандап еді.
Космос ... ... ... тұңғыш жол салған Ю. Гагарин мен ... ... ... және ... ерліктері осындай шындықпен
тығыз байланысты қиялдың іске асуы болып табылады.
Қиял түрлері
Қиял актив, пассив болып екіге ... ... ... ... шегі - түс көру. Түс көрудің ... ... ... И. П. ... ... ... ми клеткаларының бәрі тежелмейді, кейбір бөлімдері қозу
жағдайында болып жүмыс істей береді. Мидың ... ... ... деп атайды. Осы «күзетші пункттердең ... ... ... ... қолға үстап, дәмін татқан заттарымыздың бейнелері мида
қайтадан «тіріледі». Түсте небір ... ... ... ... ... бүл ... ... сигнал жүйелерінің арасындағы байланыс
әлсірейді, мүнда негізінен бірінші сигнал жүйесі ғана ... ... ... жүйесінің қызметі ... ... ... ... қабілеті өте төмен болады. ... әсер ... мида ... ... пайда болуына жағдай
жасайды да, соның нәтижесінде түске қайдағы «кереметтер» кіреді. И. ... ... ... ... ... ... ... қиысулары» деп
сипаттаған. Түсте реалдық образдар мен нәрселердің ... ... ... ... ... ... осындай ғажап фантазиялық бейнелер де өмірде бар
нәрселердің ... ... ... ...... ояу кезіндегі
басынан кешкен оқиғалары, ойы мен мақсаты, ... мен ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы т. б. үйқыдағы
адамның түс көруіне себепші болатын фактілердің есебі жоқ. ... ... ... ... ... да, ағаш ... ... да,
иттің шәуілдеп үргені де, есіктің ... да әсер етіп ... ... ішкі ... ... ... ... т. б.) жүмысына
бір ... ... бүл да ... ... ... бірдеңелерді
кіргізеді. Мәселен, үйқыдағы адамның жүрегіне бір ... ... оның ... соға бастайды. Осыған орай адам ... түс ... Өзін ... ... ... ол ентігіп, булығады да.
Түс көрудің мазмұны адамның, көбінесе, ... ... ... ... да шындықпен жанасымды факт. «Егер иттің түсіне ... ... ... ақша кіреді» деген мақал да біздің осы
пікірімізді ... ... ... естімеген, көрмеген нәрселер түске
кірмейтіндігін ғылым ... ... ... ... соқыр болып туған
адамның түсіне көзге ... ... ... оның ... ... ... (иіс, дәм, ... т. б.) қабылдаған нәрселері еніп отырады.
Егер соқырлық кейінірек пайда болса, онда сол ... ... ... ... ... бейнелері кіре береді. «Барлық адамдардың түсі, ... И. П. ...... сигналдардың бейнелі, нақты және эмоциялық
түрде жандануы».
Творчестволық қиял деп өзіндік жаңа образдар ... ... ... ... ... ... ... айтады. Жазушының, суретшінің,
галымның, композитордың т. б. ... ... ... жатады.
Творчестволық қиял — қайта жасау қиялына қарағанда, әрі күрделі, әрі қиын.
Абай мен Қүнанбайдың образдарын жасау, ... ... ... ... ... ... ... Творчестволық қиял ақын-жазушылардың,
суретшілердің, артистердің т. б. осы ... өнер ... ... ... орын алады. Өнер қайраткерлері өздерінің идеясын көркем
образ арқылы береді. К. С. ... ... ... ... ... адамның ой-толғаныстары туғанда ғана шынайы өнер туады,
нағыз жанды сезім еш уақытта зорлағаннан, ... ... ... ... ... спектакліндегі Раневскаяның рөлін орындаушы Ольга
Книппер — Чехова шие бағын сатады деп хабарлағанда шын көңілімен көзіне ... ... ... ... сахнада ойдан шығарылған нәрсеге шындықтың
өзіндегідей көзқараспен қарайды. Бүл - творчестволық қиялы өте бай ... ... ... ... ... ... келешек кейіпкерлерін «көреді»,
олардың мінез-құлықтарын «елес етеді», сөзін «естиді». Сонымен қатар, ақын-
жазушылар өз ... ... өмір ... ... ... ... ... қоян-қолтық араласып жүргендей болады. Мәселен, француз жазушысы
О. Бальзак егер жеңі жыртық ... ... ... бара ... ... ... ... үқсататындығы соншалық,- өз жеңім де жыртық емес пе екен деп,
еріксіз өз ... ... ... тесікті жаппақшы болады екен.
Бақылағыштық, жеке өмірінің эмоциялық байлығы, алдын-ала ... ... ... білуге қабілеттілік (мәселен, Л. Толстойдың айтуынша, «Соғыс
және бейбітшілік» ... жазу үшін ... ... ... бір
кітапхана» болған) адамның творчестволық қиялының самғауына күшті әсер
етеді. Өмірден түйгені ... ... ... жетілмеген адамнан жақсы
ақын шығуы мүмкін емес. Абай мүны өте дүрыс көре білген.
Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер ... ... ... жылы ... ... ... келсін айналасы.
Өлеңге әркімнің-ақ бар таласы,
Сонда да солардың бар тандамасы.
Іші алтын, сырты күміс сөз жақсысын
Қазақтың келістірер қай ... ... Абай ... ... «тілге жеңіл, жүрекке жылы
тиіп», «іші ... ... ... сөз ... секілді сөз тіркестері арқылы
өздігінен жаңа туындылар бере ... ... ... ақындардың
психологиясын, олардың творчестволық ... ... ... үшін де ... қиял аса қажет. Творчестволык қиял
ғалымның творчестволық ойына аса ... ... ... ... ... ... эксперимент жүмысын үйымдастырғанда, тапқан жаңалықтарды
тексеріп сынауда ғалым өз қиялына үнемі сүйеніп отырады. Бірақ нағыз ғылыми
жүмыс көп еңбектенуді қажет ... ол ... ... ... ... ... Қажымай, өнімді еңбек ете білушілік, шыдамдылық, іске мейлінше
берілушілік — ... ... тән ... К. ... ... ғылымның
«сәулетті шыңына шаршап-шалдығудан қорықпайтын, оның тасты соқпақтарымен
тырмысып өрлей беретін адам ғана шыға ... қиял ... ... ... орын алып ... ... келтіретін нәтижелі еңбекте творчестволық қиялдың болмауы
мүмкін емес. Қиялдың бүл түрі, ... ... ... ... ... А. С. ... айтқандай: «жеке адамның келешегін ... ... ... ... ... ... нәтижеге ие бола алмас
еді.
Актив қиялдың ерекше бір түрі — ... ... ... өз ... ... жасау. Мүның творчестволық қиялдан ерекшелігі мынада: ... ... ... ... қиял процесі. Арман творчестволық
әрекетпен тікелей байланысты емес, ол ... ... ... ... бағалауда оның әрекетке қандай қатынасы бар екендігі қатты
ескерілуі ... ... ... публицисі Д. И. Писарев (1840-1868) шындық
пен оптимизмге толы арман туралы көп ... ... оның ... ... пайдасы» туралы пікірі жастар үшін ерекше маңызды. ... ... ... ... бос ... сүңгісе, бүл келешектің қиялы болмай,
бос лағу, қүрғақ қиял ... еді. ... А. И. ... ... ... ... қиялы дәл осындай, сүреңсіз, қүрғақ
қиял: «Ромашов өзінің бүл дүниеде өмір ... ... ... ... қорланатын, солдаттардың қорғалақтаған кейпін,
бастықтардың ақырып-жекірген жүзін көргенде, жаны түршігетін. Тек ... жоқ қиял ... ... ... ғана оның жаны біраз тыншитын. «Түк
те емес! Өмір әлі ... деді ... ... сүйтті де өз ойына
масаттанған ол аяғын нығырақ басып, кеудесін кере дем ... ... ... ... ... ... бастап кітапқа отырамын да, дайындалып
академияға түсемін. Еңбек! О, еңбек етсең ойың алғаныңа қолың ... ... ... болсаң болғаны. Күні-түні жаттаймын демей, жынданған
адамша жаттаймын. Жұрт ... ... ... ... ... ... ақ: «таң ... несі бар бұған? ... ... ... күні ... ... Өте қабілетті, сүйкімді, өнерлі жас жігіт
емес пе?» — дер. Ромашов қолма-қол өзін бас штабтың келешегі мол, ... деп ... оның аты ... ... ... ... оның ... зор деп үмттенеді, академияда қалуды ұсынады,
жоқ, ол қалғысы келмейді, ол стройға бармақшы . ... ... ... ... ... әрине, өз полкына баратынына да сөз жоқ- Міне, ол
полкқа кедді - ... ... ақ ... ... әдепті, өткен
жылдағы маневрде бас штабтан келген, ... ... ... ... ... ... түрған офицері Ромашов қызмет бабымен біртіндеп
өрлей береді. Подпоручикгің ... ... ... ... ... ... ерлік істері елестейді... «үйіне қалай келіп қалғанын
өзі де сезбей қалды, қызу қиялдан есін жинап алып, ... ... ... ... жеміс бақшасына, оның ар жағыңда, бақшаның түкпіріңде ... ақ үйге таң қала ... ... неше ... ой келе ... екен-ау!— деді ол, өзіне-әзі
үялғандай сыбырлап. Мойнын созып, кеудесін керіп, иығын көтеріп келе ... ... ... тыға ... ... үзіндіде енжар селсоқ адамның психологиясы өте шебер суреттелгең.
Мүндай адам ... ... үшін ... тек ... су ... ... отырады да кояды. Қиыны да, қызығы да мол өмір ... олар ... ... қайғы-қасірет дегендерді
білмейді, қиялдағысын тілегі орындалғанға үқсатып жүре ... ... ... ... ... деп ... адамға алдындағы жарқын болашағына байланысты армандай ... ... сай ... ... алу адамға зор қуат ... ... ... да ... ... жоқ жігһтің дәрмені жоқ» деп өте
тауып ... ... ... ... түрлі елестеулердің өзгеріп, өнделуінің ... ... ... ... ... ... ... схематизация түрлі
схемалар мен суреттердің акцентировка (образдың типтік басты белгілерін
жасау) ... жиі ... ... ... топтастырудың
қарапайым түрі агпютинация деп аталады. Осы әдіс арқылы мифологиялык,
бейнелср ... ... ... мен ... ... ... ... — танк, судан өте алатын жеңіл танк,
аэрошана — суға қонып, үша алатын самолет) қүрастырылады.
Агглютинация әдісі ежелгі ... ... ... ... ... өнер ... үлкен орын алған.
Кдял бейнелерін жасауға қатысатын әдістердің бірі – гипербола .
Гипербола деп ... жеке ... ... ... ... Сөйткенде образ ашық, мәнерлі болып шығады, гиперболада
белгілі бір бсйнелердің алға ... ... ... ... жасалады.
Ертегілерді, киял-ғажайып бейнелсрді жасауда гипербола көп ... Д. ... ... ... ергежейлілердің, В.
Маяковскийдің «150000000» поэмасындағы капиталистердің көсемі В. Вильсонныц
бейнелері гипербола әдісімен жасалған. Мүнда, ... ... ... ... саны ... ... орны ... Мәселен, үнді
мифологиясындагы көп қолды күдайлар мен жегі басты айдаһардыц ... ... Қиял ... ... енді бір ... ... ... ерекше әсерлей көрсету. Карикатуралар мен достық әзілдер осылайша
жасалынады. Егер затгардың ... ... оның ... ... белінетін болса, схематизация әдісі қолданылады. Сурет
өсімдіктер дүниесінің элементтерінен ою ... ... ... бола ... ... ... түрі - ... образдар жасау. Типтік
образдар жасауда бірінші орында нақты адамның ортақ бейнелері көзге ... ... ... ... саудагердің портретін дүрыс суреттеп жазу
үш жүз, екі жүз шамалы поп, ... ... ... ... ... М. Горький. Типтік образдар жасау дегеніміз түтас ... ... ... ... ... бар бір ... ... Жазушының осылайша жасаған типтік ... бір ... ... ... ... білдіретін образ больш та есептелінеді.
Мәселеы, «Абай» ... ... ... сол ... ... ... жай ғана жиынтығы емес, сонымен қатар, ол өзіндік психологиялық
касиеттері бар жеке ... да ... Осы ... ... ... ... қиял ... үнемі туғызу қиын. Мәселең,
агглютинацияда жеке фактілерді зертгеу, жинақтау, мәселелердің түпкі ... ... ... ... ... да творчестволық қиялдың жоғары
формаларында ғылыми-техникалық көркем әдебиет т. б. онша көп ... ... ... ... интуицияға жүгініп отырады.
Қиялдағы дара айырмашылықтар
Әр адамның қиялы әр түрлі болады, бірінің ... ... ... Бір
адамдардың қиялы бай, шындықпен орайласып жататын болса, екінші біреулердің
қиялы жөнді жетілмеген, пәрменсіз, тар ... ... ... сай, ... ... ... алатын адамдардың қиялы мазмүнды келеді. Шындықка сай
дүрыс қиялдай білетін адамдарда емірдің түрлі ... ... ... тәжірибесі, белгілі көзқарасы, соның негізінде ... ... ... ... аса ... ... ... қиялы аса күшті
дамыған адам болған. Бір машинаны үш түрлі ... ғана ... ... деген үйғарымға келіспей, Эдисон машинаны 48 түрлі етіп жасауды
үсынған. Бүған керісінше жаңа, соны ... ... ... ... ... ... шындықтағы нәрселердің өзінің өңін айналдырып, босқа лағып
отыратын адамдар да ... ... ... ... Н. В. ... помещиктер» дейтін повесінде өте жақсы көрсеткен. «Кейде ... ашық ... ... іші жылы болса, Афанасий Иванович көңілденіп,
Пульхерия Ивановнаға ... ... ... бір ... турапы сөйлескенді
тәуір көретін. Адамдар бір-бірінен қиялының пәрменділігімеи де ... ... ... ... кіріскенде соның төңірегіне бар ақыл-ойын
жүмылдырады, әр сөзін ой таразысына салып, терең ойға ... Ол ... түп ... ... ... сол мәселе жөнінде басқалармен
кеңеседі, тәжірибе жасайды, материал жинастырады, осындай адам бір ... ... өз ... ... ... кете ... олар ... қайғырса бірге қайғырады. П. И. Чайковский «қарғаның мәткесін»
жазып болып, күнделігіне: «Герман жан тапсырарда ... ... ... жазған екен». Осы айтылғанға қарама-қарсы қиялы өте әлсіз адамдар ... ... ... адамның көркем әдебиет кітаптарын окуы да бір түрлі. ... ... ... суретгемелерге мән бермейді, әдеби суретгемелерді
тастап кетіп, кітаптың тек өр жерінен ... ... ... оқып ... ... ... қиялы шабан адамға көркем суреттемелер әсер
етпейді, оны тез жалықтырып жібереді.
Қиялдың маңыздылығы оның шындықпен ... Шын ... ғана ... ... де ... адамды іс-әрекетке жетектейді, оның
рухани өсуі үшін ... ... ... ... ... алғашқы көріністері үш жасар бөбектерде байқалады. ... ... ... шын ықыласымен тыңдауынан, ертегідегі оқиғаны
шын көріп, бар ынтасымен берілуінен көреміз. Бір қарағанға жас бала ... бай ... ... ... ... ... шындықтан өте алыс
жатады.Себебі бала санасында кез-келген нәрсенің бейнесі оңай тоғысады да,
бұдан ... қиял ... ... ... өмір ... өсе ... да ... біртабан жақындап отырады. Мәселен, бала шимайлап қағазға
бір нәрсенің суретін салады, оны шындықта бар нәрсеге ұқсайды деп ... ол ... ... ... ... да ... ... тәрізді дамудың ұзақ жолынан өтеді.
Қиялдың қарапайым түрінен бастап творчестволық қияжа ... ... ... ... ... Қиял ... адамдарға берген
үлкен сыйы, әрі құнды рухани сапа. Оның адам ... ... ... ... да ... ... Француздың әйгілі ғалымы, әрі көрнекті
жазушысы Дени ... ... Бүл ... ақын да, ... та, ... ... ойлайтын жан да, тіпті адам болу да мүмкін емес» деп тегін айтпаса
керек.
Адам әдетте қол ... ... ... Ол ... ... ... ... өзгертуге, жаңғыртуға тырысады. Болашағын ... ... ... ... күні ... ... елестетеді.
Қиялдың, әсіресе, шығармашылық еңбектегі рөлі аса зор.
Қиялдың өз алдына жеке психикалық процесс екенін ... ... ... ... қиял ... бір ... сияқты. Рас, қиял
мен ойлау бір-біріне өте үқсас. ... ... де ... ... ... та ... ... атқаратын қызметі әр басқа. Психология
оқулықтарында берілген қиял ... да оның ... жете ... Ол ... қиял дегеннің не екенін бірден түсіну қиын. ... қиял ... ... ... бейнелер жасау делінген де,
қиялдағы үғымдар рөлі еске ... ... ... яғни фантазия
дегеніміз өмірде бар, әзірше жеке ... ... ... ... мүмкін болмасты күні бүрын санамызда ... мен ... ... ... ... ... процесс.
Кейде қүр қиялдану, мүндануды да қиял деп ... бар. Бүл ... ... Қиял — ... қүбылыс. Ал қиялдану мен мүндану — көңіл
күйі. ... ... ... тек қана қиял ғана емес, басқа да ... да ... ... ... беру ... ... қатысы жоқ түс көруді
де қиял түріне жатқызады. Бүл да қиялдың мәнін бұрмалағандық. Түс көру —
психикалық ... ... Ол үйқы ... ... ... ... ... болатын физиологиялық қүбылыс.
Қиялды дамыту дегенімізде ең алдымен әркім өзі қиялының аз немесе көп
екенін, қай дәрежеде екенін білгені жөн. Мұны ... бері ... ... келе ... «Сізде қиял бар ма?» деген тест арқылы анықтауға
болады. Мына кестедегі сан рет ... ... ... ... ... ... ... сиқыр күшінің өзі оның шындықпен, еңбекпен, мақсатпен тығыз
ұштасуында. Оны тәрбиелеу де ... ... Оны ... ... ... ... Бүл ұғым өз ... қалуға тиіс.
Психология оқулықтарында қиялды дамытуға, тәрбиелеуге ... ... ... оны ... ... ... ... Мүндай маңызды мәселе арнайы
зерттеуді керек етеді. ... ... ... үлы ... ... ... демі таусылғанша ой ойлап, қиял қанатында үшатындығымен де
адам биік, адам ұлы» деп ... ... ой ... ... өзі де ... ... бір ... қиялдап, армандап, тұруды да
үмытпайық.
Мектеп жасына дейінгі баланың негізгі әрекеті болып табылатын ойын ... ... ... ... орын ... Ойын үстінде оның творчестволық
талабына кең жол ашылады. Бала ылғи да бір ... ... ... Ойын ... ... ... күш-қуатын барынша
жұмсауға мүмкіндік туғызады. Ойын ... бала ... ... ... ... ... алмайды да, қиял бейнелерінің жетегінде кетеді. Бала
психикасының осы жағы да қиял ... есте ... ... - бала ... ... ... рөл ... Мүндағы оқылатын
сабақтардың мәніне түсіну қиялсыз мүмкін емес. ... ... ... ... да ... оқиғаны баяндайтын бір материалды
түсіндіргенде мұғалім арнаулы тәсілдер арқылы окушылардың қиялын ... ... бала ... ... бейнелерді көз алдына елестеткендей, қолымен
ұстағандай, ... ... ... ... Көркем әдебиет
шығармаларын талдағанда, тарих сабақтарындағы ... ... ... қиял ... әр ... ... отырады. Төменгі сынып
оқушыларында алғашқы кезде ... ... ... ... ... ... суретке не оқығанға қарап, өз бетімен жаңадан бейне
жасай алмайды. Өйткені осы жастағыларда синтездеу қабілеті жөнді ... ... ... ... ... ... ... отырады. Баланың қайта жасау қиялын дамыту үшін алдымен олардың
тәжірибесін қорландыра ... ... Осы ... ... ... іс — ұшан-
теңіз. Мәселен, мүғалім балаларды орманға экскурсияға апарған екен дейік.
Онда ... ... ... ... түрлерін көздерімен көріп, қолдарымен
ұстайды, білмегендерін бірінен-бірі сұрап не мүғалімнен біліп ... ... оқу ... ... ... ормандарды (тайга,
тундра, тропика т. б.) туралы айтып беріндер десе, бүл ... ... көп ... ... Өмір ... ... білім қорының
молая түсуі балалардың ... да ... ... ... ... ... ... алдында тұрған заттардың бейнесін айнытпай
сала алады, оны осындай басқа затпен салыстырып көреді. Бүл ... ... ... ... келе ... байқатады.
Бала қиялы әрекет үстінде дамитындықтан не ... ... ... оның ... мен ... ... отыру қажет. Мәселен,
сурет салудың, ән айтудың тәсілдері мен техникасын ... ... орай ... ... да ... ... ... оқушыларының қиялын дамыту олардың ... ... ... ... ... ... оқу, ... мен
галереяларға бару, кино көру, ұйымдасып музыка тындау, бала ... ... ... түседі. Шәкірт қиялын дамытуға үлкендер үнемі жетекшілік
етуге тиіс. Мүғалім де, оқушының ата-анасы да бүл ... тек ... ... ... эмоциясына әсер етерліктей әдістерді іздестіріп ... ... жас, дара ... ... ... ... ... балалармен дербес жұмыс жүргізу,табиғатқа өндіріс ... ... ... тапсырмаларды оқушыларға дербез орындатып
отырғызу, оқу барысында кездескен ... жеңе ... ... ... ... бала ... тәрбиелеудің түрлері болып табылады.
Ұлылардан — ұлағат
Қиял! Мұңсыз ақын да, ... та... ... адам ... да ... емес.
Д. Дидро
Армандай білуге бейімділікте де ұлы даналық бар.
А. Франс
... арман деген көп белес. Біріне шықсаң бірі бар.
Ғ. Мустафин
Арманмен ... ... ... ... ... душар етуі де мүмкін.
Д. И. Писарев
... бүрын фантазия, қиял деп жүрген ... ... ... іс ... ... аламыз ба?
Ш. Қудаибердіұлы
Қолданылған әдебиеттер
1. Аймауытов Ж. Психология.- Алматы, 1995.
2. Алдамұратов Ә. Қызықты психология.- Алматы, “Қазақ ... ... Ә. ... ... ... ... ... Әбдірахманов А.,Жарықбаев Қ. Психологиялық орысша- қазақша сөздік.-
Алматы, “Мектеп”, 1976.
5. Елеусізова С. Қарым- қатынас ... ... ... ... Қ., ... О. Жантануға кіріспе.- Алматы, 2000.
7. Жарықбаев Қ. Жүсіпбек Аймауытұлының психологиялық ... ... ... ... ... ... ... 1996.
9. Мұқанов М. Ақыл- ой өрісі.- Алматы, 1980.
10. Тәжібаев Т. Жалпы психология.- 2000.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш – сынып оқушыларының психологиялық дамуына арналған сабақтар44 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет
Адамның даралық психологиялық сипаттары туралы12 бет
Ауыз әдебиеті арқылы бала қиялын дамыту66 бет
Бала қиялын дамыту19 бет
Балалар қиялын дамытуда ертегі әңгімелердің тигізетін ықпалы28 бет
Баланың қиялы27 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ертегілер арқылы қиялын дамыту65 бет
Бастауыш сыныптағы ертегілерді оқыту20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь