Қобыз өнерінің тарихи бастауы және даму кезеңдері

Зерттеуші ғалымдардың еңбектерінде қобыз жайлы берілген мәліметтер.

Қазақтың музыкалық мәдениеті ғасырлар қойнауынан тамыр тартқан өзіндік айшықты белгілермен, ерекшеліктерімен сипатталатын төл мәдениет. Белгілі археологтар мен ұлттық мәдениетті зерттеуші ғалымдар, Орта Азия мен Қазақстанда көптеген музыкалық аспаптардың шыққан жері, өрбіген мекені деп пайымдайды. Белгілі зерттеуші А. Сейдімбек «Қазақтың күй өнері» атты еңбегінде былай деп тұжырымдайды: - «Белгілі археолог - ғалымдар
С.И.Руденко (1885-1969) және М. П. Грязнов бірге 1947-1949 жылдары қазба жұмыстар жүргізіп, ғасырлар бойы өмір сүрген көшпелі тайпалардың мәдениетіне қатысты ғылым үшін бағалы заттық айғақтар тапқан. Сол айғақтардың ішінде қобыз аспабы ерекше орын алады . Қос ішегі және қос құлағы бар қобыздың биік жасалған тиегі шанақ бетіне керілген сірі көнге орнатылған. Мұның өзі аталмыш қобыздың жасалуы қазіргі қазақ қобызының жасалу тәсіліне ұқсас екенін аңғартады»
Белгілі ғалым В. О. Виноградов бұл сияқты айғақтарға сүйене отырып: «Орта Азия ыспалы аспаптардың отаны болған»- деп жазады.
Археологиялық қазбаларда музыкалық аспаптардың тасқа, сазға, металлға, қабырға суреттеріне түскен бейнелері кездесіп, аспаптың қалай қолданылатынын да аңғартады. Төл топырақта, туған ғылыми еңбектерде түркі халықтарының музыкалық мәдениетіне қатысты жазба ескерткіштерінде тарихи, ғылыми және әдеби еңбектерінде : Әл-Фарабидің (870-950) «Музыканың ұлы кітабы» («Китаб әл –мусики әл-кабир» ), Әбу Әли Ибн Синаның (980-1037) «Айығу кітабы» («Китаб әш –шифа»), Әл Хорезмидің (787-850) «Ғылымдар кілті» («Мафатик әл-үлүм»),Ж. Баласағұнның (1021-?) «Құтты білік», «Музыка ғылымындағы әуендер жинағы», т.б.көптеген этнографиялық материалдардың молдығына қоса, музыкалық мәдениеттің қоғамдағы орны мен әлеуметтік мәні жөнінде, эстетикалық мүмкіндіктері хақында, сондай-ақ, музыка өнерінің теориясы мен практикасы жайында ғылыми жүйелі танымның орнығып үлгергенін аңғаруға болады.
Айталық, Әл-Фарабидің бізге жеткен музыкалық- теориялық
        
        Қобыз өнерінің тарихи бастауы және  даму кезеңдері.
Зерттеуші ... ... ... ... берілген мәліметтер.
Қазақтың музыкалық мәдениеті ғасырлар қойнауынан тамыр тартқан
өзіндік ... ... ... ... төл ... ... мен ұлттық мәдениетті зерттеуші ғалымдар, Орта Азия мен
Қазақстанда ... ... ... ... ... өрбіген мекені
деп пайымдайды. Белгілі зерттеуші А. Сейдімбек «Қазақтың күй өнері» ... ... деп ... - ... ... - ... ... және М. П. Грязнов бірге 1947-1949 жылдары
қазба жұмыстар жүргізіп, ғасырлар бойы өмір ... ... ... ... ... үшін бағалы заттық айғақтар ... ... ... ... ... ... орын ... . Қос ішегі және қос
құлағы бар ... биік ... ... ... бетіне керілген сірі көнге
орнатылған. Мұның өзі аталмыш қобыздың жасалуы ... ... ... ... ... ... аңғартады»
Белгілі ғалым В. О. Виноградов бұл сияқты айғақтарға сүйене отырып: «Орта
Азия ыспалы аспаптардың отаны болған»- деп жазады.
Археологиялық ... ... ... ... ... қабырға суреттеріне түскен бейнелері кездесіп, ... ... да ... Төл топырақта, туған ғылыми еңбектерде түркі
халықтарының музыкалық мәдениетіне қатысты ... ... ... және ... ... : Әл-Фарабидің (870-950) «Музыканың ұлы
кітабы» («Китаб әл ... ... ), Әбу Әли Ибн ... (980-1037)
«Айығу кітабы» («Китаб әш –шифа»), Әл Хорезмидің (787-850) «Ғылымдар ... ... ... (1021-?) ... ... «Музыка
ғылымындағы әуендер жинағы», т.б.көптеген этнографиялық материалдардың
молдығына ... ... ... қоғамдағы орны мен әлеуметтік мәні
жөнінде, эстетикалық мүмкіндіктері хақында, сондай-ақ, музыка өнерінің
теориясы мен ... ... ... ... ... орнығып үлгергенін
аңғаруға болады.
Айталық, Әл-Фарабидің бізге ... ... ... ... - ... - үлкен трактат» атты шығармасы Орта Азия қолданылған ... ... ... болып табылады. Осы еңбегінде, сол
кезеңдегі аспаптардың шығу тегі, эволюциялық ... ... ... ... ... ... ... оның пайда болу және қалыптасу
тарихы, музыканы жүрекке қондыра қабылдаудың психологиясы, оның ішінде
музыкалық ... ... ... ... толық түсінік
беріледі. Зерттеу трактатында екі ішекті қылқобыздың сыртқы түрі ... ... ... жөнінде қазақ аспаптарының зерттеушісі
Болат Сарыбаев «Қазақтың музыкалық аспаптары» атты ... ... ... Куманикус» кітабында музыкалық мәдениетке қатысты атаулар
мен ұғымдар мол ұшырасады. Мәселен : бурғу (бұғы, мүйіз ... ... ... ... сырнай, қонров (қоңырау), қобуз (қобыз), нақара(
нығар, қоңыраулы аспап), ... ... ... ... ... ... музыкалық аспап ретінде касиетін жан-жақты суреттейтін
қызықты еңбектердің бірі ХІҮ-ХҮ ғасырларда ... ... ... ... ... Ахмадидің «Музыкалық аспаптар айтысы» деп аталады. ... ... ... қолжазба күйінде Британ музейінде сақтаулы тұр.
«Қобыз өзінің музыкалық ... ... ... ... ... аспабы екенін мақтан етеді. Әрине, мұндай ... ... ... сол ... ... қобыз аспабына берген бағасы деп қабылдау
қажет»-деп жазады Сейдімбек А.
Революцияға дейінгі кезеңде қазақ ... ... ... ... ... орыс саяхатшыларының
қызығушылықтарын арттыратын. Олар өз еңбектерінде қылқобыз туралы ... ... ... фольклортанушы ғалым И. Левшин де ... ... ... ... ... ... зерттеп, қазақтың
музыкалық аспаптарын, оның ішінде ... ... ... ... ... ... арқылы ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында қазақ
халқында қылқобыздың кең қолданыста болғанын ... Шет ... ... да, ... ... ... үлкен қызығушылық
білдірді. Солардың бірі, Орынбор өлкесінде ұйымдастырылған ... ... ... ... Джон ... өз ... қазақ
музыкасына қатысты көп деген деректер қалдырды. Осы деректерде домбыра мен
қобыза аспаптары, ауыл ... кең ... ... ... ... ... ... аса көрнекті ағартушы демократ – Ш.
Уәлиханов (1835-1865)өз ұлтының өнері мен тарихын ... ... ... ... зор үлес қосты. Сондай-ақ, өзінің ... ... ... болған шаман-бақсылардың өнеріне ерекше
назар аударған. Осы жерде бақсы мен шамандардың ұлт мәдениетіндегі елеулі
тұлғалар ... және көне ... ... ... пен ... ... Ал ... ажырамас аспабы - ежелгі қазақтың қара қобызы.
Қобыздың қыл ішегінде орындау қиын болса да, оның үні ... ... ... ... ... ... ... табиғат бойынша өте дарынды
болып келеді екен. Бір жағынан олар ... ... ... ... ... екінші жағынан - талантты музыкант, әртіс,
ақын-импровизатор. ... салт ... мен ... ем-дом беретін
әдет-ғұрыпы синкретизм көрініс болып табылады. Сонымен қатар, бақсының
генетикалық ... ... ... ғалым-тюрколог Ахмет Байтұрсынов (1873-
1938) өз еңбектерінде көп деген мағлұматтар ... ... ... ... ... ... ... жүрмейтінін
дәлелдейді.
Осы ойды профессор, музыкатану ғылымының –докторы С. ... ... ... ... ... көп ... ... сөз
өнері ең алдында тұратын құбылыс. Мұны біз ... ... Осы ... бақсылар қобызбен ем-дом беру арқылы, немесе жыршылық
өнер арқылы образдық сөз ... ... ... үлкен магиалық әсер
береді».
«Шоқанның сүйікті ... ... үйі ... ... ... ... ... болып, Жанақ пен Шөже, Арыстанбай мен Орынбай,
Біржан сал мен Тоғжан, Шәрке сал, Қанғожа сынды ақын - ... ... ... ... ғалым Шоқан осындай өнерлі ортада өсіп, ән мен
жырға, аңыз-әңгімелерге ерекше ден ... Ал ... ... әрі ... ... еді. ... «Бақ менікі ал өнер Қанғожаныкі» дейтін сөзі
бар. Қанғожа Шыңғыстың інісі, қобызды асқан шеберлікпен ... ... ... көп ... кісі ... ... осы аспап жыршының айнымас серігіне айналған, оның сүйемелдеуімен
эпикалық ... ... ... ... ... ... мен
ерлігін, және өз ата-бабалары қалдырған кең байтақ ... ... ... Мысалы: Кет- Бұға, Қазтуған жырау, Асан қайғы,
Доспамбет, Шалкииз жырау, Бұхар жырау, ... ... ... жырау,
Марғасқа жырау сияқты өнерпаздар қылқобызды айырылмас серік еткен.
Осы айтқан сөз ... ... ... сарыны» атты кітабында
дәлелденеді: - «Кет-Бұға ауыр ойдан серпіліп, ... ... ... да, ... ... басты. Қобыздың қыл ішегінен созылып шыққан
әуенінен сескенген қағанның тынышы қашып еді, көп ... ... ... азынап қоя берді. Әуелде- ақ бесті айғырдың ... ... ... бір ... ... еді, Шыңғыстың төбе қүйқасы шымырлап
кетті. Көзі ... ... ... ... ... еді, ... бар жыны
бойына қонғандай қомданып алған екен. Қобызды ... ... ол емес ... өзі сөйлеп жатқандай көрінді...Бұл –лағын жоқтап маңыраған киіктін
шері, ... ... ... аруананың мұңы еді. Бұл –жалғызынан
айырылған ананың жоқтау жыры ... ... ... ... ... ханға баласының қайтқанын қобыздың үнімен жеткізген деген аңыз, ел
ішінде сақталып бізге ауызша жеткен.
Қазақ ...... ... ... ... ... ең алғашқы
қарсыласы да қобыз аспабы ... ... ... бар. ... сол ... ... діннің өкілі, бақсылардың ажырамас аспабы еді. Бел алған
ислам дінінің өкілдері ең алдымен ... ... ... ... ғасырлар бойы ең абзал тұлға болып саналып
келген бақсыларға түрлі мистикалық ... ... Күні ... ... ... ... ... қобыз сарынын естіп сырқатын жазатын
қазақ, қобызшыны ислам дінінің ... ... ... ... ... ... ... отыр!»-дейтін болған. Соның
нәтижесінде ХХ ... ... ... ... ... ... ғана
жетіп, қалғандары жойыла түсті. Бұл туралы ... ... ... үлкен өкінішпен жазады.
Қазақ арасында музыкалық аспаптарда қосылып күй ... ... ... ... ... ертеден қалыптасқанына айғақ болатын деректер де
ерекше ... ... ... И. ... 1792-1793 жылдары Сібірге
саяхат жасау ... ... ... ... болып, өзінің
«Сібірден хат» атты қолжазбасында ... бен ... ... ... деп ... ... ... барысында ойығын теріп, баса отырып, қоңыр жай
үн ... ... ... ... Бұл ... алыстан волынка сияқты
естіледі. Келесі күйші ерекше үлгіде ... ... ... ... отыр. Ойнау мәнері бас- скрипкаға келеді. ... ... ... екі ... оймалап шабу арқылы жасаған, мұны
қобыз деп, ал әлгі ысқырық аспабын - ... ... -деп ... ... ... Осы ... И. ... қобызды бас-скрипка деп айтып кетеді.
Аталмыш бас-скрипка дегеніміз - ол бұрынғы нар- ... ... ... ... ... ... ... сияқты жасалған және оның
дыбысы да төмен, жуан болып шығады. Осы деректер мен қолжазбаларына сүйене
отырып, ертеде ... тек қана ... ... ғана ... ... ... кең ... аспап деген қорытындыға
келеміз.
Көп деген орыс ... ... И. Г. ... ... ... да Орта жүз қазақтарының өмір салты, қоныс-тұрағы
сипатталып, бұл ... ... бен ... ... ... ... ... суырып салмалық (импровизация) сипатының басым
екені жан-жақты суреттелген.
Орта Азия ... ... ... ... халқының музыкалық мәдениеті
жөнінде этнограф А.Эйхгорнның (1844-1910) еңбектері ... ... ... ... Оның еңбектерінде қазақтың 30 әнінің
ноталық ... мен ... ... ... ... рет ... сипатталған. Қобыз, домбыра, сыбызғы сияқты аспаптардың бітім-
қасиеті, құлақ күйі, дыбыс ... ... және ... ... ... ... және де аспаптың музыкалық мүмкіндігін білдіретін
ноталық жазбалар келтірілген.
Сондай-ақ Торғай ... ... орыс ... Д. ... ... «Қазақ даласында» деп аталатын очеркінде қазақ музыкасы
жөнінде ... ... ... ... ... ... Д. М. ... деген кісінің үйінде болыпты. Сол жерде қобыздың үнін әнге қосып
естігенін ... Сол ... ... ... ... әнші ... қолына
ұстатқызады. Зардай сызылта сызылған қобыз үні аз сәтте құбыла ... пен ... ... ала ... ... ... ... деректер, қобыз аспабының бұрын тек қана ... ... ғана ... қобыз әнмен ... ... ... тұрмыстық күйлер өзінің орындау барысында, қобыздың
өзіне ғана тән иірімдерімен ерекшеленіп келетінін байқаймыз.
Әрбір халықта өріс алған ... бір ... ... Осы ... ... қылқобыз қазақта кең тараған музыкалық аспап екенін ерекше
анғартады. Ғалымдар Н. Финдайзин, В. ... ... ... ... және ... ... мен аспаптар тобына жатқызды, яғни бұл термин
жалпы ... ... ... ал оның ... ... ... ... және басқа атаулармен кеңінен мәлім.
Қобыз атауы нені білдіреді, қайдан шыққан? Оны алғаш ... ... ... бұл жерде біз екі нәрсеге табан тірейміз. Бірі ... ... ... қисын, екіншісі аңыздар. Бұл туралы ... ... ... ... жоқ. ... ... болжам, пікірлер
айтады. «Қазақ тілінде ковы (қобы) деген сөз бар. Іші ... науа ... ... «Қобыз атауы іші қуыс деген сөзден туындаған» дейтін ... ... Бұл ... арғы ... ... ... төркіндес екенін
Рашид ад-Дин шежіресінен де аңғарамыз. Қазақ, өзбек халықтарының музыкалық
аспаптарын ... А. Ф. ... екі ... ысқылы аспапты «қауыз» деп
атаған. Іші қуыс, орта ... ... ... ... ... ... ... фонетикалық тұрғыдан өзара жақын. Кобуз ... ... ... қияқ ... ... ... гиджак
(түркіменше, өзбекше), кәмәнші (тәжікше) атаулар түгел осы қобыздың аз ғана
фонетикалық өзгеріске түскен аттар.
«Кейде аспаптың атын қыл ... ... ... ( екі, еки, ики, ... ... Мысалы: еки-гил-игил(туваша), икили( алтайша), ых (хакасша), их-
хур(маңғолша)»- деп жазады музыкатанушы Г. Омарова
Қазақ ... ... ... ... ... ... бұл ... халық
арасында қылқобыз атауымен танымал. Ал одан дыбыс ысқы арқылы ... үшін де ... қылы ... ... қыл қобыз ысқылы аспаптары
тобына жатады. Аспап жынғылдан, үйеңкі ... ... ойып ... ... ... қарапайым ғана аспап болғанымен, оның дәстүрлі үлгісін жасауға
қойылар талғам-талаптар көп. Қобыз шабу үшін қайың, жыңғыл, ... ... ... ... Әсіресе шор болып біткен қайыңның безінен
шабылған шұбар қобызды қастерлеп, кие ... ... бар ... ... жасайтын ағашты қазақ шеберлері әдетте күзде кеседі. Жыл ... ... ... ... білікті шеберлер «шикі ағаш» деп, қажетіне
жаратпайды. Жыр жолдары жай ғана поэзиялық теңдеудің айғағы емес, ... ... ... ... ... да ... ... Дәстүрлі
талғаммен жасалатын қобыздың ағашын таңдауға айрықша мән берілетіні де рас.
Одан әрі түйенің бауыр терісімен ... ... ... ... мен ... үшін ... ... Қобыздың ішегін айғырдың ... ... ... ... ... сүйенсек, қобыз аспабы
біздің жыл санауымыздан арғы кездерден белгі беретіні сөзсіз, және ... ... ... соңғы екі-үш ғасыр аясында жетекші аспап
ретінде алдымен қобызды ауызға алатынын аңғарамыз.
Түркі халықтарының ... ... ... ең ... ... – қазақтың қылқобызы болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... де шындыққа жақын.
Б.Аманов пен өнер ғылымының докторы А. Мухамбетованың сөздеріне қарағанда
- «.... согласно исследованиям В. ... ... за ... мира ... Азии, кылкобыз стал предком всех европейских
смычковых ... ... ... ... и др.»[8, 114,б] Бұл
жазған сөздердің де мәні бар.
Жиhангер П. Паллас пен ... Ә. ... ... ... ... ... ал оның ... аққу үніндей әсерлі шығатынын
айтады. Халықтың мифологиялық санасында аққу құсқа өте ... рөл ... үш ... ... жер, жер ... қол ... білдірген деген
тұжырымдар да жоқ емес.
Шыныменен, қобыздың жасалу формасы ... ... ... ... мойны, шанағы бәрі ұшып бара жатқан аққуды көз алдына ... ... ... ... бақсы өте қадірлі саналған. Аққу-үздіксіз
жылжитын күннің ... ... он екі ... бірі аққу құс ... ... суға да, көгілдір көкке де ортақ болғандықтан, ... ... ... құстың төресі болып саналатыны белгілі.
«Сонымен қоса қобызды үш мүшеге бөліп те қарайды. Универсум – жоғары
әлем құрамын ... онда ... мен ... ... бәрі ... ... әлем – адам және жылы ... жануарлардың тұрағы. Төменгі
әлем – онда арам рухтар, ... мен ...... ... тіршілік етеді. Қобыздың қалақша тәріздес басы ... ... ... ... ... бұл жоғары әлем иелері.
Аспаптың қалыбы ашық бақырша түрінде, одан ... ... ... ұшып
шығады – ол ортаңғы әлем. Төменгі әлем ... ... ... оны ... ... деп ... Қазақ мифтерде әлем үшке
бөлінеді –жоғарыда перілер, олар белбеуді басынан буынады, ортаңғы- ... ... ... ... жер асты ... ... ... буынады деленеді» -деп өз еңбегінде С. Өтегалиева тұжырымдайды.
Мүмкін ... ... ... адам осы ... ... болар. Қазақ
халқының музыкалық аспаптары мен ұлттық әуен-сазының тамыры, соларға
байланысты ... ... мәні тым ... ... ... ғана ... ... да халық мұрасын зерттеушілердің назарынан
тыс қалмады.
«Қобыз өнерінің ... ... ... үшін ... ... ... мен ... айқындау қажет. Бұл бағытта саз
өзгешіліктерінің қалыптасуы мен ... ... ... ... ) ... ... елеулі оқиғалар мен сан-алуан құбылыстардың
әсері мен ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... С. ... орайында қобыз мүшелерінің ... ... ... ... жоқ. ... ... «мойыны», «белі», «шанағы», «ішегі»,
«бүйірі», «сірісі», немесе «көні», «тиегі» деген атаулары бар. Ал, ... ... ел ... ... ... «ысқыш» деп әр түрлі аталады.
Қазақтың дәстүрлі ... ... ... ... ... ... «бүйірлі қобыз», «айналы қобыз», «сылдырмақты қобыз» деген
сияқты, ... ... ... орай ... Бұл атаулардың қай-
қайсысы да әрдайым қобыздың дыбыстық ерекшелігін білдіреді. Демек, қобыз
аспабы осы күнге ... ... ... ... түрінен айырықша өзгермей
пайдаланылып келді деуге болады.
Қобызды ... оны ... ... мен кейінгі тартушыларды да ой-
пікіріміздің арқауы етуіміз керек. Олар –біртуар таланттар, ғұлама ... өз ... ... өз ... тарихын музыка тілімен жеткізген
ақындар мен күйшілер. Солардың бірі әрі ... күй ... ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дәулет Мықтыбаев (1904-1976) мектебінің өзіндік қасиеттері мен ерекшеліктері6 бет
Корқыт ата кітабы24 бет
Саз әлемінің сардары9 бет
Сүйінбай Аронұлы5 бет
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы музыка мәдениеті48 бет
Ықылас Дүкенұлы7 бет
Әдеп пен әдемілік дағдыларын үйрету4 бет
Бейнелеу өнері үйірме жұмыстарында ағаштан ұлтық қолөнер арқылы оқытудың әдістемесі40 бет
Жаппас Қаламбаев (1909-1970) мектебінің қобызда ойнау әдіс-тәсілдері, әуендік құрлыс өзгешілігі10 бет
«Қорқыт», «Қойлыбайдың қобызы», «Оқжетпестің қиясында» поэмаларындағы этно психологиялық жақтары31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь