Қазақстан жеріндегі дәстүрлі шаруашылық-мәдени типтер

Қазақ мәдениетін қарастырғанда туатын маңызды мәселе шаруашылық-мәдени типтердің (ШМТ) өзіндік ерекшеліктерін анықтаумен байланысты. Шаруашылық-мәдени тип ұғымы соңғы кезге дейін этнографиялық және тарихи зерттеулерде көбірек қолданылып келді. Шаруашылық-мәдени типтердің нақтылы мысалдары: арктикалық аңшылар, тропиктегі аңшылар мен терімшілер, өзен аңғарларындағы егіншілер, оазистік дихандар, еуроазиялық көшпелілер ж.т.б. Өзінің мағынасы жағынан ШМТ ұғымы мәдениеттанудағы хро¬нотоп ұғымына жақын. Алайда хронотоп негізінен көркем әдебиеттен алынып, рухани мәдениеттің кеңістіктік және уақыттық бітімдерін білдірсе, шаруашылық-мәдени тип материалдық мәдениеттің көрінісін айқындайды. Әрине, ШМТ-тід руханилықпен байланысы жоқ деп сыңаржақты айтылған пікір дұрыс емес. Онда салт-дәстүрлер, сенім-нышандар, фольклор, дүниетаным шаруашылық әдістерімен тығыз байланысты әрекет етеді.
        
        Қазақстан жеріндегі дәстүрлі шаруашылық-мәдени типтер
Қазақ мәдениетін қарастырғанда туатын маңызды мәселе шаруашылық-мәдени
типтердің (ШМТ) өзіндік ... ... ... ... тип ұғымы соңғы кезге дейін этнографиялық және тарихи зерттеулерде
көбірек қолданылып келді. ... ... ... ... ... ... аңшылар мен терімшілер, өзен аңғарларындағы
егіншілер, оазистік дихандар, еуроазиялық көшпелілер ж.т.б. Өзінің мағынасы
жағынан ШМТ ұғымы ... ... ... ... ... ... көркем әдебиеттен алынып, рухани мәдениеттің кеңістіктік және
уақыттық бітімдерін білдірсе, шаруашылық-мәдени тип материалдық ... ... ... ШМТ-тід руханилықпен байланысы жоқ ... ... ... ... ... Онда ... ... дүниетаным шаруашылық әдістерімен тығыз байланысты әрекет етеді.
Шаруашылық-мәдени тип ұғымының тым абстрактылы алынған түрі ретінде
қоғамдық-экономикалық формацияны да ... ... ... бұл ұғым ... және ... ... жеткіліксіз. Мысалы, еуроазиялық
номадаларды осы бес формацияның ешқайсысына тіркеп ... ... ... ... ... ... ... деудің де реті аз. Бұл жерде
Азия қүрылығындағы ... ... ... ... ... кетеді. «Дала феодализм!» сияқты атаудың ойдан ... ... ... ... ... ареал(аймақ) ұғымы да жиі қолданылады.
Бұл ұғымның шаруашылық-мәдени тип ұғымымен жақындығы бар. ... ... ... ... бір этномәдениеттің жағрафиялық ... ... ... аударады. Біртұтас мәдени ареалда әртүрлі ШМТ –
дің болуы мүмкін.
Шаруашылық-мәдени типтер уақыт пен кеңістіктің әрекет ету және ... ... Бұл ... ... ... жүйелену) деп атауға болады. Шаруашылық-мәдени типтің құрылымы
неғұрлым ... ... онда оның ... пен ландшафтан тәуелділігі
соғұрлым аз болады. Мысалы, малшылар мен егіншілер ертедегі ... ... ... ... еркінірек әрекет еткен. Тағы бір ескере
кететін жайт: ... ... ... ... ... ... азайып,
олардағы қарым-қатынастық белгілер қөбейе түседі.
ХХ ғасырдың басына дейін көшпелілік өмір салты ... ... ... ... ретінде түсінілген. Яғни, «көшпелі» — «көшпелі емес»
оппозициясы өте жақын түрік халықтарын ... ... ... ... аймақтарда этностардың алмасуына себепкер болған. Мысалы,
Тәшкент облысындағы құрамалар осындай этноөзгерістерді бастарынан ... ... өзі ... ... екі ШМТ-дің бір-біріне ауыса алатындығын
көрсетеді.
Тарихи деректерге сүйене ... ... ... екі ... ... ... деген қорытындыға келуге болады. Оларға
қуаң дала көшпелілері және оазистер дихандары мен қала тұрғындарын, ... ... ... ... ошақтарының баламасы ... ... Бұл ... екі ... ... даму ... қазіргі қазақ мәдениетінің менталитетін ... ... ... пен бірыңғайлықтан қоршаған табиғи және әлеуметтік
ортаның көпдеңгейлігі мәдениет үшін қолайлы. Егер ... қуаң ... ... онда ... халықтарының тарихтағы ұлы жетістіктерін
түсіндіре алмас едік. Шаруашылық-мәдени типтің жиынтық, ... ұғым ... оның жүйе ... ... ететіндігін аңғару қойылған мәселе үшін
маңызды. Жүйе деп философияда өзара байланысты құрылымдық элементтердің
тұтастығын ... ... ... ... ... сатысы құрылымдық
типологияны анықтаумен қатысты.
Шаруашылық-мәдени типті динамикалық қимыл-қозғалысты, үнемі өзгерістер
үстінде ... ... Яғни бұл ... ... ... ... ... уақыт ағынына тәуелді. Қоғамды «елдік» принцип
бойынша ұйымдастыру жоғары деңгейде болған алғашқы түріктік ... ... ... қомақты еді. Кейін бұл өрқениеттің ыдырау кезінен
бастап, осы принцип ... ... ... ... ... ... өрісі кеміді.
Көшпелілік шаруашылық-мәдени тип Қазақстан жеріндегі климаттық және
ландшафтық ерекшеліктерді ұтымды ... ... Оны ... ... деп ... ... және ол ... территориясында
номадалық типтің XX ғасырдың басына дейін басым болғандығын дәлелдейді.
Жауын-шашьшы ... және мал ... ... ... ... ... альпілік шалғындарды, өзен-көл аңғарларын халық
жайлау ретінде пайдаланған. Қыста қары аз, ... ... ... ... ... ... үшін ... алынған. Көктеу мен күздеу
мал қыстайтын жерлерге ... ... ... ... ... ... ... рулар арасында
бөліске түскенімен, мал қыстайтын жерлердей басқасын елдің бәрі бірдей
пайдаланған. Бұл ... ... ... және ... Осы жөнінде М. Әуезовтың «Абай жолы» трилогиясында шебер
суреттелген көріністер көп.
1897 ... ... ... деректері бойынша қазіргі Қазақстан
территориясында қазақтардың тек 1,14% калаларда ... XX ... ... ... саны ... ... ғана ... (қазақтардың сол
кездегі жалпы саны шамамен 6 миллиондай адам).
Аталған ... ... 77% ... ... ... ал 18% ... айналысқанын көрсетті. Маргиналдану аймақтарында егіншілердің
үлес салмағы жоғары болған. Мысалы, Тәшкент ... ... ... ... менталитетте шаруашылық тәсілін алмастыруға теріс ... ... ... деп ... ... жете ... ... Көшпелілік мәдени типтің қүйзелісі қоғамда пауперлену тудырып,
бұрынғы ... ... ... ... (Ф. ... Табиғи биоценоздың тұтастығының бұзылуы адамдық қауымдасуға да
кері әсерін тигізеді.
Алайда шаруашылық-мәдени типтердің күрделене түсуіне ... ... ... ... ... бола ... ... бөлінісінің
тереңдеуі, мамандандырылу және ондіргіш күштердің ... ... ... Жер ... ... ... пара-пар,
антропопеноздық жасампаз факторға айналдырды. Осының нәтижесінде дәстүрлі
қоғам индустриалдық ... ... ... ... көшпелі мәдени-шаруашылық тип мәңгі бола алмас
еді. Сондықтан оған кері қарай шақыру тарихты кері бұрғанмен бірдей.
Мәдениетті материалдық және ... деп ... ... ... ... жөн. Кез ... рухани құбылыс пен оның заттандырылған түрі
— адамдық тұтас әрекеттің екі жағы. Қоршаған ортаға ... ... ... ал оның ... мен ақыл-ойы әлемнен нәр алады. Осы тұтас мәдениет
әлемін түсіну мақсатында ғылыми дәстүр бойынша ... жеке ... ... ... ... осы ... ... ертедегі
көшпелі тайпалар мәдениеті мен орта ... ... ... ... ... дәстүрлерін жалғастырды. ... ... ... қазбалар XV ғасырдан кейін Қазакстан жерінде қалалар құлдырап
кетті ... ... ... ... ... Жергілікті құрылыс
мәдениетінің жоғары дәрежеде болғанына XV—XVIII ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... ... Орталык
Қазакстандағы Домбаул, ... ... ... ... және Маңғыстаудағы сәулет ескерткіштері куә.
Осы сәулет үлгілерін салуда халықтық ... озық және ... ... ... пен ... ... таба
білген. Ислам діні тірі жанды ... ... ... ... белгілі. Сонда
да қыш құмыра әшекейлеріндегі түбі сонау сақтардың «аң» стилінен басталған
қазақтың ою-өрнектері ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің одан әрі оркендеуіне
сыртқы жағдай онша қолайлы болмады. ... ... Орта ... ... ... бастысы — батысынан және шығысынан
шыққан екі империяның — Ресей мен Қытайдың жаугершілік саясаты ... ... ... гөрі ... киіз үйге ... ... қөңіл
бөлді.
Киіз үй тек баспана емес. Ол халықтың өмірлік салт-дәстүрінің таңбасы
қызметін атқарады. Шексіз даланы көк теңізге теңейтін ... жаны ... көк ... астындағы шексіздікте ақшағала дөңгелек киіз ... ... ... ... дала ...... мен ... қайық —
аттар қосып тұр. Қатал үскірік аяздан, шілденің аптап ыстығынан қорғайтын,
тез жинап, тұрғыза қоятын баспанаға қиіз үй өте сай ... ... ... қатты желге орнықты болса, туырлықтар жауыннан кейін тез
кебеді. ...... ... шабағынан және қүлдіреуіштен тұрады. Оның
төбесін түндіктің жартылай ашық тұруы, бір жағынан, ... ... ... ... ... түтін шығатын мұржа, таза ауа), екінші жағынан,
шаңырақ шексіз аспанның белгісі, ... ... жол ... ... үйге ... ... ... онда шаңырақ күнге, ал уық-керегелері
оның сәулелеріне ұқсас. Халық санасындағы фәни ... нұр ... ... ... ... киіз үй құрылысынан өз көрінісін табады.
Тұрғын үй адамның өмір ... оның ... ... ... ... қатысты. Мысалы, орманды мекен ететіндер ағаштардың
арасынан аспанды төртбұрышты ... ... ... ... де ... ... биік ... үй көшпелі шаруашылық типінде де
әрекет етеді. Жазық дала тек ... ... ... ... ... тұрағы да дөңгелек. Орталық Азиядағы күмбездік ... ...... киіз үйі. Бұл тағы да ... және ... ... ... өркениетіндегі синхрондығын көрсетеді.
Натуралдық шаруашылық жағдайында қазақ халқы қолөнер шеберлерін ... ... ... ... «Он саусағынан онер тамған» сияқты шебер
ұсталар, тоқымашылар т.б. іскер адамдар халықтың материалдық мәдениетінің
тамаша үлгілерін жасаған. ... ... ... киіз үй ... мен ... ... көрініс тапты. Қазақ жерінде XIX ғасырда айдауда болған поляк
Бронислав ... ... ... «Бұл бір ... көрініс: олар көш
кезінде, мерекедегідей жасана киінеді, ең әдемі ... ... ... зер ... ... ... осы кезде көруге болады. Ауыл
ақсақалы көш бастаса, ер-тоқымына қызыл шұғамен тысталған ... ... ... атқа ... ... оның ... ереді... Атты, атқа салт
мініп жүруді жақсы көретін бұл халық ең ... ... ... көбірек
көңіл бөледі. Ер-тұрман олар үшін барлықтың, байлықтың белгісіндей болып
безендірілуге тиіс. ... ... ... ... күміс қаптатып өрнектейді,
тіпті қолы жеткендерінің асыл тас ... да ... ... ... — бәрі де ... ... Шығыс үлгісіндегі өрнектермен
безендіріледі». (Қазақ даласының тіршілік тынысы — Әлем).
Киім киюдің де ... ... ... ... ... ... ... жасалған, төбесіне үкі тағылған бөрік кисе, жаңа түскен келін
әуелі сәукелемен жүрсе, кейін басына желек ... ... ... ... ... ... жүреді. Әшекей тастарды қолданудың ... ... бар. ... інжу — ... шел ... көз ... ... — көз тиюден, маржан — азғындыққа түсуден, дүр тасы — ... ... деп ... ... қолындағы жүзікті ас адалдығының кепілі деп
білген.
Жоғарыда келтірілген деректерден көшпелілік шаруашылык-мәдени типінің
адамзаттың материалды және ... ... ... ... ... ... ... Кейде «вар-вар-көшпелілер» жер бетінде қиратудан басқа мұра
болып қалатын құндылықтарды қалдырмады деген ... ... жиі ... Оған ... жауабымен тойтарыс берген ғұлама
Л. Гумилев ойын былай түйіндейді: ... ... ... ... ... мен тереңге меңзейтін тамырлардан нәр ... ... ... ... қарағанда құптарлық дәрежеде белгілі ... ... ... ... да ... ... көршілеріне қарағанда
дарындылығының төмендігінде емес, олардың заттық мәдениетінің қалдығы —
киіздің, терінің, ағаш пен ... ... ... ... ... ... ... ертедегі феодализм өкілдері
деп айдар таққанша, олардың кәсіптік ерекшеліктерін атап өткен жөн. Рылыми
әдебиетте ... өмір ... ... ... ... ... 1)
мал бағу — шаруашылықтың басым түрі; 2) жыл бойы ... ... ... ... экстенсивтік тәсілі; 3) жер жағдайына қарай
маусымдық көшіп-қону; 4) ... ... ... ... натуралдық әдістерінің басымдығы.
Қазақ мәдениетінің негізгі архетипті — көшпеліліктегі тағы бір маңызды
мәселе ондағы әлеуметтік құрылымға, қоғамдық ... ... ... ... ... ... нәрсе — қауымдық тұтастық. Егер
еуропалық нарықтық қоғамда зат ... мен ... ... ... ... көшпелілерде туысқандық, рулық байланыстар ең құнды болып
есептелінеді. «Ата қоныс» ... ... үшін ... ол өз ... ... және ... жатқан мекендерге де қол сұғуға
болмайтындығын мойындау. Қауымдық қатынас мекендер егшендігінен ... ... әр ... ... ... санасында киелі жерлер деп
есептелінеді, яғни қоршаған орта киелі ... ... ... мен ... аруақтар жатқан молалардан т.б. тұрады. Олардың
қасиеттілігі ... ... мен ... болашақ үрпақтарға
мұра ретінде қалдырылған.
Әрине, көшпелілік мәдениетті бүкіл адамзат үшін ең ... үлгі ... ... жоқ. ... өмір салты қалалық мәдениеттің
қалыптасуына, оған байланысты жазу-сызудың, оқу ... ... ... дамуына жағдай туғызбады. «Мен ... неге ... ... өмір ... ... ... ... алу керек?» — тәрізді
сұрақтар қауымдық қоғам ... тым көп ... Бәрі ... ... ... ... белгілеп кеткен жолынан таймаса болды. Салт-
дәстүр уақытқа бағынбады, ол мәңгілікпен теңесті. Бұрын жасалғаннан айырылу
өліммен ... Ал егер ... ... ... қақтығыстар, жаугершілік
келсе, онда көп жағдайда көшпелілердің өзгерген ортаға бейімделуі ... Ескі ... ... ... ... ... адамдар жаңа
игіліктерді өздеріне пір тұта алмады. Талай атағы жер жарған ... ... ... шығып қалып жүрді. Бүл ... ... ... түріктер мен арабтардың тарихи тағдырын еске ... ... ... көшпелілік шаруашылық - мәдени
типінің қарқынды дамуы үшін жайылымдқ кеңістіктің ... ... ... XV—XVI ... ... ... ... күшейіп, әлемнің
жаңа бөлісн бастады. Индустриалды қоғамға бет ... ... ... және
олардан үлгі ала бастаған Ресей территориялық экспанция саясатына ... ... жаңа ... ... бере ... ішкі күштерін таба
алмады және оларды алауыздық пен өзара тартыс ауруы әбден меңдеп ... ... да ... шаруашылық-мәдени типі дүниежүзілік мәдениетте езіне
тиісті құнды орын ... ... ... бойы ... ... ... ... де ескеріп, дұрыс қолдану ... ... ... ... ... ... ... материалды мәдениетінің архетипінде
екі шаруашылық-мәдени тип бар. ... ... типі XX ... жетекші шаруашылық тәсілі болып келді. Ол б.з.б. IX—VIII ғасырларда
Қазақстан жерінде қалыптасып ... ... және ... VI—XII ғасырларда оазистік-дихандық-қалалық ... ... ... өрістеп, XVIII ғасырдан бастап күйзеліске
ұшырады. Көшпелілердің ұрпақтары бұл екі ... ... ... ... ... түрде сақтады.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
2 IAS халықаралық қаржы есептілігінің стандарты11 бет
«АБДИ» компаниясының қаржысын басқаруды талдау және оның тиімділігін арттырудың кейбір жолдарын ұсыну77 бет
«Шенгел и К» ЖШС63 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Аграрлық қатынастарды экономикалық реттеу146 бет
Алматы облысының жер ресурстарын пайдалану ерекшеліктері93 бет
Ауыл шаруашылығы бөлімі36 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Бухгалтерлік есеп бойынша есептер жинағы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь