ХХ ғасыр басындағы ұлттық интеллигенция

Кіріспе
Негізгі бөлім

1.1. «Көзіңді аз, оян қазақ, көтер басты... »
2.1. Ахмет Байтұрсынов және «Қазақ» газеті
3.2. Көсем десе көсем еді...
4.3. Түркістан ұлттық кұресінің көсемі . М.Шоқай

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
ХХ ғасырдың басында Қазақстан Россия империясының капитализмге дейінгі өндірістік қатынастар үстем болған аграрлы-отарлық шет аймағы болды.
Отарлаушылар қазақ халқының жері мен оның табиғи байлығының айтарлықтай бөлігіне иелік етіп қана қойған жоқ , олар қазақтарды рухани жағынан да отарлады: халықты тілінен,діннен,ділінен айыру бағытында қатыгездікпен ойластырған шаралар жүйесін жүзеге асырды.Бұл жөнінде Міржақып Дулатов 1907 жылы жазылған «Қазағым менің,елім менің» атты мақаласында былай деп ашына жазған еді.
1. Кеңес Нұрпейісов. Ғасыр басындағы ұлттық интеллигенция. //Егемен Қазақстан 5.12.1997 ж.
2. Алмас Әбсадықов. Көсем десе көсем еді-ау. //Ана тілі. – 2004 ж.
3. «Қазақ» газеті. 1917 ж.
4. Тахир Шағатай. Қазақтың бір арысы. //Алматы ақшамы. – 1991 ж.
5. Дулатов М. Шығамалар. Алматы. – 1991 ж.
6. Әбдімәлік нысанбаев. Мұстафа Шоқай – Тәуелсіздік жаршысы. //Тағзым. – 2003 ж.
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
1.1. «Көзіңді аз, оян қазақ, көтер басты... »
2.1. Ахмет Байтұрсынов және «Қазақ» газеті
3.2. Көсем десе көсем еді...
4.3. ... ... ... ...... әдебиеттер
Кіріспе
ХХ ғасырдың басында Қазақстан Россия империясының
капитализмге ... ... ... ... ... аграрлы-отарлық шет
аймағы болды.
Отарлаушылар қазақ халқының жері мен оның ... ... ... иелік етіп қана қойған жоқ , олар ... ... да ... халықты тілінен,діннен,ділінен айыру ... ... ... ... ... асырды.Бұл жөнінде
Міржақып Дулатов 1907 жылы ... ... ... менің» атты
мақаласында былай деп ашына жазған еді.
«... Ең ... ... ...... ... халық оның ешқандай
правосы жоқтығы кек тудырады. Халықтан жиналған ... ... ... халыққа, тіпті, керек, емеснәрселерге жұмсалды... Енді чиновниктер
(патшаның отарлау ... ... ... – Қ.Н.) ... ... ... келе ... әдет-ғұрыптарымызға,біздің моллаларға ғана тиісті
неке ... ... ... ... ... ... ауылының басқаратын әкімшілік жүйе патша үкіметінің отарлау-
өміршілдік ... біте ... ... ... өкілдерінің
қолындаболды.
Қазақ өлкесіндегі әлеуметтік – ... және ... ... және ... ... таптық мәселелердің
шиеленісуімен ерекшеленеді.Қазақстанда осы шиеліністен туындаған аграрлық
және ұлттық-азаттық қозғалыс ең алдымен отаршылыққа ... ... ... ... ұлттық-демократиялық интеллигенция басшылары
бірінші орыс ревалюциясы жылдарында империяда,оның ішінде Қазақстанда да,
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... Өз ... халыққа түсіндіріп,оларды жүзеге
асыру үшін әрекет жасау барысында ұлттық интеллигенция жетекшілері екі
жақтан – сол және оң ... ... ... ... ... қарсылыққа
кездесті.Солшыл бағыттағы саяси күштер (социал – демократтар мен социалист-
революционерлер) қазақ интелигенттердің орталықтық позициялары ревалюциямен
халыққа ... ... ... ... мен ... жоқтаушылар) қазақ ... ... және ... ... ... ... бағытталған саясат жүргізушілер деп байбалам салды.
Қазақ зиялылары ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
ету,отаршылдардың жер мен суды тартып алуына наразылық ... ... ... өз ... ... ... ... ... өзі ... обьективті,табиғи түрде отарлық езгіге қарсы саяси хал-ахуалды
қалыптастыруға қызмет етті. Осындай өмірлік ... ... және ... ... ... ... бірі 1909 жылы Уфа ... жарық көрген
Міржақып Дулатовтың «Оян,қазағы» еді.Кітапқа эпиграф ретінде алынған:
«Көзіңді аш,оян қазақ,көтербасты,
Өткізбей қараңғыда бекер ... ... ... ... ... жату жарамасты».-
деген шұмақ «Оян,қазақтың» айтайын деген басты идеясын дәл берді. Сол кезде
Ахмет Байтұрсынов қаламынан туған,біріқ оның 1911 жылы ... ... ... ... ... ... ... мына жолдар да жоғарыда
келтірілген Міржақып өлеңімен сабақтас;
«Қазағым,елім,
Қайқайып белің
Сынуға тұр ... ... ... көзіңді оянып».
Қазақты сынау мен ояту үрдісін ... ... ... ... ... ... ... мен ХХ ғасырдың басында ұлы Абай негіздеген еді.ХХ
ғасыр басында оны ... ... пен ... ... ... «Оян,қазағында»ХХ ғасырдың басындағы Қазақстанның әлеуметтік-
экономикалық , қоғамдық-саяси өміріндегі өзгерістер көркем ... ... ... ... ... айналған ел мен жердіңтағдыры,оқу-
ағарту мен дін жағдайы, жетімдер мен жесірлер ... ... ...... ... ... ... Сонымен бірге
Міржақып қазақ жастарына оқып,білім алуға, ... ... ... ... өз ... ... ол ... «өткенін сайрап, өз
өмір сүрген сол кезеңнің кемшілігін зарлап айтты». «Оян, ... ең ... ... отарлық саясатын әшкерлеумен құнды. Патшалық отарлаушылар,
дейді ... ең ... ... ... ... алды. «Әйтеуір ата –
бабам мұсылман» деген дүрмекті ... ... дей ... ... ... көп ... ... себеп болған миссонер поп»
депбасып айтты. М.Дулатов қазақтың ... ... кез ... ... дәл ... ... ... басты себептері патша үкіметінің
саясатына (жерге,дінге,әкімшілік сайлау жүйесіне ... ... ... деп түсінді, алайда ол басты айып жаңа дәуірге ... ... ... ... капиталистік қатынастарға ене бастаған дәуірге)
ыңғайласа алмаған халықтың ... деп ... ... соңы мен ХХ ... басында қалыптасқан қазақ
интеллигенттерінің басым көпшілігі тек қана бір ... ... ... ... ... мамандар ретінде қызмет етті, олар оқу-ағарту
ісімен де, қазақ тілінде басылымдар шығару қамқарекетімен де, жан-жақты
шығармашылық ... де ... ... ... ... ... қасиет,
ортақ ерекшелік олардың ... ... ... ... толық жауап беруге ат салысуы еді.
Зиялылардың саяси көзқарастарының қалыптасып, ... ... ... орыс ... ... ... ... жасады.
Осы жылдары қазақ интеллигенциясының алғашқы легінің белгілі
өкілдерінің көпшілігі ... ... ... ... ... ... т.б.) ... орыс революциясы
ықпалымен елде орын алған саяси хал-ахуалға сергектікпен әрі сын ... ал ... ... барып сол кезде империяның ... ... ... ұйымдардың қайсысынан үлгі алу мәселесін шешуге тырысты.
Солардың алғашқы көрінісін бірі 1905 ... ... ... ... Ә.Бөкейханов, Ж.Сейдалин, М.Дулатов, Б.сыртанов, Б.Қаратаев
сияқты қазақ өкілдерінің «Бес облыстық дегегаттар съезі» аталған бас ... ... ... саяси партиясын құру жөніндегі әрекеті
болды. Бұл әрекет сол кезде Петербургте оқуда жүрген ... ... да ... ... ... ... осы саяси ұйымның ... ... ... ... Осы ... бастап ғалым-экономист,
публицист, әрі әмбебап терең ... иесі ... ... ... ... ... ... жолы басталды.
Демек, бірінші орыс революциясы жылдарында Әлихан Бөкейхановтың
төңірегіне топтасқан қазақ зиялылары өздерінің саясатқа ... ... сол ... патша үкіметіне оппозоцияда болған кадеттер партиясы
өздеріне белгілі дәрежеде үлгі тұтты.
Сондықтанда да 1905-1907 ... ... ... ... Россия қоғамын реформалау талаптарын жүзеге ... ... ... ... ... ... белсенділік көрсетіп
нақтылы іс-әрекеттерге барды. Олар атап айтқанда, біріншіден, қазақ қауымын
басқарудың ең ... ... мен ... ... ... ... ... етті.
Қазақ зиялылырының белсенділігі І және ІІ мемлекеттік Думаның
жұмысына тікелей араласуымен шектелген жоқ. ... ... ... ... ... жылдарында өріс алған Россия мұсылмандарының қоғамдық-
саяси ... ... ... ... ... ... Думаның мұсылмандар фракциясының қызметінің сапалы атқарылуына
жәрдемдесті, ... мен ... ... ... ... ... ... байланыстырып тұрды.
1908 – 1913 ... ... ... ... ... үшін ... тән ... ерекшеліктері
бар уақыт болғандығын байқау қиын емес. Осыған орай мына жәйттерді ... ... ... 1) ... ... ... қоғамдық-саяси
өміріндегі кейбір жекелеген қайраткерлердің орнын қоғамның көкейтесті
проблемаларын білетін, ... ... ... мен әдістерін анықтауға
қабілетті зиялы қауымның белгілі ... ... 2) ... осы жаңа буыны өзінің ... ... ... ... ... барлау жасай отырып, оның ұлттық сана жоқ ... ... ... поп, деп ... айтты.
Түптеп келгенде М.Дулатов халықты оқу, өнер ... ... ... ... ... сынау мен оятудың Міржақып Дулатов ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов та, Әлихан ... ... Алаш ... ... ... ... ... Мәселен,
1911-ші жылы жазылған Ахмет Байтұрсыновтың ... ... ... ... жолдар бар: «... Ата жолдасы надандық, өнерсіздік
қазір қазақтан ... ... ... ... өр жерден-ақ
маңдайымызға тисе де, ата жолдасымыз болған соң, біз де қиып ... ... ... ... ... мен ... керек қылатын қазақ аз...
» Осы ... мен ... ... ... ... ... ... ойынша халықты тығырықтан шығаратын сара жол болып ... ... ... ... өркениетті елдер қатарына қоссам деп
өзін-өзі азапқа салғанда сөз ұғып, жөнді жолға түсу ... ... ... ... ... абақтыға жаптырғандарды А.Байтұрсынов «көк есектерге
теңеді, ашу-ызыға булықты.
«... Қинамады абақтыға жапқаны,
Қиын емес дарға асқаны, атқаны.
Маған ауыр осылардың бәрінен
Өз аулымның ... ... ... ... «... газет - халықтың көзі, құлағы һәм тілі.
Адамға көз, құлақ, тіл ... ... ... халыққа газет сондай керек...
Жұртым деп халықтың арын ... ... ... ... ... сөйлеп,
пайдасын қорғап, зарына қарсы тұрып, қарғаға көзін шоқытпасқа тырысады», -
деген тұжырымы арқылы мерзімді ... ... ... ... оның ... ... айқындап берді.
Ахмет Байтұрсынов «Қазақ» газетінің бірінші санындағы халыққа арнауын
былай деп аяқтады. «Аталы жұртымыздың адуынды ұлтымыздың әруақты аты ... ... ... деп ... Ұлт үшін деген күштің ұлғаюына
күшін ... ... ... ету қазақ баласына міндет. Қызмет етем
десеңдер, азаматтықтың зор ... бірі ... Осы ... анық ... ... газеті жалпыхалықтық мүдделерді көтеріп, «Ұлт үшін
деген күштің ұлғаюына» ... ... ... ... Бұл ... ... ... жылы «Шолпан» журналында жарияланған «Қазақ» әдебиетінің қазіргі
дәуірі ... ... ... ой ... екен. «Қазақ» газетінің мезгілі
– қазақ жұрты 1905-ші ... ... ... ел ... себебін ұғып,
емін біліп, енді қазақты оятып, ... бір ... ... патша саясатына
қарсылық ойлап, құрғақ уайымнан да, бос сөзден де іске ... аяқ ... ... қыла ... ... келді. Бұл тұтынған жолында «Қазақ» газеті
өз міндетін дөп атқарды». Мұхтар Әуезовтің осы сөздерінен «Қазақ» газетінің
халық зиялыларының ... ... ... ... ... ретінде «Бос сөзден
іске қарай аяқ басар кезде» дүниеге келгенін немесе оның ... ... ... ... ... шыға ... ... «Қазақ» газетінің дүниеге келу жағдайы оны
ұйымдастырған ... және ... ... саяси-қоғамдық ойын
қалыптастырудағы рөлі туралы өз пікірін қылышынан қан ... ... ... басы істі болған 1931 жылы былай деп ... ... жылы ... пен ... ... ... ... шығара бастады. Олар өздерінің төңірегіне ... ... ... мен Уфа ... ... ... топтастыра білді. – Орта және жоғары ... ... ... ... ... ерді Бөкейханов «қазақтың» ... ... оның ... ... ат ... ... ... орыс рефолюциясы оятқан ... ... ... ... және оған ... жасайтын орталыққа айналды. Газет
қазақтың саяси өмірі жөнінен ... ... ... ... ... ... бойынша пікірталас ұйымдастырды және сол кездегі
қоғамдық саяси ойды бір арнаға бағыттаушы болды».
Әлихан Бөкейханов ... ... ... 1905 жылы кадеттер
үлгісіндегі қазақтың ұлттық-либералдық ... ... ... ... олардың 1905-1917 жылдардағы көзқарас эволюциясы 1917 жылғы ... ... ... ұлттық-демократиялық мүдделерді көздейтін
«Алаш» саяси ұйымын құруға алып ... ... ... ... кең білімі мен терең танымы арқылы
қазақ халқының ... ... ... әлеуметтік, рухани
күрестің басты ұранына айналды. Әлихан Бөкейханның 1899 жылы «Туркестанские
ведомости» ... ... ... ... «Қобыланды батыр
жырындағы әйел» атты ... ... ... осы мақаласының кіріспе бөлімінде қазақтың әдет-ғұрпы, наным-
сенімі, көне тіршілік іздері, өмір сүру ... ... сөз ... келе ... ... да ... «... Бұл ... ешқайсысы кез-
келген қазақты жәбір көрген қандастарына қол ұшын ... ... ... ... ... бас тартқан емес, тіпті бұл тұста
олар өзара жауластық пен ... ... жеке ... ... ... ... қатерге қарамастан «Алаш» ұранының ... ... деп ... ол хан мен ... ... ... хан ... халық
аңызындағы басты тағылым – қазақтың бірлігін көксейтін «Алаш ... ... ... ... деп ... ... шақырған ұранның маңына топтаса білген
зиялылардың ой-пікірлері, ұстанған бағыты бір-бірімен үндесіп жатты. Оның
«Қазақ» газетіне жетекші болғанын Алаш ... ... 1931 ... ... ... жауабында былай баяндаған: «1913 ... пен ... ... бағыттағы «Қазақ» газетін
шығара бастады».
Қазаққа арман болған азатыққа саяси күрес арқылы қол жеткізуді
мұрат-мақсат еткен Ә.Бөкейханов бұл ... ... ... ең ... әдісі –
халықтың білімін көтеріп, ұлттық ... ... ... деп ... Ол ... рухани байлығының басты арналары, қайнар көзі – тіл, әдебиет ісін
насихаттау, баспасөзді дамыту керектігін алға тартты.
1917 ... ... ... ... ұлттық-демократиялық қозғалысы
жетекшілерінің Уақытша үкіметке деген ... ... ... ... ... ... мәселелер бойынша жүзенде құлатылған
патша үкіметінің саясатын жүргізумен болды. ... мәні ... ... мен басқару органы ... ... ... ... ... ұлт және ... ... шешу тұрмақ, оған
талпыныс та жасамады. Басқа езілген халықтар саяқты қазақ халқының өзін-өзі
билеу, ... өз ... ... ... ... мәселені мемлекеттік дәрежеде көтереді деген үмітті Уақытша
үкімет аяқасты етті. Осыдан ... ... ... ... ... ие болып
отырған кадеттерге деген Ә.Бөкейханновтың көзқарасы күрт ... ... ... ... жарияланған «Мен кадет партиясынан неге
шықтым? Деген ашық хатында жан-жақты негіздеді.
Атап айтқанда, Әлихан Бөкейханов ... ... ат ... ... ... үшін ... маңызды үш мәселе жөнінен – аграрлық ұлттық-
мемлекеттік құрылыс және дін мәселесі бойынша ... ... Осы ... ... мен олармен тығыз байланысты басқа да
күрделі проблемаларды талқылау үшін ... ... ... ... деп
тапқанын ашық мәлімдеді.
Түркістан ұлттық күресінің көсемі Мұстафа Шоқай өздері қолға алған бұл
күрес оңай ... және ол ... - ... ... нәтижесіне жете
алмайтынын жақсы білді. Ол ең алдымен құлдықтан азат болу ... ... ... күштердің бір майданда бірлесе жұмыс істеуін және орыс
империализмнің орын алуы ... ... ... ... ... ... осы ... нығайтуы керектігін бірінші түсінген әрі
мұның нәтижелілігіне сенім арту үшін ... ету ... ... ... ой мен ... ... ... 1917 жылғы революцияның алғашқы
айларынан бастап ол осы ... іске ... ... ... ... ... ... және кавказдық достарымен алғашқы байланыстар
жасаған кезінде ол осы істі ... ... Оның жат ... ... ... ... ... Одақ туралы сөз қозғайды. ... ... ... ... ... оның соңғы мақаласы тағы да осы
майданның бірлігіне жету ... ... ... ... ... Шоқай ішкі ұйымдық тұрғысынан Түркістан ұлт-азаттық ... ... ... ... қарсы бірлесіп күресу ... ... да ... ... Шын ... ол бұл ... ... түседі деп есептеді. Сондықтан да Мұстафа ... ... екі ... ... ұзақ ... бойы тола ... бос қуыс
болып сезіліп тұрмақ.
Азамат соғысы жылдарында ... ... ... ... ... ... болды. Нәтижесінде азамат соғысында жеңіске жеткен Кеңес
өкіметі Алаш пен Алашорданы тарих ... ... ... ... ... ... Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінен алаутауда алдау ... ... де, қару ... ... ... да қолданды.
Кезінде (1919 және 1920 жылдары) Кеңес өкіметі Алаш ... ... ... ... ... азамат соғысынан
кейінгі 7-8 жылда Қазақстан ғылымының оқу-ағарту ісінің ... ... ... шаруашылығының дамуына қомақты үлес қосқан ұлттық-
демократиялық ... ... ең ... Алаш пен ... ... қайраткерлер түгелге дерлік жалған жаламен «халық жауы»
аталып, сталиндік әкімшіл-әміршіл жүйенің ... ... ал ... және әдеби мұрасы халықтан жасырын жағдайда ұсталды немесе жойылды.
Тек, ... 5-6 ... ... ұлттық-демократиялық
интеллигенциясының халық таныған көсемдерінің есімдері халыққа қайтарылып,
олар ... ... мұра ... ... ... ... әдебиеттер
1. Кеңес Нұрпейісов. Ғасыр басындағы ұлттық интеллигенция. //Егемен
Қазақстан 5.12.1997 ж.
2. ... ... ... десе ... ... //Ана ... – 2004 ж.
3. «Қазақ» газеті. 1917 ж.
4. Тахир ... ... бір ... ... ақшамы. – 1991 ж.
5. Дулатов М. Шығамалар. Алматы. – 1991 ж.
6. Әбдімәлік нысанбаев. Мұстафа Шоқай – Тәуелсіздік ... ... ... ... келе, Қайда едің? – атты өлеңімен қорытамын.
Кешегі қара күндерде, ... ... ... түндерде, ... ... ... таба ... ... ... ... ... алаш ... ... бала, ерлерің
Бұ күнгі көп көсемдер, ... ... ... ... ... ... ... ... ... дағдарып,
Жанашыр таппай сандалып, ... ... ... ... біле ... ... жасын
айдатып,
Жүрген бір күнде сан ғарып, Тіл жоқ, көз жоқ, ... көп, ... ... ... айтшы, қайда едің? ... ... ... қайда едің?
Сарыарқа сайран жерлерін,
Көк орай шалғын, көлдерін, Енді ... кім ... ... ... ... ... ... тау, биік белдерін ... ... кім ... ... ... ... ... кім сараң?
Данышпандар, қайда едің? ... ... кім ... жоқ ... бала айырылып, Бәрі ... бәрі де ... ... қайырылып, ... ... ... жүрекке
Тұрған бір кезде қайғырып,
Толып жатқан қамқорлар,
Елде жоқ едің, қайда едің?
Қазақстан Республикасы Білім және ... ... ... ... Педагогика Институты
Реферат
Тақырыбы: ХХ ғасыр басындағы ұлттық интеллигенция
Орындаған: 406 топ
Тексерген: ... ... 2007

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғасыр басындағы қазақ әдебиеті мен қазақ баспасөзінің, интеллигенцияның қалыптасуы21 бет
Қазақстан Республикасының ұлттық құқығы мен халықаралық құқықтың арақатынасы (басымдылықтың қалыптасу мәселелерi)278 бет
Ұлттық валюта – теңге7 бет
«Бекмаханов ісі» ХХ ғасырдың 40-50 жылдардың ортасындағы республикадағы шығармашылық интеллигенция26 бет
Инженер –өндірісті ұйымдастырушы25 бет
Инженер-техникалық интелегенцияның қоғамның әлеуметтік құрылымдағы орны мен рөлі12 бет
Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы және тарихтағы ролі85 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь