Ахмет байтұрсынов – оқымысты, аса дарын иесі, аудармашы

Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Ахмет Байтұрсынов . оқымысты, аса дарын иесі, аудармашы.
2. А.Байтұрсыновтың аудармашылық шеберлігі.
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Ахмет Байтұрсынов 1873 жылы 28 қаңтарда Торғай уезінің Тосын болысында туған. Алғаш ауыл молдасынан хат таниды. Он үш жасар Ахметті елдегі ағайындары әке аманатымен Торғайдағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесіне оқуға береді. Халықтың сана-сезімін оятып, бойына ізгілік дарыту, оны жағымсыз қылықтардан арылту мақсатына қызмет етер деген ниетпен И.А.Крыловтың мысалдарын аударып, 1909 жылы Петербургте өзінің алғашқы жинағын «Қырық мысал» деген атпен жеке кітап етіп шығарды. Ыбырай шығармаларының ең басты мақсаты – қараңғылық пен саяси құқықсыздықта мүшкілдік күн кешкен халық бұқарасын жақсы болашақ жолындағы күресте бірлікке шақыру, өнер-білімге, мәдениетке, прогреске үндеу болып табылады.
1. А.Байтұрсынұлы. «Тіл тағылымы» - Алматы, 1992.
2. Ғ.Есімов. «Хакім Абай» - Алматы, 1994.
3. Т.Құнанбаев. «Әкем Абай туралы» - Алматы, 1993.
        
        Жоспар:
Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Ахмет Байтұрсынов – оқымысты, аса дарын иесі, ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Ахмет Байтұрсынов 1873 жылы 28 қаңтарда Торғай уезінің Тосын болысында
туған. Алғаш ауыл ... хат ... Он үш ... ... елдегі
ағайындары әке аманатымен Торғайдағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесіне
оқуға ... ... ... ... ... ... ... оны
жағымсыз қылықтардан арылту мақсатына ... етер ... ... ... аударып, 1909 жылы Петербургте өзінің алғашқы
жинағын ... ... ... ... жеке ... етіп ... Ыбырай
шығармаларының ең басты мақсаты – ... пен ... ... күн ... ... ... ... болашақ жолындағы күресте
бірлікке шақыру, өнер-білімге, мәдениетке, прогреске ... ... ... ... ...... аса дарын иесі, аудармашы.
Үздік дарын, ойшыл оқымысты ... ... ... ... ... ... ... сарғайған, шаң-тозаң қапқан, кейінгі толқындардың
санасында өшкен айтулы шығармалары қиялымызға, ойымызға, тілімізге ... ... ... ... ... ортамызға оралтып,
жақсыларымызбен табыстырған қайта-құру, бетбұрыс дәуірінің шарапат құдыреті
арқасында жарияланып, халқымызбен қауышып ... ... ... ... бұл ... 1909 жылы ... ... көрген «Қырық мысал»,
1911,192 жылдары Орынбор, Қазан шаһарларында басылған «Маса» және ... ... ... ... ... есептелетін «Әдебиет танытқыш»
(1926) атты еңбегі енгізіліпті.
Ардақты Ахаң поэзиялық шығармаларында қазақ ... ... арам ... ... мен ... ... мен
ақауларды жүрегі сыздап, сүйегі сырқырап қабылдайды. Қайғысы мен ұйқысы,
зобалаңы мен зорлығы қисапсыз, қилы заманды гөй-гөйлетіп ... ... ... ... ... мағынаға
ие бейнелі образ. Ақын мақсаты – байтақ даласын мекендеген қалың қазақ
жұртын алаңсыз ... ... ... ... ... ... ... байлық» даналық жолына түсіру.
«Қазақ салты», «Қазақ ... ... ... ... ... өлеңдерінде өз дәуірінің ащы шындығын, атап айтқанда
«бірлік қып іс ... ... ... қоян жүрек қорқақ» жұртын «сасық ... ... ... ... ... шен-шекпенге құмарпаздарын улы
аяусыз әшкерелесе, екінші халқын, жөн-жосықсыз жазғыра ... ... ... ... түрлерін: сәулет өнері (архитектура), сымбар өнері
(скульптура), кескін ... ... әуез ... ... сөз ... сөз, ... - ... деген жіктемелерге ажыратады.
Ал сөз өнерінің құпия табиғатын ... ... ... ... ... ... «Сөз ... адам саласының үш негізіне тіреледі: 1.
Ақылға.
2. Қиялға. 3. ... Ақыл ісі – ... яғни ... ... тану, ақылға
салып ойлау. Қиял ісі – меңзеу, яғни ойдағы нәрселерді белгі нәрселердің
тұрпатына, бейнесіне ұқсату, ... ... ... ісі – түю, ... ...... ... аңдағанынша айтуға жарау» - деп,
асыл сөздің неден ... ... ... ... ... ... ... баяндайды.
Ахаң «шығарма сөздің» құрылысын еркін талғайды. Оны 1) ақын ... ... тіл деп ... ... да, ішкі сырларына, иірім-ағыстарына («шығарма
түрінің ғылыми») терминдік атау ұсынады.
Ұлттық ... ... ... сөз дұрыстығы, тіл тазалығы,
тіл ... ... ... ... және ... ... ... бейнелік сипаттарына орай тапқан көріктеу, меңзеу, ... ... ... ... тәрізді терминдік ұғымдардың алтын
тізбегін А.Байтұрсынов туындатқан.
Зерттеушінің сөздің дыбысталуы мен өлең ... ... ... ... де бағалы. Әсіресе, оралымдар ... ... ... Бұл ... ... ... ... тегеурін-қуатын,
түйсік-қабілетін, дария білімін дәлелдейді.
Өрелі ғалым өлең сөздің құрылымын, ішкі ... жіті ... ... көл-көсір табыстарға қол жеткізеді. ... ... ... ... ырғақ, ұйқас ашық (өлеңнің графикалық суреті) улы
кезек, пауза, кіші ... ... ... ... ... қазақ халқының ауыз әдебиетін мынадай жанрлық түрлерге
бөлшектеп қаратырады: ... ... ... ... ... ... тарихи жыр, айтыс өлең, үгіт өлең, үміт өлең, толғау, терме,
мысал, ділмәр сөз, ... сөз, ... ... ... ... ... жоқтау, жарапазан, бата.
Жазба әдебиетті зерделегенде, оны екі ... ... ... ... ... ... – ділмәр дәуір.
Білім дария энциклопедист – ғалым қара сөз, дарынды сөз, ... ... сөз ... ... ... ... ... беймәлім
ұғымдардың сырын ұғамыз. Соның бірі – қара өлең этимологиясы. «Әні басым,
мәні кем, ... аз ... қара өлең деп ... әні кем, мәні мол ... жыр деп ат қойған» деп жазады Ахаң. (187 бет)
Асылы келгенде, ... ... ... ... санаткердің
«Әдебиет танытқыш» атты ғажайып еңбегі – оның интеллектуалдық ... ... ... ... шалқар кеңдігінің озық
көрсеткіші ... ... ... ... ... Ахаңның «Қазақтың бас ақыны» деген
ойлы мақаласы енген. Абайдың ақындық құдіретін, өмірбаяндық деректерін,
өнерпаздық ... ... ... «Не нәрсе жайынан жазса да, ... ... ... ... - дейді. Сонсоң Абай даналығына, асыл сөзіне
үңілгенде, оның 1) көсемдігін, 2) ... ... 3) ... ... өнерін атап айтады.
2. А.Байтұрсынұлының аудармашылық
шеберлігі
Арада елу жылдан астам уақыт өткен соң ... ... да, ... ... ... халқымен қайта табысқан қоғам қайраткерінің бірі ... ... ... төл басы, кешегі Абай, Ыбырай, Шоқан салған ағартушылық,
демократты ... ... ... ірі ... әдебиет зерттеуші,
түрколог, дарынды ақын-аудармашы АхметБайтұрсынов қалдырған бай мұраның бір
саласы – оның көркем аударма ... ... ... көркем аударма тарихы бай екендігі ... ХХ ... ... ... әсіресе орыстың классикалық ... ... ... ... ... ... тәжірибе жинақтаған еді. Сонау ... ... ... бұл игі дәстүр Ақылбай мен ... ... ... ... ... Ғ.Қарашев
аудармаларының, газет журналдардағы тәржімалармен толыға түскен. Енді бір
топ ақын-жазушылар – А.Байтұрсынов, ... ... ... және ... ... ... үлгілерін, орыс классиктерінің
шығармаларын қазақ тіліне аударып, көркем қазынаның бұл ... ... ... ... алғаш рет аударма жинақ бастыру ісін бастаушы болды.
Ахметтің ақын ... ең ... ... ... ... Ол орыстың
классикалық жазушысы И.А.Крылов мысалдарының бір тобын ... ... ... ... ... ... ... 1909 жылы императорлық
ғылыми академиясының ... жеке ... етіп ... Бұл ... ... тілінде, тіпті Орта Азияда десе де артық емес, тұңғыш
жеке кітап болып бастырылуы ... ... ... жинағында жазған «Замандастарыма» деген
кіріспесінде аударманың мән-мақсаты ... ... ... ... қиындық
жағдайларында орындалғаны туралы айта келіп, былай дейді:
Орыстың тәржімә етіп мысалдарын.
Әзірге қолдан ... осы ... азға ... ... ... ... ... жоқ жұмыстағы мен бір арық,
Күй қайда үздік шығар топты жарып.
Ат тұрмас аяғында желі ... ... ... қиқу ... болса сондай жүйрік қояр деймін,
Естілсе құлағыма дүбір барып.
Әйтпесе арық шауыр оңдырар ма,
Жүргенде қамыт басып, қатып-талып.
«Қырық мысалды» Мұқтар Әуезов ... ... ... ... төңкеріс
рухындағы сөзі» - деп бағалаған.
Крыловты кезінде Абай да аударған. Байтұрсыновтағыдай көп ... ... ... ... ... 12 ... ... Байтұрсынов
аты атаусыз қалып, оның әдеби мұрасына тыйым салынған кезде, Крыловтың
аудармашысы ... тек ... ғана ... ... Абайдың кейбір
басылымдарына Ахмет аудармалары кіріп кеткен кездері болған. Бірақ, мәселе
мұнда емес, біз үшін ең ... ең ...... ... ... ... екі ... өлең стилі, сөз өнері бөлек болуы
тура. Аудару ... де ... ... ... ... ... жеткізу
шеберліктері де айна-қатесіз бірдей десе де болады. ... ... соны өз ... жеткізу емін-еркін тырысқан екі ақынның
орысшасындағы көркемдік бөлшектерді ... ... ... ... ... ұқсастығына қайран қалайық. Мысалы, Крыловтың атақты «Қарға мен
түлкі» атты мысалын Абай екі рет аударған.
Екеуінің де өлең ... ... де ... Бірі – ... бірі ... жыр үлгісінде. Ал, Ахмет Байтұрсынов он бір буын қара ... ... ... ... ... что за ... что за глазки.
Рассказывать – так, право сказки!
Какие перышки! ... ... ... ... быть ... ... шумақ Абайдың екі нұсқасында былай:
1 – нұсқасында.
«Неткен мойын, неткен көз,
Осыдан ... ... ... ... ... ... біткен япырай,
Мұрныңыз бен жүніңіз!
Періштенің үніндей
Деп ойлаймын үніңіз...
2 – ... ... ... ... ... ... құс ... үніңіз,
Мұрныңыз , көзіңіз,
Құлаққа дөп тиген
Мақталған кеңесі...
Ал енді А.Байтұрсынов аудармасына үңілейік:
«Тамаша қарағанға түрің қандай,
Мынау көз, ... ... ... ... қанаттарың жарқырайды,
Келісті қалай біткен және маңдай.
Крыловтың тәржіма жасау Абай шығармаларының ... ... ... Абай ... аяқталған болса, Байтұрсынов дәл содан бастады деуге,
яғни Абай ... ... ... ... ... ... бар.
Сонымен қатар, бұл ... орыс ... ... ... бірі И.И.Химницердің «Ат пен есек» шығармасы қазақшаға
аударылған. Онда көтерілетін ... ... ... ... ... жақын да, түсінікті болуына, қазақ ақыны
қатты көңіл бөлген.
Бір жағынан ... ... ... ... ұғымды (дәлел) идея, үшінші
жағынан қазақ тұрмысына ет-жақын суреттерді ұластыра келіп, бұл өлеңдерді
халықтың төл ... етіп ... в ... ... ... лад их дело не ... ... из него не дело, только мука.
Однажды Лебедь, Рак, да Щука,
Везти с поклатей воз взялись.
И вместе трое все в него впряглись
Из кожи ... вон, а возу все нет ... бы для них ... и легка.
Да Лебедь рвется в облака,
Рак пятится назад, а Щука тянет в ... ... из них, кто ... - судит не нам
Да только воз и ныне там»
Аққу, Шортан, Һәм Шаян
Жүк алды Шаян, шортан, аққу бір күні,
Жегіліп ... ... ... аққу ... шаян кейін,
Жұлқиды суға қарай шортан шіркін.
Бұлардың машақаты аз болмады,
Жұмысы орнына кеп мәз болмады.
Тартса да күштерін аямай-ақ,
Асылы, жүк ... ... ол жүк ... ауыр ... ... ... ... тәуір емес.
Жүк бірақ әлі күнге орнында тұр,
Бірыңғай ... соң бәрі ... ... ғибрат алмай болмас,
Әуелі бірлік керек, болсаң жолдас.
Біріңнің айтқаныңа бірің көнбей,
Істеген ынтымақсыз ісің оңбас.
Аудармада мін жоқ, ... ... ... ... тұр. Орысшасында
үш шумақ – он екі жол. Тәржімасында бір шумақ артқан. Одан ... ... жоқ. Ой ... ... ... ... ... айырмасы
– Крыловтың көп мысалдарындағыдай, түпнұсқаның бас ... ... ... ... соңына шығарып, қорытынды етеді.
«Маймыл», «Өгіз бен бақа», «Емен мен ... ... мен ... мен ... ... мен көзілдірік», «Жал мен ажал» секілді
мысалдарды ... ... ... осы ... ... ... ... атты мысалдың аудару принципі де дәл жоғарыдағы
«Аққу, шортан, һәм ... ... төрт ... ... ой ... ... сәл кеңейтіліп аяғына шығарылады да, қалған
мазмұны қазақтың қара ... ... ... дәл және ... ... на заре с ... ... своей трудится
деп басталса,
аудармада: Жер жыртты ерте тұрып қарашекпен,
Қашаннан кәсібі еді егін еккен, - деп дәл сол ... да, әрі ... ... өз ретімен баяндалып кете береді. Тағы бір
таңғажайып тапқырлыққа осы тұста және кездесеміз. ... ... ... ... ... Крылов түбі грек тілінен ауысқан,
сөйтіп орыс тіліне ... ... ... ... бір ескі ... Бұл ... байырғы тілінде «молодец» деген мағынаны береді.
Зато кто мимо ни ... всех ему: ... ... ... ... ... ... осы сөздің қазақша дәл мағынасын
былай деп сол қалпында жеткізеді.
«Жарайды, бәрекелді, сабаз-ай! – деп,
Алғысты берді оған ... ... ... ... бір ... өзі Крылов мысалының бүкіл
рухын, бүкіл ұлттық ... ... ... қыр елінің қалың
ортасына дәл сол ... алып ... ... ... ... болғанда, жатықтығы да айрықша дәлелдеп жатуды қажет етпейдіндей
болып, Байтұрсынов ақындығының барлық ерекшелігімен, ... ... ... ... ... ... ... ұйқасқан қиын-қиюмен
әрбір қазақ оқырманының көңіліне ұялап қалып жатты.
Ахмет Байтұрсынов аудармаларында ... ... ... ... ... ... ... заман тынысын танытатын жаңа ойлар
айтылады. Мысалы: «Шал мен ажал» атты ... ... ... ... ... я ... боже ... во всем: к тому ж жена и дети,
А там подушное, боярщина, оброк,
И выдался и когда на ... один мне ... ... ... әрі нәрі, әрі жарлы,
Асырау қиын емес үйлі жанды.
Қартайдым, жалдаларға қайратым ... ... ... ... ... не қылғаның, жаратқаным,
Бір шалға үйлі жанды қаратқаның ... ... ақша ... тауып,
Қажетім бірін сай ғып жаратпадың.
Не жаздым құтқармастан бұл ... жоқ ... ... ... кеш, ... ерте өліп ... маған ажал, қайда кеткен?»
Бұл жолдардағы «үйлі жан», «бермеді құдай малды», «жаратқаным» деген
тіркестер тек қана ... ... тән ... ... ... ... ... қатар түп негізі Федрден алынған Крыловтың он жылдық «Шымшық
пен ... ... ақын ... 11 ... 8 ... яғни 32 жолды
жаңа шығарма. Түпнұсқаның мазмұны, бірақ-ақ ауыз сөзбен айтқанда ... ... ... Ақын бұл жерде айтайын деген ойының аясын ... ... ... ... ... ... ... тәсіл барған
сайын тереңдеп, кеңейе түседі. «Жарлы бай» деген ... ... ... ... ... өзі сол ... ие ... күні дереу ындыны бұзылып
кететін тойымсыздықты суреттегенде, оның әсерін күшейте түсу үшін аудармашы
оқиға жемісін ... ... ... де ... ... ... адамның бай болсам бүйтер едім деген ... ... если мне ... ... не ... ... бы ... – я бы тысяч не жалел.
Чтобы жить раскошно, пышно,
И о моих мерах далеко было слышно».
Ал Байтұрсыновта ол былай болып келеді:
Дариға! Мен бай ... ... ... ... ем қандай тастан!
Сол түгіл мыңын бірден жұмсар едім,
Аямай ... ... ішер ... ... ... ем қонағыма тойымменен.
Жұртымның жабықтармай көңілін ашып,
Күнде той, күнде қызық ... ақын ... ... ... шалқыған тұрмысты малмен, қымызбен,
ағыл-тегіл қонақасымен, той-томалақпен байланыстыра суреттейді. Аудармашы
негізгі түпнұсқа текстіне ойластырып, көркем ойға ой, ... ... ... ... жаға сарын әуез қосып отырады.
Сонымен қатар «Маса» жинағының 1911 жылғы алғашқы басылымында Пушкиннен
аударылған «Ат», «Данышпан Олегтің ажалы» атты өлеңдер, және ... ... ... ... ... енгізілген. Бұлардың бәрі де жоғарыда
айтылғандай, оның романтикалық ... ... ... ... ... ... Бұлардан кейінірек аударылып, 1922 жылғы енгізілген.
«Мцири» поэмасының үзіндісі де осылармен іштей үнделіп жатқанын аңғару ... ... ...... тәржімалық тәжірибесінде
ерлікті, еркіндікті, отаншылдықты сезіну, таза ... ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов аудармашы, ғалым, қоғамдық-саяси
қайраткер ретінде қандай ірі тұлға болса, ақындық ... де ... бар, ... ... тұтас бір дәуірде бейнелейтін кесек бітімді
дарын иесі.Өз өмірін туған халқының бостандығы мен ... ... ... бағыштаған азамат ақын бойындағытабиғи талантын ең алдымен осы
жолда қару етіп ... ...... ... нысанасы – соның ішіндегі мәні, ол
қолданатын қаруы - әжуа мен ... ... те ... ... рухты
дарыту үшін мысалдың мазмұнын Крыловтан алады да, мықты қаруды өз ... ана ... ішкі ... ... Ол ... ұзын ырғалы қиссаға дағдыланған. Құлағына бейімдеп, әр
хикаясын егжей-тегжейлі ... ... ... ... ауыз сөздің тобықтай түйінін айтсақ айтушысы Крылов
болғанда, жеткізушісі А.Байтұрсынов болғандықтан да «Қырық ... ... ... ... қыр ... қыдыр болып дарып, қазақ санасына
қырық түркі даруындай сіңді.
Кітапта ғұлама ғалымның көркем аудармалары М.О.Әуезовша ... ... ... ... ... ... ... сөзі» - «Қырық
мысалы» берілген. Мұнда орыстың ... ... ... ... «Балықшы мен балық», «Алтын әтеш», «Ат», «Данышпан Олегтің
ажалы» сияқты туындылары, С.Я.Надсонның «Шайылған көз ... ... ... «Ат пен ... ... ... ... көркемдік кестесі, тағылымдық, тәрбиелік мәні
ерекше елеулі. Ынтымақ, ... ... ... ... ... сабырлылық қиындықта қол ұшын беретін асқақ ... ... ... ... күншілдік, көрсоқырлық, әурешілік,
бөспелік, опасыздық, даңғойлық, дарақылық, даңғазалық, топастық, ессіздік,
өресіздік, жүзқаралық, тойымсыздық өткір ... ... ... ... ... мысал өлеңге тоқталайықшы. Бір кісі жас ... ... ... ... ... Дән ... бидайлар басын иіп
тұратыны белгілі ғой. Бесенеден белгілі боп бір бидай басын кектитіп, ... ... ... ... тең ... ... жоқтай. Осыны қырағы байқаған
жасөспірім әкесіне: «мынау неге өзгелерге ... ... ... көп пе?» - ... ... қояды. Сонда:
Бидайлар басы толық иіліп тұр,
Дән берген қожасына сиынып ... бұл ... дәні ... ... ... ... ... деп, мәнісін түсіндіреді.
Аталмаш шығармалар жинағында дарқан дарынның 1926 жылы Ташкентте
шыққан ... ... ... танытқыш» орын алған. Бұл – ... ... ... еределерін, ұғым-түсініктерін, көркемдік-
эстетикалық жүйесі мен қисындарын бірінші рет соншалықты ... ... ... ... ... монография. Әрі мұнда
ұлттық тілдің қазынасынан көсіп-көсіп алынған терминді ұғымдар мен ... ... ... ... «Тіл тағылымы» - Алматы, 1992.
2. Ғ.Есімов. «Хакім Абай» - ... ... ... ... Абай туралы» - Алматы, 1993.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ11 бет
Ахмет байтұрсынов (1872—1937)5 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
Ілеспе аудармашының міндеттері10 бет
А. Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі фонетика саласындағы жаңа бағыттар52 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
А. Байтұрсыновтың еңбектері мен ой пікірі8 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары32 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары жайлы30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь