Кіші жүз қазақтарының Сырым Датов басшылыгымен жасаган көтерілісі (1783—1797 жж.)


Е. И. Пугачсвтің басшылыгымен болған, қазақтар оған белсенді қатысқан 1773-1775 жж. Шаруалар согысы басып-жаншылганнан кейін жеті жылдан соң 1783 ж. Кіші жүзде шаруалардың көтерілісі тагы бұрқ ете қалды. Котерілісшілерге ру агаманы Сырым Датов басшылық жасады.
Бұл қозгалыстың феодалдық пен отаршылдыққа қарсы сипаты болды, ол 1773—1775 жж. шаруалар согысының жалгасы еді. Осы котерілістен кейін қазақтарга жер мен су проблемаларын ішінара бо;іса да шсшіп алудын, соті түсті. 1775 ж. 7 қарашадагы жарлыгымен, Сыртқы істер коллегиясы қазақтаргы қысқы уақыттары Жайық псн Еділ озендсрі аралыгындагы, Каспий теңізі жагалауындагы, Ергіс, Жайық озендсрінің оң жағалауындагы, Ембі, Сағыз өзендері аудаш.індагы жайылымдарды пайдалануга рүқсат етті.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Кіші жүз қазақтарының Сырым Датов басшылыгымен жасаган көтерілісі
(1783—1797 жж.)
Е. И. Пугачсвтің басшылыгымен болған, қазақтар оған белсенді қатысқан 1773-
1775 жж. Шаруалар согысы басып-жаншылганнан кейін жеті жылдан соң 1783 ж.
Кіші жүзде шаруалардың көтерілісі тагы бұрқ ете қалды. Котерілісшілерге ру
агаманы Сырым Датов басшылық жасады.
Бұл қозгалыстың феодалдық пен отаршылдыққа қарсы сипаты болды, ол 1773—1775
жж. шаруалар согысының жалгасы еді. Осы котерілістен кейін қазақтарга жер
мен су проблемаларын ішінара бо;іса да шсшіп алудын, соті түсті. 1775 ж. 7
қарашадагы жарлыгымен, Сыртқы істер коллегиясы қазақтаргы қысқы уақыттары
Жайық псн Еділ озендсрі аралыгындагы, Каспий теңізі жагалауындагы, Ергіс,
Жайық озендсрінің оң жағалауындагы, Ембі, Сағыз өзендері аудаш.індагы
жайылымдарды пайдалануга рүқсат етті. Бірақ, пат-ша укімстінің бул
конімпаздыгы амалсыздықтан туған еді, сопдықтан аіімақтагы позициясын
ныгайтуына қарай ол осы жсңілдіктсріи жошга немесс шсктеугс талпынды.
Қазақтардың жер
мсн суга деген қүқыгының ксңейтілуіне Орал казактарының оскері белсенді
қарсы шықты. 1782 ж. 27 желтоксанда үкімілтің жоғарыда корсетілген
аудандарга қыста мал аіідауга қазақтардын, ші жерлерді тск жалға алган
жагдайында гана рүқсат етілетіндігі туралы жарлыгы шықты1. Орал казактары
бүл жарлықты өз мүдделерінс пайдаланып, казак жерлерінін, қазақтарга жалга
берілуіне тиым салды. Бекіністің Орал желісінде кордондық күзет күшейтілді,
оның үстінс жалга алатын жері үшін қазақтар ақысын тшіеумен бірге,
аманаттарын қалдыруга тиісті сді.
Пугачевтің шаруалар соғысына қазақтардың қатысуына Кіші және Орта жүздрдегі
тоуелділік қагынастардың одан урі ыдырауы маңызды себеп болды. Айталық,
Кіші жүзде Нүралы хан мек. сүлтандар китерілісшілерден бірте-бірте
іргслсрін аулақ салып, па ша үкімстін қо.ідау нозициясмиа кішпі. Қазақ
ақсүйсктсрі арасын да котерілкке сснбсушілік псн оншснділік арта түсті,
мүның өзі феодалдықбытыраңк.ылык,ты күшейтті. Қазақ аристократиясы мен ру
ақсүйсктсрінің ІІугачсв котері лісіне ир түрлі козқарасм XVIII г. 80-
жмлдарында арисгократии мсл ру агамандары одаіымың ажы-рауына жонс XVIII г.
70—9О-жылдарыпыц аягында хандық биліктің күіізслуінс океп соқты. Нүралы
х;:ііныц кіиіі жүздсгі ықиалы бірте-біртс томсндсй бастады, мүның озі оныц
саяси оқшаулануына, халық бүқарасыиың қайтадаи котсрілім,К.іші жүздс хан
билігін жоюга аліашқы орекегіті'р жасалуына а.іып келлі.
1783 ж. кокісмшлс қазақтарлмң Орал бекінкі жслісіне шапқыншылыі ы басталдм.
Агаімамдар Тасболат исн Ерболат бастаган қазақ жаіаіы Гирьяль оскінісінс
шабуыл жасаіі, солдат-ч'арды түтқынга а.иды, малдарын айдап кстті.
Ормибордан солтүсіік-шып.ақа қараіігы жср.іс кіма руііның агамаидары Қадыр
мсн Садыр баскарган жасақгар орсксі жасады. Олар Красногор бскінісі мсн
Татар қыстагыпа шабуыл жасауга дайындалып жүрді. Орынбор комендамгы
Ладыменікий далага орьшборлық казак-тардан қүраліан жазалау отрядіары мсн
жүзбасы С. Харитонов басқарган башқүрпардың 1500 адамдық отрядын жібсрді.
Қазақ жасақтары Харитоновтың отрядына габанды қарсмлық корсетті, бірақ
казақтардыи. тастаи қалам түргмзгаіі бскінісі сол отрядтың баса коктсп
шабуылдауымсм алынды. Тутқынга түске 56 адам қана жүмыстарын атқаруіа
жібсрілді.
Қазақтардың бскінісгсрі мсіі сауда ксрусмдерінс шабуылдары жаз айларында
жиі.ісй гүс гі, мүш.іц озі ортаазиялық хаидықтармен сауданың нашар.іаіі
ксгуінс оксп соқіі,і. Қаргай бскінісінс шабуыл жасхіды, Орынбор мен Илецк
корганькы аралыі ындағы қозгалыс бақылауіа ;ьіынды. Әсіресе, Орск бскінісі
мсн Нижисуральск дисганциясы аудандарындасы орі-кілтср бслсснді жүріізілді.
Ссркеш руынан шыққан казақтарды аіаман ііулат басқарды. Бірақ бүлар озіршс
біріктірстін орталығы жоқ жскелеген әрекеттер еді. Сол ксздс халық
қозгалысының басына Байбақты руыныц аіамаііы Сырым Датов келді. Орыс жазба
матсриалдарында Сырым ііагов туралы алгашқы деректср Е. И. Мугачсв
қозіалысының тусмнда кслтіріпді. С. Датов 1774 ж. 1:.. II. Пуіачснгің
осксріндс қа.іақ жасагын баскарган деген Орал казагі Ф. Курицынның хабары
бар. А. Н. Суворовтың граф II.И ІІанинге 1775 ж. 22 маусымла жсткізгсн
хабарламасы сақталган. Онда ол С. Датов туралы Е. И. Пугачев көтерілісінің
белсенді бір қатысушысы болған деп хабарлайды3. Бірақ 1776 ж. күзінсн
бастап С. Датов бүл қозғалыстан кетіп, пат-ша әкімшілігі жагына өткен. Тек
1783 ж. ғана ол қайтадан көте-рілісшілсрге қосылып, Орал казактары ескеріне
қарсы күреседі. 1782 ж. желтоқсанында С. Датовты оралдық казактар
Топалихинск форпосты маңында түтқынга алған болатын, 1784 ж. көктемінде оны
қарындасына үйлснген Нүралы хан түтқыннан сатып алып бо-сатады. Оны сатып
алу сомасы 70 жылқыдан және ақшалай 350 сомнан түрды. 1784 ж. мамыр айынан
С. Датов оралдық казактар-мен ксскілссксн үрыстар жүргізді. Қазақ жасақтары
Нижнеуральск желісі ауданында, Орск бскшісі маңында орекет жасады. Қараша
рінда С. Датовтын, жасағында 1000 қазақ болды. Бүл кезде С.Датов Нүралы
ханнан іргесін аулақ салды.
Дәл сол кездері жазалаушы экспедицияның даладағы әрекеттері күшейс түсті.
Елек өзенінің бас жағына 237 орынборлық казактар мен 2432 башқүрттан
түратын отрядты басқаруга генерал-майор Смирнов жіберілді.
1785 ж. қазақтардың патша отрядтарымен кескілескен шай-қастары Нижнеуральск
желісі ауданында одан әрі жалғасты. С. Датов—2700, старшин Барақ — 2000
және Тіленші —1500 қазақтан түратын жасақтарды басқарды. Оларға қарсы
казактардың Орал әскерлсрі старшындары Колпаков пен Пономарев және премьер-
майор Назаров командалық еткен үш отряды жасақталды. Бүлардың соңгысы
Сахарный бекінісі мен Антонов қамалына шабуылдаган С. Датовтың жасагына
қарсы шайқасуы.
1785 ж. бастап ру агамандарының Нүралы ханмен және оның
төңірсгіндегілсрмсн күресі күшейе түсті. Ағамандар патша
үкіметінсн Нүралы ханды биліктен тайдыруды және Кіші жүзді
басқару ісін жаца нсгіздс қүруды талап етті. Жүзді үш бөлікке не-
месе ордага — Байүлындық, Жетірулық және Қаракесектік етіп
бөлу үсыиылды. Олардыц ор қайсысында ағамандар мен халық жи-
налысы сайлаулары откізілді: Қаракесек бөлігінде агаман болып
Сегізбай би, Байүлында — Тормамбет би, Жетіруда — Тіленші ба-
тып сайланды. Сырым Датов барлық үш орданың кеңесшісі болып
анды, оган көмекшілікке ағамандар Көккөз би мен Қаратауби оерілді.
Агамандар салтанатты жағдайда патша үкшетіне адалдыгына ант қабылдады.
Осымен Қазақстандағы отаршылыққа жоне феодалдыққа қарсы қозгалыстың бірінші
кезеңі аяқталды4.
Патша үкіметі агамандар жиналысына шекаралық сот үйым-дастыруга келісім
бсруді үсынды. Мүның өзі дәстүрлі қазақ мсмлсксгтілігін жою жолындагы қадам
болган еді. Ағамандар Шекаралық сот жоніндсгі мосслеге абайлап қарады, оны
шеціуді болашаққа қалдырды. Агамандардың бір белігі хан билігін сақтауды,
жаңа хан сайлауды қалады. Ағамандар патша үкіметінің алдына қысқы
жайылымдарды кеңейту жонінде мәселе қойды.
1786 ж. коктсмінде Нүралы хан Кіші жүзден қуылды, сөйтіп,
оны Калмыковск бекінісіне жасырган патша өкіметі өз қор-
гауш ыл і.і і ы н а алд ы.
Патша үкімстінің алдмнда Кіші жүздс мемлекеттік билікті үйым-дастырулың
жаңа формалары туралы моселе түрды. Екатсрина II
Орынбор губернаторы Игельстром талдап жасаган реформан мақүлдады. Нуралы
хан Уфага жіберілді. О. А. Игсльстром әлімүлцр байүл.ы, жетіру үрпақтирыни
Орынбордагы шскаралық сотқі багынатын соттар (сот кссімін орындаушылар)
қүруды үсынды. Сог кссімін орындаушыларды жалақы алатын төрага мен ру аға-
мандарынан скі заседатель басқаруга тиісті болды. Жүзде екі немесе үш қала,
мешіттер жонс ақсүйсктердін, балалары үшін мектептср салу үсынылды. Бүл
шаралар Қазақстанның Ресейден саяся оқшауланушылыгын жоюга тиісті сді.
Игельстромныц жобасы хан-ды жүздсн қуып шыгуды ссксрді, бірақ импсратор
ойсл жанында кенсс қүрылатын жаңа ханды сайлау жоніндсгі үсынысты үзілда-
кесілді қабыл алмады.
Даладагы ықпалдарынан айырылгылары келмсген хан і сүлтандардың ру
агамандарымен дау-жанжалдары үдей тү Қыркүйск айының басында олар Сырым
Датовты түтқынға түсіріп, бүгаулап тастады\ сойтш, жүзге Уфадан Нүралы хаи
оралмайынша оны оздерінде үстап түруга шсшім қабылдады. Қазақ қауымдарында
зор бсдсл ықпалы бар Сырым батырдың түтқындалуы туралы хабар Орынбор
окімшілігінде аландаушылық тугызды. Игельстром реформаны жүзеге асыруда С
Датовқа сснді, сондықтан оны боса-ту үшін батыл күш-жігср жүмсады. 1786 ж.
күзіндс С. Датов түтқыннан босатылды. Алайда, осы кездс ру агамандарынын,
Кіші жүздс хан билігінің сақталуын жақтайтын белігі күшсйіп кетті. Олар
Қайыпты хан жариялады. 1786 ж. қыркүйекте агамандардың сьезі болды. Онда
тек шекаралық соттың қүрылуына ^ана келісім бсрілді, оның қүрамына ықпалды
рулардың окілдері счептелмейтін қазақтың алты ру агамандары сайланды.
Патша окімстіиің екілдері шсшуші күш қүрды. Шекаралық сот-тыңторагасы
премьер-майор С. Пструшсвич, мүшслсрі секунд-май-ор И. Қапустин, Сеитов
Посадтың көпестері С. Салеев және М. Мырдабаев, башқүрт жорықтық старшыны
А. Аккулянов жоне Мишарск жорықтык, старшыны 3. Абдусалямов болды.
Сот кесімін орындаушыларга сайлангандардың арасында қазақтың ықиалды
агамандары Тілснші, Жәнібек, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Сырым Датов бастаған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі
Сырым Датов басшылығымен жасалған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі
Кіші жүз қазақтарының Сырым Датұлы басшылығымен жасаған көтерілісі
Сырым Датұлы басқарған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі
Кіші жүз қазақтарының көтерілісі
Сырым Датұлы баскдрған Кіші жүз қазақтарынын, көтерілісі
Сырым Датұлы бастаған көтеріліс (1783-1797). 18 ғ. 30-ж
Кіші жүз қазақтарының егіншілік және саудасының дамуы
Кіші жүз ханы - Әбілхайыр
Сырдария қазақтарының Жанқожа Нүрмұхамедов басқарған көтерілісі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь