Кіші жүз қазақтарының Сырым Датов басшылыгымен жасаган көтерілісі (1783—1797 жж.)

Е. И. Пугачсвтің басшылыгымен болған, қазақтар оған белсенді қатысқан 1773-1775 жж. Шаруалар согысы басып-жаншылганнан кейін жеті жылдан соң 1783 ж. Кіші жүзде шаруалардың көтерілісі тагы бұрқ ете қалды. Котерілісшілерге ру агаманы Сырым Датов басшылық жасады.
Бұл қозгалыстың феодалдық пен отаршылдыққа қарсы сипаты болды, ол 1773—1775 жж. шаруалар согысының жалгасы еді. Осы котерілістен кейін қазақтарга жер мен су проблемаларын ішінара бо;іса да шсшіп алудын, соті түсті. 1775 ж. 7 қарашадагы жарлыгымен, Сыртқы істер коллегиясы қазақтаргы қысқы уақыттары Жайық псн Еділ озендсрі аралыгындагы, Каспий теңізі жагалауындагы, Ергіс, Жайық озендсрінің оң жағалауындагы, Ембі, Сағыз өзендері аудаш.індагы жайылымдарды пайдалануга рүқсат етті.
        
        Кіші жүз қазақтарының Сырым Датов басшылыгымен жасаган көтерілісі
(1783—1797 жж.)
Е. И. Пугачсвтің басшылыгымен болған, ... оған ... ... ... жж. ... согысы басып-жаншылганнан кейін жеті жылдан соң 1783 ж.
Кіші жүзде шаруалардың көтерілісі тагы бұрқ ете қалды. ... ... ... Датов басшылық жасады.
Бұл қозгалыстың феодалдық пен отаршылдыққа қарсы сипаты болды, ол 1773—1775
жж. шаруалар согысының жалгасы еді. Осы ... ... ... ... су ... ішінара бо;іса да шсшіп алудын, соті түсті. 1775 ж. 7
қарашадагы жарлыгымен, Сыртқы істер коллегиясы қазақтаргы қысқы ... псн Еділ ... ... ... теңізі жагалауындагы, Ергіс,
Жайық озендсрінің оң жағалауындагы, Ембі, Сағыз өзендері аудаш.індагы
жайылымдарды ... ... ... Бірақ, пат-ша укімстінің бул
конімпаздыгы амалсыздықтан туған еді, ... ... ... ... ол осы ... ... ... шсктеугс талпынды.
Қазақтардың жер
мсн суга деген қүқыгының ксңейтілуіне Орал казактарының оскері ... ... 1782 ж. 27 ... ... ... ... қыста мал аіідауга қазақтардын, ші жерлерді тск ... ... гана ... ... ... ... ... Орал казактары
бүл жарлықты өз мүдделерінс пайдаланып, ... ... ... ... тиым ... ... Орал ... кордондық күзет күшейтілді,
оның үстінс жалга алатын жері үшін ... ... ... ... ... ... сді.
Пугачевтің шаруалар соғысына қазақтардың қатысуына Кіші және Орта жүздрдегі
тоуелділік қагынастардың одан урі ... ... ... ... ... ... Нүралы хан мек. сүлтандар китерілісшілерден бірте-бірте
іргслсрін аулақ ... па ша ... ... ... ... Қазақ
ақсүйсктсрі арасын да котерілкке сснбсушілік псн оншснділік арта ... өзі ... ... ... ... мен ру
ақсүйсктсрінің ІІугачсв котері лісіне ир түрлі козқарасм XVIII г. ... ... мсл ру ... ... ... жонс XVIII ... ... хандық биліктің күіізслуінс океп ... ... ... ... ... бірте-біртс томсндсй бастады, мүның озі оныц
саяси оқшаулануына, халық бүқарасыиың ... ... ... ... ... ... ... жасалуына а.іып келлі.
1783 ж. кокісмшлс қазақтарлмң Орал бекінкі жслісіне шапқыншылыі ы басталдм.
Агаімамдар Тасболат исн Ерболат ... ... ... Гирьяль оскінісінс
шабуыл жасаіі, солдат-ч'арды түтқынга а.иды, ... ... ... солтүсіік-шып.ақа қараіігы жср.іс кіма руі>іның агамаидары Қадыр
мсн Садыр баскарган жасақгар орсксі жасады. Олар Красногор ... ... ... ... жасауга дайындалып жүрді. Орынбор ... ... ... ... ... жазалау отрядіары мсн
жүзбасы С. Харитонов басқарган башқүрпардың 1500 адамдық ... ... ... Харитоновтың отрядына габанды қарсмлық корсетті, бірақ
казақтардыи. тастаи қалам ... ... сол ... баса ... ... Тутқынга түске 56 адам қана жүмыстарын атқаруіа
жібсрілді.
Қазақтардың бскінісгсрі мсіі ... ... ... жаз айларында
жиі.ісй гүс гі, мүш.іц озі ортаазиялық хаидықтармен сауданың нашар.іаіі
ксгуінс оксп ... ... ... ... ... ... мен Илецк
корганькы аралыі ындағы қозгалыс бақылауіа ;ьіынды. ... Орск ... ... ... ... ... ... жүріізілді.
Ссркеш руынан шыққан казақтарды аіаман ііулат басқарды. Бірақ бүлар озіршс
біріктірстін орталығы жоқ жскелеген ... еді. Сол ... ... ... ... руыныц аіамаііы Сырым Датов келді. Орыс жазба
матсриалдарында Сырым ііагов туралы алгашқы деректср Е. И. ... ... ... С. Датов 1774 ж. 1:.. II. ... ... ... ... деген Орал казагі Ф. Курицынның хабары
бар. А. Н. Суворовтың граф II.И ... 1775 ж. 22 ... ... ... Онда ол С. ... туралы Е. И. Пугачев көтерілісінің
белсенді бір қатысушысы болған деп хабарлайды3. Бірақ 1776 ж. ... С. ... бүл ... ... пат-ша әкімшілігі жагына өткен. Тек
1783 ж. ғана ол ... ... ... Орал ... ... күреседі. 1782 ж. желтоқсанында С. Датовты ... ... ... ... ... ... болатын, 1784 ж. көктемінде оны
қарындасына үйлснген Нүралы хан түтқыннан ... алып ... Оны ... ... 70 жылқыдан және ақшалай 350 сомнан түрды. 1784 ж. мамыр айынан
С. Датов ... ... ... үрыстар жүргізді. Қазақ жасақтары
Нижнеуральск желісі ауданында, Орск бскшісі маңында орекет жасады. Қараша
рінда С. Датовтын, жасағында 1000 ... ... Бүл ... ... Нүралы
ханнан іргесін аулақ салды.
Дәл сол кездері жазалаушы ... ... ... ... ... ... бас ... 237 орынборлық казактар мен 2432 ... ... ... ... Смирнов жіберілді.
1785 ж. қазақтардың патша отрядтарымен кескілескен шай-қастары Нижнеуральск
желісі ауданында одан әрі жалғасты. С. ... ... ...... ... —1500 қазақтан түратын жасақтарды басқарды. Оларға ... Орал ... ... ... пен Пономарев және премьер-
майор Назаров командалық еткен үш ... ... ... ... ... мен Антонов қамалына шабуылдаган С. Датовтың жасагына
қарсы шайқасуы.
1785 ж. ... ру ... ... ... және ... ... күшейе түсті. Ағамандар патша
үкіметінсн Нүралы ханды биліктен тайдыруды және Кіші жүзді
басқару ісін жаца нсгіздс қүруды талап етті. Жүзді үш бөлікке ... ...... ... және ... ... үсыиылды. Олардыц ор қайсысында ағамандар мен халық жи-
налысы сайлаулары откізілді: Қаракесек бөлігінде агаман болып
Сегізбай би, Байүлында — ... би, ...... ба-
тып сайланды. Сырым Датов барлық үш орданың кеңесшісі ... оган ... ... Көккөз би мен Қаратауби оерілді.
Агамандар салтанатты ... ... ... ... ант ... ... ... жоне феодалдыққа қарсы қозгалыстың бірінші
кезеңі аяқталды4.
Патша үкіметі агамандар жиналысына шекаралық сот үйым-дастыруга ... ... ... өзі ... ... ... жою жолындагы қадам
болган еді. Ағамандар Шекаралық сот жоніндсгі мосслеге абайлап ... ... ... ... Агамандардың бір белігі хан билігін сақтауды,
жаңа хан сайлауды ... ... ... үкіметінің алдына ... ... ... ... ... ж. ... ... хан Кіші жүзден қуылды, сөйтіп,
оны Калмыковск бекінісіне жасырган патша өкіметі өз қор-
гауш ыл і.і і ы н а алд ... ... ... Кіші ... ... ... үйым-дастырулың
жаңа формалары туралы моселе түрды. Екатсрина II
Орынбор губернаторы Игельстром талдап жасаган реформан ... ... ... ... О. А. ... ... ... жетіру үрпақтирыни
Орынбордагы шскаралық сотқі багынатын соттар (сот ... ... ... Сог ... ... ... алатын төрага мен ру аға-
мандарынан скі заседатель басқаруга тиісті болды. Жүзде екі немесе үш ... жонс ... ... үшін ... салу ... ... Қазақстанның Ресейден саяся оқшауланушылыгын жоюга тиісті ... ... ... ... қуып ... ссксрді, бірақ импсратор
ойсл жанында кенсс қүрылатын жаңа ... ... ... ... ... ... алмады.
Даладагы ықпалдарынан айырылгылары келмсген хан і ... ... ... үдей тү ... ... ... олар Сырым
Датовты түтқынға түсіріп, бүгаулап тастады\ сойтш, жүзге Уфадан Нүралы хаи
оралмайынша оны оздерінде үстап түруга шсшім ... ... ... ... ықпалы бар Сырым батырдың түтқындалуы туралы хабар Орынбор
окімшілігінде аландаушылық ... ... ... ... ... С
Датовқа сснді, сондықтан оны боса-ту үшін батыл күш-жігср жүмсады. 1786 ... С. ... ... ... ... осы ... ру агамандарынын,
Кіші жүздс хан билігінің сақталуын жақтайтын белігі күшсйіп кетті. ... хан ... 1786 ж. ... ... ... болды. Онда
тек шекаралық соттың қүрылуына ^ана келісім бсрілді, оның қүрамына ықпалды
рулардың окілдері счептелмейтін қазақтың алты ру ... ... ... ... ... күш ... ... сот-тыңторагасы
премьер-майор С. Пструшсвич, мүшслсрі секунд-май-ор И. Қапустин, Сеитов
Посадтың ... С. ... және М. ... ... ... ... Аккулянов жоне Мишарск жорықтык, старшыны 3. Абдусалямов болды.
Сот кесімін орындаушыларга сайлангандардың арасында ... ... ... ... Тілеп жүрді. Сонымен окімшілік қызмсттерде
сүлтамдар ру агамапдарымен алмдс-тырылды. Бірақ сайлау Кіші жүздің тек ... ғана ... ... сот оз ... ... арқылы Кіші жүздін,
барлық' руларымсн байланысты бола алмады, ... ... өзі оның ... жагдайга ықпал жасауына, сүлтандардың ықпалын ... ... ... ... сот ... ... үйымдастырылуына
қарсы қатгы наразылықбілдірді1'.
Шскаралық соттыц қүрылуын агамандар вз ... үшін ... жср ... ... псн Еділ аралыгындағы жонс ... ... жеке ... ... қысқы жайылымдарды кеңейту жонінде
мосслс қойды. Генерал-губернатор тек бос жатқан жсрлсрді ... ... ... гана ... жскс ... ... ... уиіін ақы толеу
жойылган жоқ. Оның үстінс ол жақтарга оту ... ... ... алу ... қалділру қажст болды.
1786-1787 жж. қысында қазақтардың Жайық пен Еділ ... ... оіуі ... ж. ... ... ... кеткен қүддарды жүзге кері
Йтару женінде де моселе қойды. Ру ағамаңдарыныц бүл талабы
ірдың шын ... ... ...... ... мен жер ... ... тарылтқан-
івъш долелдеді. О. А. Игельстром ағамандардың талабын ішінара
рындады, бірақ шекаралық шапқыншылықты доғару ... ... ... ... қазақ ағамандары желілер маңайы
гімшіліктері мен орал казактары тарапынан қазақтарга жасала-
ын зорлық-зомбылықты тыюды талап ... ... ... жаңа ... букіл өзге тартудың
соті түспейтінін мойындады. Рулардың оір бөліпнде І» ... ... ... де патша үкіметі іімаган Қайып хан тарапындагы хандық
билік сақталып ... ... ... қүру ... ... щеттетуде өз рөлін атқарды. Бірақ нақты оилік сот кесімін
орындаушыларга емес, ал бас ... ... ... О. А. Игельстром
бас агамандардың өкілеттігін айқындап, өз ... ... ... Бүл Кіші ... ... 1775 ж. Заңдар жинағына дейінгі
үқсастықты жойды.
Бас агамандар генерал-губернатордың, шекаралық экспедиция-
яғни, спт ... ... ... жарлықтарын
орындауға тиісті еді. Сот кесімін орындаушылардың және ру
агамандарының жүмыстарын қатар бақылай отырып, генерал-гу-
бернатор бас ... ... хан ... қалпына келтіруден
толық бас тартқыздыру үшш пайдаланбақ болды. Бүл қадам
ездерінің артықшылықтарын шектеген патша үкіметіне қарсы
султандардың наразылығын тудырды.
Кіші жүзде сүлтандар мен ... ... ... ... ... бойынша ішкі тартыстары жалғасып жатты. Жүздің
салыстырмалы саяси бірлігі мен ... хан, ... ру ... ... жүйесін қамтамасыз еткен та-рихи қалыптасқан хан
билігін алмастыру жөніндегі ... анық емес ... ... ... ең ... ... ... С. Датов тәуелділікпен баганудың, оның
формалары мен ... ... ... іс іде ... ... ... 1787 жж. езі шақырған ндар сьездерінс ерекше маңыз берді. С.
Датов жүздердегі ... ... ... мен ... тек ... гана ... сонымен бірге сыртқы саяси жағдайға іа
байланысты екенін жақсы уқты. Ол ... ... және ... ... жақтады, бірақ сонымен іірге ... ... ... ... бүқарасының козгалысын басқарып, ол ... ... бас ... ... ... ... жазысып,
келіссөздер жүргізу ірқылы оны ... ... сол ... ... ... және ... ... жеңілдетуге тырысты. Игель-
ггромның реформаларын жүзеге асырмау — ... ... ... ... ... ... ... алмау болып габылатындыгын Датов түсінді.
Сонымен бірге ол көтерілістін, габысқа жстуі тек ... мен Орта ... ... ақ ... күшін біріктіргенде гана мүмкін бола-
іындыеъін да ... ... (!. Даюн ... қару ... ... ... ... ал жеңіліекс үшыраған жагдайда ■- Хиуа
хандыгынын аймагынан көшіп-конатын жер берулер^і ... ... ... Бүл ... ОЯ ... ол ... исмдсмугс тарихи қүқы бар
скендігіне меңзеді, карақалпак.тардын бүрын қазақтардан ... ... мсн ... ... ... ... ... ж. казан айында Игельстром жүзді басқарудың жаңа жоба-сын үсынды. Онда
укімсттің: хам билігін қалпына кслтіру ЖОНС Кіші жүзді а.пы ...... ... багынатыи етііі бе.іу жоніндегі тілепн сскерді. Хан
басшылық стстін Бас басқарма қүрыла бастады. С. Датовқа прокурор ... Жаңа жоба ... ... Кіші жүзлсгі хан мсн сүлтанның қүқі
қысым жасаудан бас тартты Бірақ бүл жоба да іс ... асі ... ... ... ... ... ... жүргіз деп
қоймады, яғни хан мсн сүлтандарга арқа: сүйсу саясатіл қайта басталды. Емді
үкімет қазақтардың Жайық пен Еділ ... ... ... ... ... ... ... езі осы аудандагы
қарсыластықтың күшейс түсуінс әксп ... ... жаңа ... ... А. А. ... ... болып тагайындалганнан кейін
қазактардың Орал жслісі бскінісіис шапқыншылмгы жиілсй түсті.
І790 ж. С. Датовтың 2000 ... ... ... шабуыл жасамақ болын,
Ойыл озені жаіасына шогырланды. ... ... ... 1796 ж. ... ... оксп ... қысқы ауьір жүттан ксйін бслсснді қимылдар
жасады.
1797 ж. коктеміндс патша үкімсті котерілісшілерге қарсы ... ... ... ... Есім хан өлтірілді. Кіші жүздс жаңа хам сайлау үшіи
күріч- шіаменісс түсгі. Генерал-губернатор Игельстром шскаралық ... ... ... ... ксңсскс жүктсуді үсынды, ксңсстің
орналаса-тын орнына кіші Қобда өзснінің алкабы тандап алынды10. ... 1797 ж. ... ... ... ете бастады. Оныің торағасы Айшуақ
сүлтан, мүшслсрі Сары ... би, ... би, ... би және ... ... ... болды. Марқүм Нүралы ханның отбасыман хамдық ксңесте іжіл
болмады. Кеңесте муфтий ... қосу ... ... бүл үжымға
тілектс. қарым-қатынасын нығайту қамы ойластырылды.
Алайда гснсрал-губернатор Игельстром қатслісті. Сүлтандар халық ... ... ... хан етіп ... Бүл ... ... ... шыққандыгын бі.ідірді. Себсбі индагы ... күш ... сді. С. ... ... ... ... қалды, сойтіп Сырдария
озсні ооиыпа кішііп ... ... ол ... ... ... ... ... хандық ксңсс алдыма Кіші жүздсті жаідайды
гынышгандыру, ... ... ... казактармсн кақтығыстар тоқтату,
түтқындарды алмасу жонімдс талап қсніды. Бүдан сон Кіші жүзде ... ... ... ... ... ... сді, ... 1797 ж.
қазанда генерал-губернатор хан 6олып Айшуақтың сайлануына қол ... ... сүл ... да, ру ... да қанагаттапдырды. Хан әбден
қартайған шал болатын, ойтсе дс жүздің ... ... рөл ... ... еді. Кіші ... ... мен ру ... татуласгыру С.
Датовтың ру ағамандарын өз төңірегіне топтастырып, сүлтандар обымен де,
патша әкімшілігімен де бүрынғыдай ... ... ... негіз қалдырмады.
Осыны түсінген ол Хиуа хандыгана көшш етті. Халық аузында қалған әңгімелер
бойынша С. ... 1802ж. ... ... ... у ... ... қозгаушы күші феодалдық және отаршыл-
нқ езгіден, хандардың, ... және ... ... ... ... ... болды. Олар
Кайық пен Еділ озендері аралыгындагы өздерінен ... ... ... алуға тырысты. Өздерінің таптық мүдделерін —
цегі жагдайды ныгайтуды, хан мен султандарды билікті өздерімен
суге можбүр етуді ... ... ... мен ... С. Датов халық бүқарасынын, жер үшін күресін қолдады,
Хандық билікті жойып, оны халық ... ... ал ... ... ... бас агамандардың колына беретін қазақ
иемлексттічігініц жаңа формаларын ^үруға талпынды.
Көтерілістің жеңіліске үшырауының себептері көп болды. ... ... ... ... ру ... ... иелік етуінс, патша окімшілігімен
тыгыз байланыс орнатуына кедергі іелтірді. Осілдан келіп халық бүқарасы мен
ру ағамандарының қолга цару алып ... ... ... түрліше
болды. Патриархальді-рулық түрмыс жагдайындагы бүл кетерілістек бірен-саран
аяқіалысында гана таптық формасын тапты. Көтерілістін, басынан ашына ... ... оны ... қатысты. С. Датов ксйде шаруаларга да, ... да ... ... ... ... бір ізді ... Көтеріліске
қатысқай басқа билер мен агамандар да ... ... ... ... ... жж. ... қазақ шаруаларының феодалдық және отарлық ... ... Кіші ... ... ... ... зиян ... түпкілікті жойылуын жақындатқан ірі аттаныс болды.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кіші жүз қазақтарының Сырым Датұлы басшылығымен жасаған көтерілісі15 бет
Сырым Датов басшылығымен жасалған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі7 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет
500 т жүзімді иістендірілген мускат шараптарына өңдейтін кішігірім шарап зауытының жобасы88 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
Ана тілі сабақтарында кіші мектеп жасындағы оқушылардың қазіргі тәрбиесіндегі қазақ халық педагогикасының озық дәстүрлерін қолдану50 бет
Арал өңірі қазақтарының XIX ғасырдағы Хиуа хандығы мен Ресейге қарсы ұлт – азаттық күресі14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь