Қазақ жазу тарихына шолу

I. Кіріспе.
1. Қазақ жазу тарихына шолу.
II. Негізгі бөлім.
1. Латын әліпбиінің қазіргі таңда алатын орны.
2. Латын әліпбиінің ерекшелігі.
3. Латын әліпбиіне көшу туралы ұсыныс.
III. Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер
«Бұрынғы ССРО деп аталатын елдегі ана тілін ең алдымен жазуға түсірген халық қазақтардың арғы аталары – ежелгі түріктер болған. Түріктердің жазуы тарихшылар мен тіл мамандарының деректі зерттеулерінде біздің жыл санауымыздан 3-5 ғазыр бұрын пайда болғанын көрсетеді. Орыс жазуының негізі болған славян-кирил жазуынан 12-15 ғасыр бұрын, грузин, армян жазуынан 8-10 ғасыр бұрын шыққан осы түркі жазуы. Сол ертедегі «руникалық» деп аталып кеткен жазу жүйесі қазіргі Монғолиядан бастап Алтай, Талас, Кавказ, Дунай маңдарында – араб шапқыншылары мен мұсылман діні онша жете алмаған аймақтарда көбірек сақталып қалған. Сол жазуды арғы аталарымыз мың жарым жылдан аса қолдаған. Ерте кездерде түріктер басқа да жазуларды қолданған: көне ұйғыр жазуы, манихей жазуы, сирия жазуы, т.б. Сегізінші ғасырда туркі халықтары мекендеген жерлерді арабтар жаулап ала бастады да, бағындырған жерлерінде түркі халықтарының мәдениетін, тілін, көне жазуын жоюға ат салысты.
1. Ә. Қайдари. Кемел елге кемел әліпби керек. - Ана тілі, 30.12.93.
2. Кеңесбай Мұсаұлы. Латынша әліпбиімізге қайтайық,- ZAMAN- Қазақстан, 15.12.95.
3. А. Сейдембеков. «Әріп, дін және мәдениет», «Қазақ әдебиеті», 1990, 25 мамыр, № 21
4. Егемен Қазақстан, 1996 ж., 30 сәуір, № 83.
5. Алтай М.Б. «Латын негізіндегі қазақ әліпбиі» Алматы 1999
        
        «Бұрынғы ССРО деп аталатын елдегі ана тілін ең алдымен жазуға ... ... арғы ...... ... ... ... жазуы
тарихшылар мен тіл мамандарының деректі зерттеулерінде біздің жыл
санауымыздан 3-5 ғазыр бұрын пайда болғанын көрсетеді. Орыс жазуының негізі
болған славян-кирил жазуынан 12-15 ... ... ... ... ... ... ғасыр бұрын шыққан осы түркі жазуы. Сол ертедегі «руникалық» деп аталып
кеткен жазу жүйесі қазіргі Монғолиядан бастап Алтай, Талас, ... ... – араб ... мен ... діні онша жете ... ... сақталып қалған. Сол жазуды арғы аталарымыз мың жарым
жылдан аса қолдаған. Ерте кездерде түріктер басқа да жазуларды қолданған:
көне ұйғыр ... ... ... ... ... т.б. ... ... туркі
халықтары мекендеген жерлерді арабтар жаулап ала бастады да, бағындырған
жерлерінде түркі халықтарының мәдениетін, тілін, көне жазуын жоюға ат
салысты. ... ... ... ... жазу ... ... құртып
жіберді де оның орнына VII ғасырда, түркі жазуынан мың жылдан кейін пайда
болған, араб тілі үшін ... ... ... ... Осы араб ... ... ... де, басқа түркі тілдеріне де қолайлы болмады мұны
жақсы түсінген Ахмет Байтұрсынұлы 1924 жылдарда оған ... ... ... ... ... ... араб әліппесінің қиындықтарынан арыла алмады, соған
байланысты, тағы большевиктердің ... ... ... мұсыомандардан
бөліп тастау саясатына байланысты 1929 жылы қазақ жазуы латын алфавитіне
көшірілді.
20-30 жылдардағы түркі ... ... ... ... латынша жазу
тарихта дүние жүзінде жасалған алфавиттердің ішінде ғылыми ... ... ең ... ... ... Ол жазу көп ... ... ақылдасуының, мамандардың жанжақты тәжірибеде тексеруі, көп сынауы
нәтижесінде туған, ... ... ... ала ... тарихта бұрын-соңды
болған емес. Ол ССРО-дағы барлық түркі халықтарына ортақ, бір ... жазу еді. Бұл ... ... ... де араб әліппесіне сол
кездегі бірінші президент Ататуріктің ... ... Осы ... 1941 ... ... ... ... қаны бір түркі халықтары
ортақ жазу ... ... ... ... ... ғана ... түрде де түсінісетін халге келіп еді. Ол жазуды ССРО-ның басқа ... ... ... ... ... колониялық бөліп-жарып билеу, халықтарды ... ... ... ... ... ... кейін білді. Осыны
жақсы түсінген орталықтағы бастықтар ... өте ... ... ... басы ... үшін ... жаңа төңкерісін жасады. Тәурәттағы
Бабилон мұнарасын құрған халықтардың тілін ... ... ... 1936 ... ... ... ... жазуы олардың «өз
еркімен» деп ... ... ... ... орыс – ... ... ... Қазақтар оған 1940 жылы көшуге мәжбүр болды.
Орыс жазуына көшірілгендегдегі көздеген тағы бір ...... тек орыс ... таңып қойып, басқа қазіргі дүниедегі озық
халықтармен тікелей байланыс ... ... ... ... Осы ... ... іске ... үшін барлық түркі халықтарының ... ... да оқу ... ... ... ... ана ... атап кеткен орыс тілін ... ... ... үкіметтің қаулысымен
жүргізіліп отырды, бұл да инфориациялық қамаудың тағы бір күшті ... ... ... кезінде қазақ халқы да, басқа ірі түркі халықтары да
Ресей ... мен ... ... ... ... ... Бірақ
бұл мүмкіндік Ресейден бостандық алған басқа ... ... да ... өте ... ... болды. Басқа ірі халықтарды
атамай-ақ, 1918 жылы Ресейден тәуелсіздік алған шағын ... ... мен ... – 4 млн) ... (11 млн) елін, жағдайын,
шаруашылығын, тілінің ... ... ... ... ... қалғанымызды
сонда көресіз.
Түркі халықтарына ортақ болған басқа бұрынғы жазулаға, ... ... ... ... ... ... көшу керек деген ұсыныстар ... ... ... ... шолу жасасақ, болашақты ойласақ, қазақтар ... да ... ... үшін ең ... ... жазу.
1930 жылдарында қолданылған латынша жазуымызда барлық түркі тілдері үшін
39 әріп жеткілікті болды, ал қазіргі олардың орысша жазуында 73 әріп ... елде ... ... ... ... ... әркім өзінше басқаша
жасаған. Оның үстіне, қазақ және ... ... ... еш ... ... жат алфавитті ауырлатып жүрген оннан ... орыс ... ... ... ... ... тіліне керегі жоқ 14 орыс әріпі бар, ... ... ... ... жазамыз деген принциппен ғана қабылдаған.Егер
әр халық өз бетімен латыншаға қайта берсе, орысша ... ... ... ... ... ... жазуына қайтудың
алдында барлық түркі елдерінің жазу ... ... бір ... ... ... жылға дейін қолданылған латын жазуына негізделген қазақ әріптері
мыналар: A, Ә, В, С, Ç, D, E, G, H, I, Ь, J, K, Q, L, M, N, N1,O, Ө, Р, ... T, U, Ü, Y, Z. ... ... ... ... ... деп қазақ
тіліне жат дыбыстарды беретін F, V, X ... ... сол ... алфавитті негізге алып пайдалану үшін мына ... ... ... ... ... жоба, төмендегі қатарда сол
әріптердің қазіргі баламасы.
|А |Ә |В |С |D |E |G ... 437 |142 |132 |153 |148 |154 |129 ... |196 |228 |214 |346 |220 |252 ... |А |а |О |о |У |у ... 866 |128 |160 |142 |174 |147 |227 ... |1040 |1072 |1054 |1086 |1059 |1091 ... ... символдармен бұрын жазылған текстерді Unicode стандартына
көшкен күнде ... оқу, ... үшін ... ... ... ... жасап, оны өзімізге икемдеп аламыз» деушілер де
бар. Ал Қазақстанда компьютерді ... ... ... оны ... да ірі ... жоқ.
Алғашқы дарбес компьютер дүние жүзі бойынша осыдан 20 ... ... ... Компьютерді шығарумен негізінен Compag, IBM, Hewlett
Packard, DEC, NEC, Toshiba, т.б. ірі фирмалар айналысады. ... ... ... ... ... ... компьютердің) 70%, дербес
компьтердің 50%-і, ықшам компьтердің 48%-і ... ... ... үлесі бар DEC компаниясының 1996 жылдың алғашқы 9 айдағы таза кірісі 380
млн. Доллар.
Жүздеген программалау тілдері, ... ... ... ... жүйесі,
ондаған текст редакторлары, жүздеген арнайы және ... ... ... ... ... компьютерді пайдаланудың тиімділігін,
программалардың күрделілігін, яғни ... ... өте көп ... ... ... 9 төл ... ... кестесінде
жоқтығынан туындайтын қиындықтар туралы түсіндіру жалпы оңай емес.
Microsoft программалардың орыс тіліне бейімдеп, ... ... ... ... ... қиын ... және ... нәрсемен ластандырады. Және бір айта кететін нәрсе – ... кей ... ... ... ... ... болатын көптеген
қате болуы да ... Бұл ... ... кең ... ... араб ... ... Орта Шығыс елдері, Бірікккен Араб
Эмираты, Сауыд Аравиясы, Египед, Иордания, Ливан, Оман, Катар, Бахрейн ... ... ... ... Ал ол программалар қазақ тіліне еш уақытта
бейімделмейді, ... ... жүз ... ... ... алушылар
болмайтындықтан, одан тек сиян шекпесе, пайда таппайды.
Ал бізде асанды интеллект саласымен айналысатын ... ... ... көп ... және ... ... ... мамандарды қажет ететін
программаларды өзіміз жасап ... яғни ... ... ... ... ... қазақшалап аламыз деп айту көңілге
қонбайтын қиял.
Кириллица негізіндегі ... ... ... ... ... ... ... әлипбиі кодтау кестесінің бірде-бірінде жоқ болғандықтан, арнайы
драйверді тауып, оны мүмкін ... ... ... ... тексті басқан кезде редактордың ағылшын режиміне орысшаға,
орысша режимінен ... ... ... ... ... ... ... бір текс редакторында өңдеген тексті басқа редакторларда өңдей
мүмкіндігінің жоқтығы;
4. көптеген шрифтерді пайдалануға мүмкіндіктің ... ... ... ... 9 төл әрпі жоқ ... тексті
басу жылдамдығының азаюы;
6. баспаға шығару қиындығы;
7. ондаған ... ... ... ... ... кездесетін мыңдаған қиындықтар.
Ал латын әліпбиінің символдары негізіндегі қазақ әліпбиімен компьтердің
барлық мүмкіндіктерін пайдалануға болады.
Тексті ... ... ... желтілдіріліп отыратынын,
көптеген жаңа программалар және ... жаңа ... ... бір күн ... бір күн ... ... ... мына
заманда барлық мүмкіндігін пайдалануды ескерсек, жаңа қазақ ... ... ... ... ... ... керек.
Сәуірдің 29-шы күні президент Н. Назарбаев «Қазақтың жазуын кириллицаның
шалғайдағы бір нұсқасы ретінде қабылдаудан ... жөн. ... ... осы ... ... ... сыйластығына мүмкіндік бермейді. Ал латын
әрпіне ұсынылып отырған көшудің көзі қазақ ... ... ... ... ... ... ақпарат кеңістігіне енуіне, технологиялық
тұрғыдан бейнелеуге, ... ... ... ... ... ... ... тиімді көмек көрсетер еді,»4 - деп Қазақстан халықтары
Ассамблеясының үшінші сессиясында латын ... ... ... ... зор ... ... Қазақстан, 1996 ж., 30 сәуір, № 83.
Қазақтар да, басқа турк халықтарының ең соңында болса да ерте ме, кеш ... жазу ... бір ... ... ... өзі осыны талап етеді;
өзімізді тәуелсіз елміз деп қаншама марапаттасақ та ... ... өмір ... ... Ал оның ... ... – ел ара алтын көпір,
ортық жазу. Демек, ... де бұл ... ... саяқ ... еш ... және де ол мүмкін де емес. «Бөлінгенді бөрі жейді» дейтін ... да ... ... ... ... ... ... шашылып, тарап кеткен, бүгінде 130 миллиондай түрк
тектес халықтар үшін ... бері ... ... келе ... ... өмір ... деген ізгі мақсаттың үдесінен шығудығң ең тиімді
жолы – сол халықтардың өздеріне, ... ... ... ... ... қолданыста болған кириллицаны латын негізіндегі әліпбимен
ауыстырудың қандай қажеті бар?» деген сұраққа академик Ә. ... ... ... ... ... турк ... латын жазуына көшіп жатқанда,
қазақтардың олардан бөлектеніп, бұынғы жазумен жалғыз қалып қоюы –
бүкіл ... ... ... ... ... ... қол үзумен бара-бар;
2. кирилл жазуы өткен елу жыл ішінде, дүние жүзі түрк қауымдастығын
былай ... ... ... ... ... 30 ... түрк
халықтары мен ұлыстарының басын біріктіре алмады; керісінше, олар,
бұл жазудың кейбір «ерекшеліктеріне» байланысты, бірінің жазғанын
бірі еркін оқып ... ... ... ... жазу ... өзара
жақындай түсудің орнына жырақтай түсті;
3. қазақ және басқа түрк тілдері бұл жазу арқылы өзіндік ... ... ... буын ... үндестік заңын т.б.)
емін-еркін дамыта ... ... ... ... ... ... ... мен жазу емлесі (орфографиясы) арасында жер
мен көктей алшақтық пайда бола бастады; білімділер көп ... ... ... басы ... ... қолданылуы жазу жүйесін қинатпаса,
оңайлатқан ... ... ұлт бола ... ... ... ... ... ала-құлалығынан
тағы да ортақ рухани мәдениетті дамытуға толық араласа алмай, шөре-
шөре болуы сөзсіз.
Латын әріптерімен компьютердің барлық мүмкіндігін пайдалануға ... ... ... ... болады. Дегенмен, жаңа ... ... ... ... ... қажет. Сөздердегі
бір әріпьің екінші бір әріппен тіркесу жиілігін фонетика саласының
мамандары жалғыз шеше ... өте ... ... Ол ... ... ... ... енгізуге біржарым-екі еседей уақыт аз
кетер еді;
2. қазақша, ... ... ... орысша текстерді оп-оңай
теріп, өңдей береміз;
3. тексті компьтерде теріп, өңдеп, оны баспаға шығару үшін барлық
текст редакторларын ... ... ... ... барлық шрифтерді пайдалануға болады;
5. дисплейдің экранына не көрінсе, соны ... ... ... бір ... редакторында өңдеген тексті теруге, өңдейге ... ... ... жүйесінде тексті теруге, өңдеуге төрт-бес
еседей уақыт аз кетеді;
8. қағаздағы тексті, кітаптың бетіндегі тексті ... ... ... ... ... ... болады;
9. көптеген арнайы программалардыпайдаланудың мүмкіндігі артады, т.б.
10. бүгінгі қазақ тіліндеі 40 ... ... ... ... ... ... ... негізінен бір дыбысқа бір әріп
принципімен белгілейтін боламыз;
12. латын алфавитіндегі ... ... ... ... төл 9 ... ... қамтылады;
14. тілімізді кемсіткеннен, «Текст редакторы, программа “казахский не
любит”» деп қорлағаннан құтыламыз;
15. қазіргі төл ... ... ... деп
бабаларымыздың атын қорламай, өзімізді «улы» дегізбей Ablaikanwly,
Nauryzbaiwly деп жазамыз.
16. ... ... ... ... ... деп
атамайды.
17. іс қағаздарын барлық мекемелерде қазақша жүргізіп, қазақ тілін,
қағаз жүзінде ... іс ... ... ... ... ... ... құлдық психологиядан тезірек құтылуға
көмектеседі.»5
Міне, латын әліпбиінің ерекшелігі ... келе ... жаңа ... ... қазақ тілі мәртебесі
сияқты саудаға салынбаса ... Біз ... ... ... ... ... ... Себебі ауылдағы аш-жалаңаш халық пен қаладағы мәңгүрт
қазақ жаңа алфавитке, әрине, қарсы болуы мүмкін. Дегенмен, жаңа ... ... ... Сондықтан бұған өте жауапты, маңызды және дүниежүзілік
деңгейге көтерілу мәселесі деп қарағанымыз жөн. Егер ... ... ... ... оған ... ... ... алу ғана қалады.
Оның жұмысына сәттілік тілейік!
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ә. Қайдари. Кемел елге ... ... ... - Ана ... ... Кеңесбай Мұсаұлы. Латынша әліпбиімізге қайтайық,- ZAMAN- Қазақстан,
15.12.95.
3. А. Сейдембеков. «Әріп, дін және ... ... ... 1990, ... № 21
4. Егемен Қазақстан, 1996 ж., 30 сәуір, № 83.
5. Алтай М.Б. «Латын ... ... ... ... ... ... ... жазу тарихына шолу.
II. Негізгі бөлім.
1. Латын әліпбиінің қазіргі таңда алатын орны.
2. Латын әліпбиінің ерекшелігі.
3. Латын ... көшу ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
«Адасқандар». романнан повестке35 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Айтыс өнері31 бет
Жазудағы каллиграфиялық дағдыларды үйретудің әдістемелік жолдары49 бет
Жазудың шығуы және оның даму кезеңдері10 бет
Миссионерлік әдебиеттің қазақша аудармаларының тілі20 бет
Мұхтар Әуезовтың әдеби-сын еңбектерi7 бет
Оқу – тәрбие үрдісінде бала мінезін тәрбиелеу38 бет
Оқытылатын тіл елінің әдебиетін қазақ/орыс әдебиетімен салыстыру14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь