Қазақстанның тарихи-сәулет ескерткіштері

Біздің заманымызға дейін сақталған құрылыстар арасында әсіресе кесенелер мен мазарларға (“өлілер тұрағы”) деген ықылас көңіл аудартады. Бұл арада кеңінен танымал болған Х-ХІ және ХІ-ХІІ ғасырларда тұрғызылған Бабажа қатын мен Айша бибі кесенелері; ХІІІ ғасырға жататын Жошы хан мен Алаша хан кесенелері (Жезқазғанға жақын); Сарысу мен Кеңгір өзендері бойындағы Жұбан ана, Қайып ата, Мәулімберді; Тараздағы Қарахан кесенесі және т.б. Бұлардың көпшілігі бүгінде ерекше сәулеттік құрылысымен таңғалдырады. Осы ғимараттарда түрлі пішінді кірпіштер мен құрылыс материалдарының жаңа түрлері қолданылған.
Тараз қаласынан 18 шақырым жердегі төбеде екі керемет ескерткіш тұр. Оның бірі Бабажа қатын кесенесі ерекшеленіп, өзінің қарапайымдылығымен, монументалды сәулеттік құрылысымен көзге көрінеді.
        
        Қазақстанның тарихи-сәулет ескерткіштері
Біздің заманымызға дейін сақталған ... ... ... мен мазарларға (“өлілер тұрағы”) деген ықылас көңіл аудартады.
Бұл арада кеңінен танымал болған Х-ХІ және ... ... ... ... мен Айша бибі ... ХІІІ ғасырға жататын Жошы хан мен
Алаша хан ... ... ... Сарысу мен Кеңгір ... ... ана, ... ата, Мәулімберді; Тараздағы Қарахан кесенесі
және т.б. Бұлардың көпшілігі ... ... ... ... Осы ... түрлі пішінді кірпіштер мен құрылыс
материалдарының жаңа түрлері қолданылған.
Тараз қаласынан 18 ... ... ... екі ... ... тұр.
Оның бірі Бабажа қатын кесенесі ерекшеленіп, өзінің ... ... ... ... көрінеді.
Оның қасында тағы ерекше ... мен ... ... ... Айша бибі ... ... Айша бибі ... туралы
бірқатар ғылыми және ғылыми-көпшілік жұмыстар жазылды. Сәулетші Т. Қасенов
оны “Қазақстанның бар ... ... ... бойына жинаған өзіндік бір
мұражай” деп те ... Айша бибі ... да, оның ... ... ... бір ... ... қазақстандағы Ұлытау ауданы көшпелі тайпалар көсемінің ордасы
болған мекен. Осы жерде Жошы хан мен оның ұлдарының ордасы орналасқан. ... ... ... Қаракеңгір өзенінің төбелі жағалауында ... Бұл да ... ... ... көз ... ... кірпіштен қаланған күмбезді бір камералы ғимарат.
Орталық ... ... ... сәулеттік-көркемдік
жағынан ерекшеленетін Алаша хан кесенесі (ХІІІ). Бір-бірімен ... ... ... ... ... келбетінің
арқасында көз тартады.
Қазақтардың жеке басқа арнап салатын ... ... ... ... ... адамдарға арналған сондай ескерткіштердің ... ... бері келі ... аты ... ... Қозы ... ... Мұндай ескерткіштер қазақстанда аз емес. ... ... ... ... деп ... ... сұлу ... – Х-ХІ ғасырларға жататын сәулет
ескерткіші. Шығыс ... ... ... ... ... Оның биіктігі 11,65 м. 1856 жылы Ш. Уәлиханов мазардың ... ... ... қыз бен жігіт арасындағы махаббаттың, адамдық
қасиеттің символы болып қалыптасқан.
Мұндай жеке басқа арналған культтық ерекше ... ... кең ... ... ... Үстірт пен Ембі өзені бойында
көп кездеседі. Өйткені, ол ... ... сұр, сары ... ... бай кен ... пайдалану арқылы тамаша құрылыстар
салған.
Мұндай зират ... ... ... ... ... ... қойтасы, үштасы және сағана сияқты түрлері бар.
Осы өңірдегі ... ... ... ... тобына жерасты
ғимараттарын жатқызуға болады. Соның ең көнесі – ІХ-Х ... ... ата ... Оның ... алты ... киіз ... үлкендеу.
Осымен қатар Маңғыстауда қорған қала – Шерқала туралы айтылатын
аңыздар да көп. Бұл қала ... ... араб ... ... ... ... |
| ... ... ... халықтарының орта ғасыр кезінде бір жола араб жазуына ... ... ... ... алып ... Сонымен қатар бұл кез шығыс
әлемінде сопылық ағымнын әсері күшейіп, бірте-бірте канатын кең жая ... еді. Бұл ... Орта Азия ... үшін де аса ... ... Осы шақта елдің бірлігін, халыктың татулығын, адамгершілік пен
имандылықты, Алла тағала адалдықты көксеген, соны ту етіп, өз ... ... ... тобы ... ... ... Олардың ішінде
ерекше талантымен көзге түскендер хорезмдік Ахмет Үтінеки, Ахмег Яссауи,
Сүлеймен ... ... ... тағы да басқа көптеген сопылық
өкілдер болды. Бұлардың арасында асқан шеберлігімен, елге ... пен ... ... ... ... ... ... жұртын
татулыкка, тазалыққа үндеген, қасиетті әулиесі атанған Қожа Ахмет Хазреті
Сұлтан Яссауи еді. Ахмет Яссауи ... ел ... ... аңыз ... ... 0 ... деректерге жүгінсек, ақын ежелгі қала Исфиджабта
(Сайрам) Ибраһим бин Махмуд деген диханның ... ... ... ... Ахметтің әкесі діндар, құдай жолын ұстаған ... ... ... секілді. Бұлай дейтін себебіміз, ақынның 149-хикметінде оның шыққан
тегі туралы төмендегі сыр шертеді:
... Ысқақ баба жұрыны, шейх Ибраһим ... ...... ... ... оның ... жатыр гауһар парасы, Машайыктар сарасы — шейхым Ахмед
Яссауи.
Демек, Ахметтің тегін Бибіфатимадан тарататын халық аңызы шындык, олай
болса, Әзірет ... он ... ... ... баб ... ... ғалымы, доктор М. Көпрулу өзінің "Турк әдебиятыңда илк Мутасаввифлар"
атты кітабыңда Ахметтің әкесі Сайрамдағы Хазрет Әлидің әулеті Ибраһим ... ... ... Осы ... орыс ... М. Е. ... да ... ол Қожа Ахметті түрік нәсілінен еді дейді.
Сопылық "мистикалық" ағымның түркі тілдес тармағының негізін ... ... ... өмірбаяны жан-жақты. толық бізге белгілі емес. Өмірінің
кейбір деректері ғана жетіп отыр. Ол әлі ғылыми ... ... ... Ұлы ... ... күні мен жылы белгісіз.Бірақ Әбсаттар
Дербісалы қажының жазған деректеріне ... Қожа ... ... 1093 ... жылы ... делінеді. Өлген жылы— 1166. Ер жеткен соң Түркістан ... Ясы деп ... ... ... ... ... ғалым В. Бартольдтің
айтуыңда Түркістан VI ғасырдан XV гасырга дёйін Ясы деген атпен белгілі.
Ал, ... ... Ә. ... ... ... ... деп аталғанын,
кейінірек Ясы болып ... ... ... Яссауидің ержете келе
Түркістанға келуі дінге байланысты ... ... Ақын өз ... ... ... ... баяңдайды:
... Он жетімде Түркістанда тұрдым, міне Он сегізде ... ... Рузы ... ... ... ... кұштым, Хақ Мұстафа жүздерін көрдім,
міне...
Ата-анасынан ерте айырылған ол атақты түркі шейхы ... баб ... ... ... ... тәлім-тәрбие, білім, бата алады. Білімін
Бұхарадан жалғастырады. ... ... ... ... соң көп ... туған
қаласына оқымысты адам, сопы ретінде қайтып оралады.
XII ғасырдағы көне түркі ... ... ... ... ... ... Ахмет Яссауи. "Диуани Хикмет" ("Даналық кітабы") оғыз-кыпшақ ... ... өте ... ... ... ... жазылған төл
әдеби туынды. Ақынның кең өлкені көшіп - қонып жүрген ... ... де ... ауыз екі ... ... ... жеткізе алғандығына күмән
келтірмейміз.
"Хикметтің" түп нұсқасы сақталмаған. Бізге жеткені XV—XVI ... ... ... өте көп. Олар ... ... ... Мәскеуде, Алматыда сақтаулы. Көптеген түркі халықтары "Хикметті"
аудармасыз-ақ қиналмай оқый алады. Дін исламнан ... бар ... ... өте ... Оны ... ... ... үңілген адам, Ахмет жырларының
қыпшақ тілдеріне өте жақын екенін байқар еді. Шығарманың тілдік лексиконы
әсіресе, лексикогеографиялық ерекшеліктері, ... ... ... диалектісіне жақындығын айтуымызға белгілі дәрежеде мүмкіндік
береді. ... Орта ... ... ... ... ... ... райхан гүлдерінен гөрі даладағы қызғалдақ пен қымыздық исі аңқиды.
Отырықшы тайпалардың кәсіби тілінен ... ... ... ... тән
сөздер молырақ ұшырасады.
Мәселен, "Құлын", "Гүл", "Қызыл", "Қаршыға", ... ... ... ... ... ... "сақал-шаш", "ата-баба", тағы да басқа
көптеген сөздер тек мағыналық ... да ... ... ... ... мен жазылуы да қазіргі қазақ тілінде де осы ... ... ... ... бір ... жақындай түсеміз. Әрине, бұл жерде
"сенікі", "менікі" деген үғым болмауы тиіс. Жалпы адамзаттық биік мәдениет
тұрғысынан қарауымыз керек. ... ... ... ... тек ... ... емес, бүкіл түркі тілдес халықтарға ортақ рухани мұра ... ... ... ... ... ... дініндегі сопылық ағым ... ... ... ... негізінен төрт нәрсеге аса көңіл
бөлінеді. Олар: шариғат, тарихат, хақихат, мағрифат.
"Шариғат" ислам дінінің заңдары мен әдет ғұрыптарының жинағы ... ... ... ... жеткізген жол, "хақихат" құдаймен
бірігу оған жақындау, ... дін ... ... оқып білу. Ахмет
Яссауидің пікірінше "Шариғатсыз", ... ... ... мүмкін емес. Ақын мүны өз өлеңінде былай деп өрнектейді:
... Ути ... ... ... ... ... ... мағрифатка баталмадым, Катиг иуллар пырсыз ничук утар ... Өтті ... ... жете ... ... өте ... ... мағрифатка бата алмадым,
Қиын жолдар пірсіз қайтіп өтем достар...
Міне, түсініп отырсыздар, мұнда Яссауи сопылық ілімдерінің өте ... діни ... ... бұл төрт ... арғы жағында үлкен
философиялық арналардан бұлақ көздері бітеліп жатқанын ... ... ... сопылық дін ілімі туралы ете көп әрі шын ... ... ... шын мәніндегі білім деп айтады, ал ... ... ... ... ол ... "түк ... сүюші", "жалған сопы
деп есептеді. "Менің асыл ... жаны ... ... Баға жетпес
іпжуімді құнын білмеске сатпағын", — деп, бар ... ... ... ... мен ... айырылсам да, бұл жолдан маған жалт
беру жоқ",-— ... ... ... ... ... тілдес халықтардың рухани танымында
шешуші орын алды. Сопылық ... жүйе ... ... ... қалыптасуына үлкен ықпал жасады. Бұған дәлел Яссауиден кейінгі
көптеген қазақ ақын, жырауларының ... да ... ... байкаймыз.
"Қазакстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен ... ... мына ... да әсер ... Ол өз ілімін жеңіл және
түсінікті тілмен, әсем бояулы өлең, жырларымен баяндайды, сопылық идеяларды
жергілікті салт ... ... ... ... Орта ... ... ... тілдес халықтары арасында зор ... ие ... ... ... Шығыс сопылық ілімдік лангейзммен және ... ... ... ... ... еді ... былай дейді: "Кімде-
кім құдайды есіне алса, ол онымен табысқанын көре алады". Сондықтан ... үшін ... тану ... ... ... ... ... мистикалық сүю болып табылады. Яссауи ілімінде бұл доктрина оның
"таным" теориясының бөлінбес бөлігі бола тұрып, ерекше орын ... ... ... ... ... табынатын болса, енді олар
Аллаға сыйынатын болды. Яссауи сопылығы арқылы бүтін шығыс ... діни ... ... ... ... ықпалын, Яссауиден
кейін өмір сүрген көптеген ақын, ойшыл ғұламалардың ... ... ... өмірінің ақырғы он жылын жер астында жасалған
мінәжатханада өткізеді. Сопы ... үшке ... енді ... өмірім
күпірлік, пайғамбардан аспақ күнә" деп өзіне бір тоқтам жасайды. Халуетте
тіршілік еткен ақын ... ... ... көрген, оқыған
білгендерін сарапқа салып, қияли күй кешеді. Осы ... өзі, нақ ... ... ... тыс адам ... көрсетіп, оны құдай
қатарына қосты және ол Мұхаммед заманына оралуды уағыздады.
Қожа Ахмет Яссауидің қанша жыл ... ... ... белгісіз. Бір
деректе 73 жас, бірде 85 жасты ... ... ... ... ала отырып,
Жүсіпбек Аймауытұлы, Ахмет Яссауиді 125 жыл өмір ... ... Оны ... ... өлең ... бар.
Иер устида улмас бурун тирик улдим, Алтмиш учта суинат деди иштіб билдім.
Иер астида жаним била ... ... ... уқиб, иерга кирді Кул Қожа
Ахмад. Ираилардин фаиз уа фатух алалмадим.
Иуз Игрима бишка кирдим билалмадим. Хақ ... ... ... ... ... қирди Қeл Қожа Ахмад.
Осы жолдарды негізге алсак, Қожа Ахмет Яссауи жаңа санақ бойынша 1041
жылы дүниеге ... ... ... Қожа ... ... өмірі мен одан
қалған асыл мұралары әлі де көп ... ... ... керек
етеді. Ахмет Яссауи өзінің үзақ өмір жолын түйіндей келіп:
Қожа Ахмет, басынды елге ие біл, Ақиқатты таза сүйе ... ... ... ... ... қана ... ие 6ұл, —
деп, Ахмет Яссауи тек насихатшысы ... XII ... өмір ... ... ... ... кішіпейіл ойшыл акын ретінде түркі жұртына танымал
болды.
Ахмет Яссауи халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ ... ... ... Оның ... мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы.
Сондай-ақ жақында ғана Түркістан қаласынан ашылған университетке Қожа
Ахмет ... аты ... ұлы ... деген үлкен құрметтің белгісі болса
керек. Бұл кейінгі ... ... ... Ш. ... ... ... оқу орындары студентеріне
арналған оқу құралы. Алматы. ... - ... ... ... ... құрылыстар арасында әсіресе
кесенелер мен мазарларға (“өлілер тұрағы”) деген ықылас ... ... ... ... ... ... Х-ХІ және ... ғасырларда тұрғызылған
Бабажа қатын мен Айша бибі кесенелері; ХІІІ ғасырға жататын Жошы хан ... хан ... ... ... ... мен ... өзендері
бойындағы Жұбан ана, Қайып ата, Мәулімберді; Тараздағы Қарахан кесенесі
және т.б. ... ... ... ... ... ... Осы ... түрлі пішінді кірпіштер мен құрылыс
материалдарының жаңа түрлері қолданылған.
Тараз қаласынан 18 ... ... ... екі ... ... тұр.
Оның бірі Бабажа қатын кесенесі ерекшеленіп, ... ... ... ... ... ... қасында тағы ерекше сәулеттік-құрылысы мен ... ... ... Айша бибі ... орналасқан. Айша бибі кесенесі туралы
бірқатар ғылыми және ғылыми-көпшілік жұмыстар жазылды. Сәулетші Т. Қасенов
оны “Қазақстанның бар сәулет ... ... ... жинаған өзіндік бір
мұражай” деп те бағалаған. Айша бибі туралы да, оның тарихи ... ... бір ... ... ... ... ауданы көшпелі тайпалар көсемінің ордасы
болған мекен. Осы жерде Жошы хан мен оның ұлдарының ордасы орналасқан. ... ... ... ... өзенінің төбелі жағалауында орын
тепкен. Бұл да өзіндік көлемді композициясымен көз ... ... ... ... ... бір ... ... Қазақстандағы ескерткіштердің ішінде ... ... ... хан ... ... Бір-бірімен қабаттаса
үйлескен элементтер композициясының, ... ... ... көз тартады.
Қазақтардың жеке басқа арнап салатын ғимараттары сантүрлі ... ... ... ... арналған сондай ескерткіштердің бірі, Домбауыл
кезеңінен бері келі жатқан, аты аңызға ... Қозы ... ... ... ескерткіштер қазақстанда аз емес. Оларды қазақтар “үйтас”
немесе ... деп ... ... сұлу ... – Х-ХІ ... жататын сәулет
ескерткіші. Шығыс ... ... ... ... ... Оның ... 11,65 м. 1856 жылы Ш. Уәлиханов мазардың суретін
салып, жариялаған. Ескерткіш қыз бен ... ... ... ... ... ... ... жеке басқа арналған культтық ерекше құрылыстар ... кең ... ... ... Үстірт пен Ембі өзені бойында
көп кездеседі. Өйткені, ол ... ... сұр, сары ... әдемі
известі-ұлутастардың бай кен қазбаларын пайдалану арқылы тамаша құрылыстар
салған.
Мұндай зират ескерткіштердің негізінен ... ... ... ... қойтасы, үштасы және сағана сияқты түрлері бар.
Осы өңірдегі мұндай ... ... ... ... ... ... болады. Соның ең көнесі – ІХ-Х ғасырларға жататын Шақпақ ... Оның ... алты ... киіз ... ... қатар Маңғыстауда қорған қала – Шерқала туралы айтылатын аңыздар да
көп. Бұл қала ... ... араб ... ... де белгілі
болған.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан территориясындағы тарихи-мәдени ескерткіштер63 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Вирустардың морфологиясы және биохимиясы6 бет
Ем – дәмдік тамақтану14 бет
Жұлдыздардың аспан сферасындағы орналасуын бұрмалайтын эффектілер9 бет
Күн жүйесі эволюциясы3 бет
Мазмұн мен пішін8 бет
Менің Қазақстаным!9 бет
Ортағасырлардағы тайпалардың материалдық мәдениеті15 бет
Сырдария өзенінің орта ағысындағы қалалар мен елдімекендерде бұрын және соңғы жылдарда жүргізілген зерттеулер кезінде алынған деректер59 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь