Философия тарихындағы адам проблемасы туралы


Адам проблемасы философия ғылымымен құрдас десе де болады. Бұған дәлел: философияның өзі сонау көне замандардағы ойшылдардың адам жөніндегі, оның дуниедегі атқаратын қызметі мен алатын орны жөніндегі ой-толғауларынан туған. Бір нәрсенің сырын ашып білу үшін алдымен адам бұл туралы ештеңе білмейтінін түсініп, соны іштен де болса мойындауы қажет. Мысалы, ағаш отқа жанады, тас жанбайды, тек қызады. Мұның себебін білмейтіндігін адам өзі түсінсе, онда бұған таңдану сезімі пайда болады, ойланады, білуге ынта туады. Атақты грек философтары Платон мен Аристотель философиялық ойлардың психологиялық негізі адамның өзі түсінбейтін, түсіндіре алмайтык құбылыстарға ең алғаш таңдану, таңырқану сезімдерінде жатыр деп болжам жапады.
Біздің білетініміздей, философияның негізгі мәселесі — бұл сананың, рухтын табиғатқа, материяға, субъективтің (адамның ішкі дүниесінің) объективтікке (сыртқы дүниеге) қатысы. Бұдан шығашын қорытынды: адамның сана сезімі мен ақыл-ойының, тілі мен дүниетану және оны өзгерту қабілетінің өзін қоршаған ортаға қатысы қандай, табиғат пен қоғамның адамға, оның ішкі рухани дүниесіне тигізетін әсері қандай - осының бәрі философияның ең түбірлі және түбегейлі мәселелері болып табылады.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




IX ТАРАУ. АДАМ § 1. ФИЛОСОФИЯ ТАРИХЫНДАҒЫ АДАМ ПРОБЛЕМАСЫ

Адам проблемасы философия ғылымымен құрдас десе де болады. Бұған
дәлел: философияның өзі сонау көне замандардағы ойшылдардың адам жөніндегі,
оның дуниедегі атқаратын қызметі мен алатын орны жөніндегі ой-толғауларынан
туған. Бір нәрсенің сырын ашып білу үшін алдымен адам бұл туралы ештеңе
білмейтінін түсініп, соны іштен де болса мойындауы қажет. Мысалы, ағаш отқа
жанады, тас жанбайды, тек қызады. Мұның себебін білмейтіндігін адам өзі
түсінсе, онда бұған таңдану сезімі пайда болады, ойланады, білуге ынта
туады. Атақты грек философтары Платон мен Аристотель философиялық ойлардың
психологиялық негізі адамның өзі түсінбейтін, түсіндіре алмайтык
құбылыстарға ең алғаш таңдану, таңырқану сезімдерінде жатыр деп болжам
жапады.
Біздің білетініміздей, философияның негізгі мәселесі — бұл сананың,
рухтын табиғатқа, материяға, субъективтің (адамның ішкі дүниесінің)
объективтікке (сыртқы дүниеге) қатысы. Бұдан шығашын қорытынды: адамның
сана сезімі мен ақыл-ойының, тілі мен дүниетану және оны өзгерту
қабілетінің өзін қоршаған ортаға қатысы қандай, табиғат пен қоғамның
адамға, оның ішкі рухани дүниесіне тигізетін әсері қандай - осының
бәрі философияның ең түбірлі және түбегейлі мәселелері болып табылады.
Материяны, табиғатты алғашқы, сананы олардың туындысы; бейнесі
болғандықтан соңғы деп қарайтын материалистер үшін де, рух пен сананы
алғашқы, материя мен табиғат бұлардың сыртында өмір сүре алмайды, сондықтан
да олар соңғы деп қарайтын идеалистер үшін де адамсыз, адам проблемасынсыз
философия жоқ. Бұл философиялардың екеуінің де түсініктері мен көзқарастары
басқаша, қарама-қарсы болғанымен — қарастыратын, зерттейтін пәні біреу
ғана. Ол адамға тән қасиеттірдің сыртқы дүниеге және дүниенің бұл
қасиеттерге қатысы.
Ертедегі атақты Шығыс ойшылдарының көбі, алдыңғы тарауларда
айтылғандай ездеріиің философия жүйелерінің негізгі өзегі етіп тікелей
адамдык, проблемаларды алды. Көне замандардағы египеттіктер философияның
үйрететін пәні құдайлар мен әділеттік мәселесі деп білді. Бұдан 25 ғасыр
бұрын өмір сүрген әйгілі қытай философы Конфуций өз ілімінің түп қазығы
етіп адамсүйгіштік (жэнь) проблемасын алды. Оның түсінуінше тек,
адамсүйгіштік қасиет адамды басқаларды сыйлайтын, ешкімнің алдынан кесе-
көлденең өтпейтін, шындықтан басқаға мойын бұрмайтын, батыл да байсалды,
ілтипатты да достыкқа берік, сөзге ұстамды (біреуді өкпелетіп алмау үшін),
көмекке (кімнің де болса адамгершілік жағын жетілдіре түсуге) дайын етіп
қалыптастыра алады. Бұл қасиеттердің бәрінің басын біріктіріп әрқайсысын
қамти алатын моральдық-философиялық ой түйінін Конфуций: Өзіңе жасалғанын
қалашайтын қылықтарды басқаларға сен де жасама деп қорытты.
Этикалың ілім ретінде дүниеге келген Индияның буддизм философиясы
өзінің алдына адамды қиналу азабынан құтқаруды мақсат етіп қойды. Егер
бұған дейінгі брахманизм деп аталатын діни-философиялық ілім адамның азап
шегуін бұрынғы күнәсі үшін тартатын жазасы, одан құтылудың
жалғыз жолы — құдайға құлшылық етіп, жалына беру — ден білсе,
буддизм, керісінше, өмірдің өзі тек азап шегуден тұрады, бұл дүниеде
(сансара да) одан адамды азат ету құдайлардың қолынан келмейді, азаптан
құтылудың бір ғана жолы бар, ол адамның өзіне байланысты: сансарадан кету,
безіну деп санады. Мұның мәні: бұл дүниенің өткіншілігін сезіну, сол
арқылы өмірге құмарлықтан арылу, тіршіліктің қамын бастан шығару,
күнделікті өмірге керек игіліктердің маңызын төмендете келіп жоққа
шығару; адам өзінің жан дүниесін қуаныш-күйініш, қынжылыс, қызғаныш,
уайым-қайғы сияқты сезімдердің бәрінен біржолата тазартып, айналада өтіп
жатқан істер мен құбылыстарға бір түрлі түңіліспен немқұрайды,
бейтарап қарайтын күйге жету. Бұл жайды буддизм нирвана деп атайды.
Нирвана өшу, сему деген мағынада айтылады. Оған жеткен адам (архат)-
азап-қасіреттен түгелдей құтылып, аспаннак да жоғары, адамдықтан
тысқары ерекше ражатқа мәңгілік бөленген, ол дүниемен бұл дүниенің
айырмашылығын сезіп аңғару шегінен алысқа кеткен адам. Адамды азаптан
құткарудың мұндай жолы мүмкін бе, мүмкін емес пе, дұрыс па, әлде теріс пе,
мәселе бұл жерде бұлай қойылып отырған жоқ, тек буддизм философиясының
адам проблемасын ең жоғары биіктікке көтеріп, өзін түгеліндей соған
арнағаны жайлы болып отыр.
Платон философиясының өте маңызды бөлімі адамның арманынан
шығатын Мемлекет туралы ілім. Дүниедегі бірден-бір әділетті
мемлекет қандай болу керек — осыны кескіндеп, бейнелеп беруді
философ өзіне мақсат етіп қойған. Мұндай идеалды мемлекетті ең ақылды,
білімді адам, яғни Платонның ойлауынша, философ басқаруға тиіс.
Ондағы азаматтар үш тапқа бөлінеді: қарапайым адамдар, әскери
адамдар, күзетшілер. Негізінен мемлекет басына келетіндер соңғылардың
ішінен шығады, Бірак, алғашқылардың арасынан да ерекше қабілетімен көзге
түскен бірлі-жарым жастардың көтерілуі мүмкін деп біледі Платон. Әділеттік
принципі үстем идеалды мемлекет жасаудың басты шарты етіп
Платон адамдарға сол мақсатқа лайықты білім, тәрбие беру мәселесін қояды.
Оқу, тәрбиенің міндеті адамдарды ізгі ниеті, ержүректі, қалтқысыз, таза,
өнегелі азаматтарға айналдыру. Мемлекет басқарушы тап болып есептелінетін
күзетшілер кішкентай жабайы үйлерде ғана тұрады, жалпыға ортақ асханалардан
қарапайым тамақ ішеді, өмірге ең бір қажет заттар болмаса, жеке меншік
болмайды. Алтын-күміс тәрізді асыл бұйым жинауына тыйым салынады. Бақытты
болу байлықта емес. Идеалды мемлекеттің мақсаты бір ғана күзетшілер
табын емес, барлық азаматтарды бақытты ету деп түсіндіреді
Платон. Адамдык, проблемаларға Аристотель де ерекше көңіл аударған. Әсіресе
оның философиясының Этика бөлімі түгелдей сол проблемаларды қарастырып,
оларға тиісті талдау берді. Аристотельдің айтуынша мемлекет басындағы заң
шығарушының міндеті — азаматтарды жақсы қылықтарға, таза ниеттілікке
үйретіп, оларды тек игілікті істерден ғана ләззат алатындай жайға жеткізу.
Оның алтын аралық деп аталатын моральдық доктринасы адамның жан
дүниесінің сырын ашуға бағытталған. Жоғары мінез-құлық қасиеттерінің әр-
қайсысы біріне-бірі қарсы екі түрлі ұшқары қылықтың орта аралығы болып
табылады. Бұлардың екеуі де теріс қылықтар. Мысалы: батылдық-қорқақтық пен
басбұзарлықтың аралығы, сыпайылық-ұялшақтық пен ұятсыздықтың,
мырзалың-сараңдық пен дүние шашушылықтың аралығы т. т. Аристотельдің
ұғымы бойынша ең жақсы адам — ұлылың дәрежесіне жеткен
кең пейілді, қайырымды адам, ол өзін мақтағанды, басқа біреулерді
жамандағанды сүймейді. Өзінің күштілігін әлсіздердің арасында көрсетпеуге
тырысады. Тек күштілердің алдында ғана өзін жоғары ұстайды. Жауға ашық жау,
досқа ашық дос болғысы келеді. Оның көңілі пайдалыға емес, тамашаға,
сұлулыққа ғана ауады. Қайырымды, ақ пейілді кісінің жүрісі жайлы, дауысы
төмен, сөзі мазмұнды болуға тиіс.
Дегенмен, Аристотель де өз заманына сай ойлады. Құлдарды ол адамға
санаған жоқ, сөйлей білетін құралдар деп атады. Құл иесі құлға қайырымды
бола алмайды. Сол сияқты, әкесінің баласына қайырымды болуы да міндет емес,
өйткені ол оның меншігі болып есептеледі, ал баланың әкеге қайырымды болуы
міндет, себебі екесіз бала дүниеге келмейді.
Адамның ой-сезімін, мінез-құлқын тәрбиелеп, жетілдіру арқылы окы бақыт
жолына салу мәселесіне бірнеше күрделі еңбектерін тікелей арнаған орта
ғасырдағы Шығыстың әйгілі ойшыл философы, біздің жерлесіміз, әл-Фараби
болды. Әл-Фарабидің айтуынша бақыт - әр адамның көздейтін мақсаты, үлкен
игілік. Сол мақсатқа жетуге мүмкіндік беретін адамда үш түрлі тамаша табиғи
қабілеті бар. Ол: а) ерекше жаралған дене құрылысы; ә) жан құмарлықтары; б)
ой парасаты.
Бұл қабілеттер өзінен-өзі табиғат тудырған қалпында бақытқа
жеткізбейді. Бірде түгелдей жақсылық нәтижесін берсе, енді бірде
керісінше болуы мүмкін. Мұндай кездей-соқтықты жеңудің жолы — аталған
үш қабілеттің әрқайсысын дұрыс жолға бағыттап тәрбиелеу, терісін
емдеп, дұрысын ілгері дамыту, сол арқылы адамның мінез-қүлқы мен ой-
парасатын оларды саналы түрде үнемі дұрыс нәтиже тудыратын дәрежеге
көтеру. Мұны іске асыру, бір жағынан, адамның өзіне байланысты
болса, екінші жағынан, мемлекет басындағы саяси қайраткерлердің міндеті. Әл-
Фараби былай деп үйретеді: қандай да болмасын іс қимылын жасағанда
адам біржақ-тылықтан, ұшқарлықтан сақтануы керек. Себебі әрбір жақсы
қасиет бір-біріне қарама-қарсы екі жаман қасиеттердің аралығынан туады. Бұл
арада әл-Фарабиге тигізген Аристотельдің әсері көрініп тұрады. Бақытқа
жету жолына меңзеу деген тамаша еңбегінде ғалым кісінің жан
дүниесін жетілдіру мәселесін философиялық тұрғыдан зор білгірлікпен жан-
жақты да, терең зерттеп, талқыға салады. Оның бұдан мың жылдан
астам уақыт бұрын айтылған кемеңгерлік ойлары бүгінге дейін маңызын
жоғалтқан жоқ.
Ой-парасат ғасыры деп аталған XVII ғасыр адам жөніндегі
философиялық мәселелердің қойылысын жаңа сатыға кетерді. Бұл ғылым
мен техниканың бұрын болып көрмеген жетістіктерімен бірге туған
капиталистік қатынастардың даму кезеңі болатын. Табиғаттың тереңдігі
құпия сырларына кез жүгіртіп, неше алуан машиналар ойлап шығару арқылы
өндірғіш күштердің жаңа сапамен өркендеуіне кең жол ашқан адамкың ақыл-ойы
өзінің теңдесі жоқ жасампаз күшін еріксіз мойындатқан дәуір болды. Сол
заманның Бэкон, Гоббс, Декарт, Спиноза сияқты әйгілі философтары адамды
өз болашағы өз қолында, құдайдан да, басқадан да тәуелсіз, тапқыр да
белсенді жасампаз тағдыр иесі, өз өмірінің саналы субъектісі деп таныды
да, өздерінің философиялық ізденістерін тек осы бағытта дамытты. Олар
адамның ерекшелігі де, рухани күші де оның ақылы мен ойында,
ойлау қабілетінде деп біледі. Адамның тіпті өмір сүруінің ең басты
белгісі осы қасиетте деп таныды. Француз философы Ренэ
Декарттың мен ойлай білемін, олай болса мен бармын деген қанатты
сөзінің мәні де осында.
Адамның ақыл-ой қүдіретінен туатын іскерлік, белсенділік қабілеттеріне
XVIII ғасырдағы француз ағартушылары мен материалистерінің философиялың
ілімі де ерекше көңіл аударды. Бұл дәстүр белгілі бір мағынада
француздардан XIX ғасырдың неміс философиясына ауысты.
Канттың адам проблемасына арналған негізгі принципі — әрбір жеке
адамның өз алдына маңсаттық нысана ретінде қаралу қажеттігі. Бұл оның адам
мүддесі жөніндегі ілімнің басты мәселесі болды. Адамға деген жүрек
жылылырын ол теорияға сүйенген салқын ақылдың бұйрықтарына қарсы қоюмен
болды. Адам бостандығын, еріктілігін Канттың қалай қолданғанын оның мына
бір ауыз сөзінен толық аңғаруға болады: Адамның барлық іс-қимылдарының
басқа біреудің еркіне бағыныштылығынан асқан сораңы сұмдықтың болуы мүмкін
емес.
Классикалық неміс философиясына келетін болсақ, ол адамды мәдениет
дүниесін қалыптастырушы, рухани қызметтің іске асырушысы, жалпы дүниелік
сананың, рухтың, ой-парасаттың иесі деп қарады.
Тарихқа материалистік көзқарастың қалыптасуы адамның қоғамдық өмірдегі
алатын орнык түсінуді шын мәніндегі ғылыми деңгейге көтереді. Адам
бұрынғыша рухани, денелік, әлеуметтік, табиғаттық болып бөлшектеніп,
біржақты немесе таза абстракті түрде қаралмай, тұтас тұлға ретінде, нақтылы
— тарихи мақсаттарға бағындырыла қаралатын болды. Адамның табиғи-әлеуметтік
мәні, қоғамдағы ролі мен орны жөніндегі мәселе оның ондаған мың жылдар
ішіндегі тарихи алға басу, яғни еркіндікке ұмтылу күресі сатыларының
сипаттарымен тығыз байланысты, Марксизм осыны дәлелдеді.
Табиғатта мақсат жоқ. Мақсат адамның дүниеге келуімен бірге пайда
болды. Демек, ол тек адамға ғана тән, бір-бірімен қарым-қатынастағы
адамдардан құралатын қоғамға тән құбылыс. Мақсат жай ғана ермек үшін немесе
сол мақсаттың өзі үшін ойдан шьгғара салған жасанды бірдеме емес. Түптеп
келгенде, адамның да, қоғамкың да мақсаты — адам қамы. Оның материалдық,
рухани мүдде-талаптарының кезінде қанағаттандырылып тұруына, өз басының
қанау мен езгіден, басқаның үстемдігінен бос еркін өмір сүруіне, оның ішкі
қабілеттері мен дарын-таланттарының уақытында толық ашылуына әлеуметтік-
экономикалык, жағдайлар жасау, басқаша айтқанда, адам үшін бақытты өмір
орнату. Мұны іске асыратын құдай да, патша да, үкімет басшысы да емес, оның
өз еңбегі, ақыл-ойы мен екі қолының күші, іскерлік қабілеті. Адамның
қоғамдык, өмірде орны, әлеуметтік жай-күйі толығынан өз еңбегінің саны мен
сапасына, әлеуметтік пайдалы белсенділігіне сай белгіленуі тиіс. Ол өмір
сүретін қоғам оның адамдың қалпын, жөн-жосығын тек осы жолмен ғана анықтап,
іске асыруға міндетті.
Бұл марксизм белгілеген адам проблемаларының шын
гуманистік, ізгілік принципі. Социализм осы принцип негізінде адамның жөн-
жосығын ең жоғары биікке көтеріп, толық еркіндікте, ауқатты емір сүруіне
тарихта бұрын-соңды болмаған қолайлы жағдай жасауды өзінің өзекті мақсатына
айналдыруы керек еді. Бірақ ол жеке адамға табыну, волюнтаризм және тоқырау
кезеңдерінде адам айтқысыз ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Философия тарихындағы адам проблемасы
Философия тарихындағы адам мәселесі
Философия тарихындағы адам өміріндегі достықтың орны
Адам проблемасы
Философия тарихындағы софистикалық танымның маңызы
Философиядағы адам проблемасы
Антикалық философия туралы
Ортағасырлық философия туралы
Философия функциясы
Жұмыссыздық проблемасы туралы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь