Етістіктің шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы

Сөз таптарының басқа түрлеріне қарағанда етістік жайлы М.Қашқаридың «Диванында» толық айтылады. Осы етістіктің қай категориясы болмасын «Диван» тілінде тек қана көрініс тауып қана қоймай, арнайы түсіндірілген. Сөз болып отырған «Диван» тіліндегі етістік категорияларының ішінде шақ тұлғалары «Диван» тілінде біршама көп вариантты болып табылады. Шақ тұлғаларының мән-мағынасы мен қолданылуы әркелкі болады.
Кәзіргі түркі тілдерінің бәрі қазақ тілінде қолданылатын шақ тұлғаларының грамматикалық мән тұрғысынан да, морфологиялық жағынан да, фонетикалық сипаты жағынан да белгілі дәрежеде «Диван» тіліндегі сондағы тұлғалармен байланысты. Сонымен бірге Махмуд Қашқаридың жеке тұлғалардың қолданылу ерекшелігі мен мән мағыналарын түсіндіруі сол тұлғалардың кәзіргі қазақ тіліндегі ұзақ уақыт бойы ұшыраған өзгерістердің белгілі дәрежеде түсінуге мүмкіндік береді.
1. Қазақ тілі мен әдебиеті: 2 шығуы.
2. Қазақ тілі және әдебиет мәселелері: 3 шығуы.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министірлігі.
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университеті.
Курстық жұмыс
Тақырыбы: Етістіктің шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы
Алматы ... шақ ... ... ... ... ... ... етістік жайлы М.Қашқаридың
«Диванында» толық айтылады. Осы ... қай ... ... ... тек қана көрініс тауып қана қоймай, арнайы түсіндірілген. Сөз болып
отырған «Диван» тіліндегі етістік категорияларының ішінде шақ ... ... ... көп ... ... ... Шақ ... мән-
мағынасы мен қолданылуы әркелкі болады.
Кәзіргі түркі тілдерінің бәрі қазақ тілінде қолданылатын ... ... мән ... да, ... жағынан да,
фонетикалық сипаты жағынан да белгілі дәрежеде «Диван» тіліндегі ... ... ... ... Махмуд Қашқаридың жеке тұлғалардың
қолданылу ерекшелігі мен мән ... ... сол ... ... ... ұзақ ... бойы ... өзгерістердің белгілі дәрежеде
түсінуге мүмкіндік береді.
«Диван» тілінде ашық райдың өткен шағы ... –ды/ ... ... ... ... ... ... қосымшасы
қазіргі қазақ тіліндегідей жедел өткен шақтық мән ... Бұл ... өзі ... ... «өткен шақ тұлғасы барлық етістіктерден
–ды қосымшасы қосылу арқылы ... және бұл ... ... ... Ол аны уруб ... -Ол оны ұрып ... ... жақсарту үшін
соңғы дыбысы қатаң әріптерге аяқталған ... ... ... ... қосымшасы –ды-ты-ты-ға ауыстырып қолданған ... ... ... ... ... ... ... аяқталған түбірге
де –ды түрінде жалғану кездеседі. Мысалы: Ерет бічді- ер кісі ет ... ... ... құл ... ... ... қарағанда (((ιιι ғасыр тілдерінің ... әлі ... және ... ... әлі
толық қалыптаспағандығын байқауға болады. Дегенмен, Қашқари т қатаң
дауыссызына аяқталып, -ды қосымшасының ... ... ... ... т- ... арнап мысал келтіреді. Тюркологияда жедел өткен шақ ... ... д ... ... ... т ... басталғандығы жайлы айтылған. Бұл
әсіресе Орхон-Енисей жазбаларында –ты вариантының көп ... (,(( жақ ... ... шақ ... –ы ... протезалық
қызметімен қоса «Диванда» оның әртүрлі дауыстыларға ауысып айтылуы
кездеседі. Бұл жайында ... ... ... –д ... ... ... дейді. Бұл қағидаға дұрыс келеді. Ал оғыздар мен кейбір басқа
тайпалар –ды-ны фатха қылып «бардам» дейді ... мұны ... ... деп ... Бұл қағидадан алшақ.Бірақ тайпалар арасындағы
айырмашылық осындай,»-дейді.Қашқаридің бұл пікірі зерттеулерде ... ... ... ... ... ... бір ... 111 жақты білдірген
жіктеу есімдігі ретінде қарайды. Осы есімдіктің ісі қазіргі Шанчжур тілінде
де сақталған.-ды аффиксі езулік дауыстыларды бар буыннан ... ... ... у,ү ... бар ... ... шақ ... еріндік
дауыстылардан кейін айтылады. Бұл тек (-(( ... ғана ... ... ... ... жақ ... ерекшелігіне де байланысты
болу керек. Себебі ((( жақ қосымшасы қандай дауыстыдан соң ... ... ((( жақ ... тек қана ... дауысты мен келуі,
Қашқаридің өз пірінде, Рамстедт толықтырмасын дәлелдейді.
Жедел өткен шақтың көпше ( жағы ... ... ... ... ... Бұл ... ... өзбек тілінің Ташкент диалектісінде де
сақталған. Ал қазіргі қазақ тілінде жедел өткен шақ ... ( жақ ... ... ... ... ... ( жақ ... атқаратын –қ,-к аффиксінің шығу тегі
туралы әр түрлі пікірлер бар. ... ... бұл ... ... -міз
қосымшаларынан кейін шыққан. Ол Орхон жазбаларында, якут тілінде ... ... ... ... оның орнына –мыз,-міз, якут тілінде
–быт, -біт, -бұт,-бүт формаларының қолданылатынын айтады. Ал Конанов ... ... ( жақ ... ... ... ... ... айтады.
Кононовтың ойынша: «что касается покозателя (л.мн. числа –қ, -к, то ... ... ... до ... форм ( и ... ... т.е. ... «индивидуально-личного» спряжения и закрепилась за первым лицом
ми.Числа как противопоставления форме типа йаз-ды». «Диван» тілінде, одан
бұрынғы ... ... де ( жақ ... ... ... ... көздеспейтіндігі, Мелиоранский пікірінің дәлелді екенін
көрсетеді. Қашқари: Оғыздар тілінде ( және ... ... ... орнына -қ немесе -к ... ... ... ... ... Ол екінші бір түсіндіруінде оғыздар тілінде –қ,-к
қосымшасы тек (жақта ғана жекеше және көптік мәнінде жұмсалады. Көпшілік
оғыздар (жақ ... шақ ... ... ... ... –м орнына
жекеше де, көпше де –қ немесе –к ... ... ... ... ... түріктер тәрізді айтады. Барды орнына бардуқ, келді орнына
келдүк деп ... ... ... ... ... шақ ... жақ
жалғаулары бойынша түрленуі мына тәрізді болу керек:
Түріктер тілінде
Жекеше ... ... біз ... ... сіз ... ... олар ... тілінде
Мен бардуқ біз ... ... ... ... бардуқ олар ... ... біз ... бардың сіз ... ... олар ... ... назарға алып қарасақ, мынадай қорытынды шығады:
қазіргі тілімізде ( ... ... ... –қ, -к формуласы –руқ, -дүк
қосымшасының ... Бұл ... ... ... ... құрамында үш жаққа да
жекеше, көпше түрінде бірдей қолданылса, ... ... ... ( және
((( жақта сақталып, (( жақта ... ... ... қолданылған. Келе-
келе ((( жақтағы –руқ құрамындағы –қ,-к формасы да редукцияға ұшырап, тек (
жақ көпше ... ... ... ... (( жақтағы жекеше және көпше түрінде қолданылуы:
Бардың нелек аймадың ... неге ... ... көріп қоймадың ... ... беру ... ... ... ... ... болмағу енді ... ... ... ... ай ... неге ... ей бала. Чын айдың- рас айттың.
Тапындың- қызмет ... Бу сен ышығ қолы ... сен бұл істі ... Не ... ... қашан келдің.
(( ғасырда өткен шақ мәнін білдіретін –руқ қосымшасы алғысында үш
жақта бірдей жекеше, ... ... ... оның одан әрі ... ... кейбір диалектілерде –руғ түрінде жұмсалған кейбір тайпалар
тілінде –руқ формасы, (,((( жақ ... ... ... ... ... параллель қолданылған.
-дық қосымшасы қазақ және бірқатар түркі тілдерінде, ( жақ көптік
функциясында сақталған. ... ... ... ... ... –қ,-
к формантының фонетикалық варианты болып табылатын –ғ,-г қосымшасы кәзіргі
түркі тілдерінің бірқатарында жекеше екінші ... ... ... ... өзбек, түркмен, азербайжан тілдерінің кейбір диалекрілерінде өткен
шақ формасы жекеше (( жақта ... ... ... ... ғ,г ... ... қалуы, бірде дифтонгқа айналуы ... ... М: ... ... Кейде сөз соңындағы ғ,г қатаң
дыбысқа айналуы мүмкін. М: ... ... ... ... түркі
тілдерінің тарихи дамуында заңды болып табылатын құбылыс.
«Диванда» ашық райдың жедел ... ... (( жақ ... ... ... ... қосымшасының жалғануы арқылы жасалады: бардыңыз.
Ашық райдың жедел өткен шағының ... ((( ... ... ... ... ... қолданылады. Бұнда Қашқаридың –ы өзгелік қосымшасы
түсініктемесін қарау керек: ол мені корүб қоп қылды-ол мені көріп ... ... ... ... тағылды-оқты басы тасқа тиіп мұқалды.
«Диванда» ((( жақ жедел өткен шақтың көпше түрі –ы ... ... ... ... ... ... жасалған. Жедел өткен шақтың көпше (((
жағына –лар жалғауы қазіргі өзбек, татар ... ... ... ... басқа да фактілер кездеседі. Мысалы:
Қақлар қамұғ көлерді
Тағлар башы ілерді
Ажун таны йыларды.
Түні ... ... беті суға ... ... басыда көрінді,
қардан тазаланды. Қашқари бұл ... ... ... шақ ... ... ... ... тұлға болу керек, деп ... –р ... бар ... ... ... ... тон ... етістігінің негізі қызыл ерді, -л дыбысы мен –е
дыбысы түсіп ... ... ... ... ... «Тон ... етістіктің құрамы «қара ердің» болып, «қара» сөзінен жасалған.
Осыған байланысты ескеретін жай ... ... ... ... туынды
етістіктердің соңындағы «еді» көмекші етістігінен қысқарып, өткен шақтық
мағынада қолданылған –ды формасы мен «барды» ... ... ... ... шығу тегі бір ... ... түбір етістігінің құрамындағы –ды
жедел ... шақ ... шығу ... ... ... -руқ
қосымшасымен байланысты болса, көбейді, қарайды, зерек-ті, ... ... ... –ды формасының шығу тегі «еді» ... ... ... әбден мүмкін.
Сонымен қатар «Диванда» мынадай фактілер бар: көмілді ... ... ... су, тазартылған су, қутанды нең-құттанған
нәрсе. Бұл мысалдардағы –ыңды қосымшасы құрамды болып келеді. Бұл аффикстің
алдыңғы компоненті –ы ... етіс ... Ал –ды ... ... ... ... деп қарауға болады. Оның себептері: ең алдымен, ... ... ... ... ... –ды ... ... мән беру ыңғайында
біріңғай, яғни бірдей. Екінші жағынан, жедел өткен шақ тұлғасы болатын ... ... ... ... ... ... ие ... жазбалар тілінде кездесіп отыратын құбылыс. Нақ осы тұлғада
қалыптасып кеткен сөздер қазақ тіліндеде бар. Үйінді, ... ... ... қиынды, асыранды, ағынды, көбейтінді, ертінді, кесінді
сөздері нақ осы ... ... ... тіліндегі мұндай тұлғалы сөздер-
заттанған, зат есім ... ие ... ... ... зат ... Қашқаридың түсіндіруінде бұл арғулар
сөзі, «көз» сөзінен шыққан. Бірақ арғулар бұйрық формасында –р ... ал ... шақ ... ... –р ... –з ... айтылады. Мысалы: ол
мені көрді, көзүнүр, көзүнмек. Бұдан көз, көр сөздеріндегі кө-тубір де, -з,-
р қосымшалар екенін байқауға болады. ... ... ... ... соң ... ... шақ ... –с-ның шығу тегін өте
ертедегі –р-ға байланыстырады. Осы ... ... та ... бұл ... 1894 жылы ... ... ... өткен шақ мәнін беретін екінші бір қосымша ... ... бұл ... ... түсіндіреді: «Оғыздар және
қыпшақтардың бір тобы сувориндер… жуан, әрі ... ... ... ... ... ... ... қарай ажыратылмайды. Сондықтан…йа
қурдуқ- ол садақ жасады деп ... Мен ... ... деу үшін де йа қурдуқ
тұлғасын қолданады»… Оланы урдуқ- ол оны ұрды.
-дуқ тұлғасының өткен шақтық ... ... ... ерекшелігі –оның
жақ қосымшаларын қабылдамайтындығы, жақ, сан ... ... де, ... де, сол сияқты бірінші, үшінші жақта да бір сипатта –дуқ,-
дүк турінде айтылып, ... ... ... ... сүге ... ... ... әскермен сөйлеспеді. Қазаш теміш қаймадуқ,
қазын теміш қаймыш. ... ... ... ... ... ... қайырымдылық жасады. Мен йа қурдуқ-мен садақ жасадым. Мен ... ... оған ... ... Бұл ... ... шақтың –дуқ
тұлғасы жіктеу есімдіктерімен қосарланып келгенде ғана қай ... ... ... ... ... –ды және –дуқ тұлғаларын бір мәнде қолданылатын тұлғалар ... Осы –ды ... ... ... ... ... арғу, ұйғыр
тілдеріне тән екендігін айтады.
Өткен шақты білдіретін –ды ... ... ... 47 ... ... қолданылатынын М.Ф.Катанов көрсетеді.
«Диванда» өткен шақ мәнін беретін қосымшаның бірі –мыш. Бұл тұлғаны
былайша сипаттауға болады: «салт және ... ... ... шағы –мыш
қосылу арқылы жасалады. Ондай жағдайда –мыш ... ... шақ ... ебге ... – ол үйге барған екен. Ол меңе келміш – ол ... ... Бұл ... ... «барды, келді» етістіктеріндей өткен шақ
жасайды және –ды қосымшасының орнына қолданылады».
Тюркологияда –мыш тұлғасының генезисі жайында ... ... ... түркі тілдерінде жіктелетін етістік формаларының барлығы да
өзінің шығу тегі ... ... ... -мыш ... ... болады деп қарайды да, оның құрамы жайлы мынадай пікір айтады:
форма на –мыш есть, ... двух ... ... и ... ... на - -мыш, где-ым, -ім словообразовательный ... ... ... к ... –еш ... ... бұл ... монғол
тіліндегі –мол, -мел аффиксімен ... ... ... ... ... ... екі сәйкестікті айтады: а)-мал старшую форму,
которая относится вероятно к китайскому периоду и ещё до ... ... ... б) ... ... позднюю форму, которая возникла ... ... и ... в многочисленных застывших уже выражениях,
а также в специальном сочетани с глаголом бол-употребляющимся до сих пор ... ... ... ... ... сонымен қатар, атрибуттық қызметтеде
жиі ұшырасады: Қорықмыш кісіге қой башы қош көрүнүр—қорыққанға қой басы қос
көрінер.
«Диванда» етістіктің келер шағы –р (-ар, -ер, -ыр, -ір, -ур, ... -йүр) ... ... ... Оның ... түрі –мас, -мес
тулғасымен берілген. Қашқаридың түсіндіруінше –р қосымшасы келер шақ
жасаудың кең ... ... ... –ар, -ер ... ... ... ... жалғанады. Соңғы дыбысы –р түбір етістіктерге ... -ур, -үр ... ... да, соңы з, ш, л, н ... сөздерге қысаң дауысты варианттары жиі жалғанады. Осы –р
тұлғасының арғы ... ... ... бірнеше пікірлер айтылған.
А.Н.Кононов ауыспалы келер шақ жасайтын –а, -й мен –р ... бір ... да, -р ... өзі ... ... ... септік қосымшасы –ғару,
-геру ден дамыған деп қарастырады. Н.А.Баскаков –ғар ... ... ... Ал ... ... ... ... –йур, -йүр
тұлғасының арғы тегі есімшеге барып тірелетінін түркмен тілі ... ...... ... ... ... кезінде болып жатқан іс-әрекетті білдіреді: Ақтурур
көзүм ... ... ... жасым көлге
Түш қылур өрдек йуғақ ... оған ... пен ... ... ... ... ... алдағы уақытта болуға тиіс-әрекетті білдіреді:
йалануқ оғлы йоқазур, езгү аты қалур—адам баласы ... ... ... ... аты ... орындалуының шарты ретінде басқа бір ... ... ... ... ... Күч елдің кірсе, төрү түңліктен
чықар—зорлық есіктен кірсе, шындық түңліктен шығар.
4.Әрқашан ... ... ... ... қар ... ... ... Қар қыста ғана жауар,
Ашлығ тарығ аның ... ... ... ... ... йағы ... ... ... ... ... ... келібен тебрешүр. сен келіп едің тынышсыз ... ... ... ... білдіреді: Қандаш қума урур, ігдіш өру
тартар—атасы бір ұрысар, анасы бір тел өсер.
Қазіргі қазақ тілінде нақ осы шақ ... ... ... ... жүр ... тек ... ... ғана көмекші қызметінде
қолданылған. Ал қалғандары ... ... ... ... ... ... ... оның келер шақ және мастар формалары «йатур, йатмақ»
деп көрсетілген.
Қолданылған әдебиеттер:
Қазақ тілі мен әдебиеті: 2 шығуы.
Қазақ тілі және әдебиет мәселелері: (( ... ... бұл ... жұмысты жазу барысында М.Томановтың
«Етістік шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы» ... ... ... Бұл жұмыс аталып отырған тақырып М.Қашқари ... ... ... ... Томанов өз пікірлерін және басқада
тюркологтардың ... осы ... ... ... етістіктермен
салыстыра, сабақтастыра талқылайды.Әр айтылған тұжырымға нақты мысалдар
келтіреді. Түркі тілдеріндегі етістіктің шақ ... ... ... ... тюркологтардың ой-пікірлері
жұмыста орын алды.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
Көсемше9 бет
Eciмшe туралы жалпы түсінік44 бет
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
Аналитикалық және күрделі формалы етістікке жалпы сипаттама12 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы32 бет
Болымсыздық мағынаның эмоционалды-экспрессивті реңкін көркем шығарма тіліндегі мысалдар арқылы дәлелдеу38 бет
Екі етістіктен біріккен күрделі етістіктер73 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь