''Қазақ'' этнонимі туралы зерттеу деректері

Ι Кіріспе
ΙΙ Негізгі бөлім
1 ''Қазақ'' этнонимі туралы зерттеу деректері
2 ''Қазақ'' сөзінің шығу тегі, тарихы
3 ''Қазақ'' атауының мән мағынасы туралы

ΙΙΙ Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
Бір ұлттың ұлттық этнонимінің шығуы, оның мән-мағынасы мен сөз төркіні тұманды мәселе. Тарихта ол талай ой-пікірді туғызып, айтыстар көтеретін, сан-алуан жорамал – жоруларды жорыққа шығаратын және бірауызды шешімге келе қою қиын күрделі мәселе. Сол сияқты, ''қазақ'' атауының шығу тегі, оның мән-мағынасы туралы мәселелер талай заманнан бері талқыланып, сан алуан жорамал-жоруларды, дәлел-деректерді тудырады. Менің бұл тақырыпты алған себебім тарих ғылымында әлі күнге дейін, бұл мәселеге дәл, тұжырымды, тоқ етер жауаптың жоқтығы. Бұл мәселені талқылауда, қазақ халқының құрылу, қалыптасу тарихы мен уақыты ''қазақ'' атауының деректемелер де жарыққа шығуынан ажырата білу қажет.Өйткені бір халықтың тарихи қалыптасуы мен оның атының бір уақытта бола бермей, ол ілгерінді-кейінді болып отырады. Алайда, бір ұлттың ұлттық атының шығу тегін, мән-мағынасын анықтау, сол ұлттың арғы тегі мен алғашқы кездегі тарихын түсінуге көмегі көп, маңызды мәселенің бірі.
1. “История Казахской СССР” под ред7 Нусипбекова А и др.
Алма-Ата “Наука” 1979 2том 253 стр.
2. “История Казахстан с древнейших времен до наших дней. Очерк”
Под общей ред. Козыбаева Алматы “Дәуір” 1993 142 стр.
3. Сама Цянь “Ши цзы” (Истор.записки) б.э.д. 1990 ж. 52 т.75 бет
4. Бань Гу “Хань Шу” (Истор.записки) б.э.д. 1990ж. 85 т.27 бет
5. Фань Жу “Хронология исторических событий Китая и зарубежных стран” Сяньган: “Чжуихуо” 2 изд.1991 г.58 стр.
6. Чжан Си Мань, Хэ Цю Тао “Усунь – это казахи” Чжуньцин:
“Шо вэнь юэ кань”, 1944 г. 39-44 стр.
7. Жанузақов Т “Қазақ” терминінін эпимологиясы
“Жулдыз” журналы №1 1989 ж.
8. Қани М. “Қазақтың көне тарихы” Алматы “Жалын” 1993ж. 22 б.
9. “История Казахстан под ред. Козыбаева М Асылбекова М
Алдажуманова К и др. Алматы “Атамұра” 1996 ж. 1 том 505 стр.
10. “Хадұд Әл-Ғалам” 982 ж.48 тарау
11. З.У.Тоған “Жалпы түрік тарихына кіріспе”, 1 т. 1957 ж.
12.Ісләм Қабышұлы “Керейлер керуені” 79 бет
13. Қани М “Қазақтың көне тарихы”
Алматы “Жалын” 1993 ж. 17-20 бет
14.А.Құнанбаев “Абай шығармаларының бір томдық толық жинағы” Алматы 1961 ж. 491-494 бет
15. Дулати М.Х. “Тарих-и-Рашиди” Рукопись СПб филиала института востоковедение РАИ 648 в, 46 стр.
16. Ш.Уалиханов “Таңдамалы шығармалары” 1 том 171 бет
17. “Жұлдыз” журналы 1983 ж. наурыз 37 бет
18. “Орхон әбиделері” 9 басылым 116-121 б. 1983 ж.
19. “Көне түркі жазба ескерткіштердің тілі” Алматы 1971 ж. 122 б.
20. “Жұлдыз” журналы 1983 ж. наурыз 38 бет
21. “Қазақ деген сөз қайдан шыққан” “Жұлдыз” журналы 1984 ж.
22. Ежелгі тарих жайында 194 ж. №1 263 бет
23.Ә.Марғұлан “Жұлдыз” журналы 1984 ж. қаңтар №1 144 бет
24. Ә.Марғұлан “Жұлдыз” журналы 1984 ж. қаңтар №1 145бет
25.Вахошти “Грузия географиясы” 1904 ж.32 бет
        
        Жоспар
Ι Кіріспе
ΙΙ Негізгі бөлім
1 ''Қазақ'' этнонимі туралы зерттеу ... ... ... шығу ... ... ... атауының мән мағынасы туралы
ΙΙΙ Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Бір ұлттың ұлттық этнонимінің шығуы, оның мән-мағынасы мен сөз төркіні
тұманды ... ... ол ... ... ... ... көтеретін,
сан-алуан жорамал – жоруларды жорыққа шығаратын және бірауызды шешімге ... қиын ... ... Сол ... ... ... шығу ... оның мән-
мағынасы туралы мәселелер талай заманнан бері талқыланып, сан алуан жорамал-
жоруларды, ... ... ... бұл ... ... себебім
тарих ғылымында әлі күнге дейін, бұл ... дәл, ... тоқ ... жоқтығы. Бұл мәселені талқылауда, қазақ халқының құрылу, қалыптасу
тарихы мен уақыты ''қазақ'' атауының деректемелер де ... ... білу ... бір халықтың тарихи қалыптасуы мен оның атының
бір уақытта бола бермей, ол ілгерінді-кейінді болып ... ... ... ұлттық атының шығу тегін, мән-мағынасын анықтау, сол ұлттың арғы
тегі мен алғашқы кездегі тарихын ... ... көп, ... ... сөзінің пайда болуына байланысты, ғалымдар әлі бір пікірге
келген жоқ. Осы сөздің мағынасын түсіндіретін бізге көптеген ертегілер,
аңыздар, мифтер, ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ыдырау нәтижесінде пайда болып, бұл сөз әлеуметтік
мағынаға ие деп жорамал жасайды.
Ал, басқа ғалымдардың пікірлері бойынша ... сөзі XV ғ ... ... мен ... ... ... ... жалпы атауы
болып келеді. “ҚазССР тарихының” бес томдығында: “қазақ ұлты – XIV- XV ... ... - деп ... ... осы күнге дейін Қазақстанның тарихы” атты кітапта,
қазақ ұлтының қалыптасуы ... ... бұл XV ғ II ... Сол ... ... ''қазақ'' деген атпен ұлт қалыптасты.
Алайда, ұлтқа ат берген сөз, сол ұлттың қалыптасуына ... ... ... алу ... деп ... ... мен өз еңбегімді ''қазақ'' сөзінің пайда болу кезеңіне,
оның этимологиясына арнап, оған егжей-тегжейлі талдау жасап ... ... мен “Ши ... мен ... Шу” ... ... ... сөзіне жақын “үйсін” (“усын” немесе “асу”) тайпалары ... ... ... боп есептеледі.
Ежелгі “Жұңго” жылнамаларында “үйсін”; “усын” яки “асу” деген аттары
“қазақ” атауының дыбыстық баламасы дейді. Жоқ Имшақ, Хи ... ... осы ... қуаттайды. Осыған орай Қытай ғалымдары “үйсін”
және “қазақ” ... ... ... ... ... болуын, ежелгі үйсіндердің өмір сүру уақытына, яғни б.э.д. I ... ... ... ... ... ... атауы
Кавказдағы түрік тайпаларының шежірелерінде кездесіп, VI ғ бастап жалпы
есім және этнотермин ретінде кездескен..., кейін X-XI ғ.ғ. бұл термин ... ... ... ... Қыпшақтар, Ноғайлардың ішінде де
қазақтар болған” дейді.
“Қазақ” атауы “Таң патшалығы тарихында” (VII-VIII ғ.ғ.) ... ... ... ... пікір өте дәлелді.Мұнда парсыларға арналған
тарауда, былай жазылғн: “Парсылар шығыста тохар, қаңлылармен, ал олардан
солтүстікке ... ... ... ... өмір сүрді”.
Егер де біз бұл хабарға ерсек “қазақ” атауы ерте кезде қарым-қатынас
жасаған, ... ... бар ... ... ... ... ... хащу, араб, парсы, византия, орыс, моңғол және түркі тіліндегі
жазбаларында кездеседі. Бұл ... тіл ... мен ... сай, ... атауы әр алуан формада – “аса”, “каса”, “хайсау”,
“қасақ”, “көсек”, “гәсуг”,“гасаг”,“хасык”,“қасе” т.б. түрде кездеседі.
“Иуан патшалығы тарихындағы аудармаларға қосымша” атты кітапта:
“Түріктер ... ... ... ... ... бөлігін “қаса”, “яки”
“хаса” ұлыстары қатыстырады. Батыс елдерінің ежелгі деректерінде бұл ұлыс
“қазақ” деп аталған. “Каса”, “яки” “хаса” деген атау осы ... ... ... ... Хащу ... дыбыстық жүйесінің дамуы мен
өзгеруіне байланысты харцу әрпі әр дәуірді әр түрлі дыбысталып (оқылып)
отырған. Сондықтан, ханцу тарихшылары ұқсас бір ... атын ... ... ... таңбалап отырған. Бұл әріптер өз дәуірінде сол ұлттардың
атын едәуір дұрыс бейнелеген. Бұл әріптердің ерте замандағы оқылуы мен
қазіргі оқылуының ... ... ... бар. ... ... көне жазу тілінде жазылған тарихтардағы “каса”, “хаса”,
“aca”, “кіса”, “хса”, “касо” деген халық аттары “Қазақ” атауының сол
замандағы көне ... ... ... ... ... ... Жоғарыда
баяндалған батыс пен шығыстың тарихшыларының деректемелерінде Х ... ... ... ... ... осы пікірдің дұрыстығын дәлелдейді.
“Тарихи деректердің қиынына қарағанда, осы ... ... ... ... ... “аса” атауларын “Таң патшалығы тарихында”
кездесетін тайпа аты “аса”(“янса”) мен ... ... ... хан ... ... ... өңір ... алаңдардың
бұрынғы аты аса дейді. “Уи хандығы тарихының түсіндірмесінде” : “Аса елінің
тағы бір аты- ... деп ... ... хан ... тарихы, батыс өңір
шежіресінде”: “Аса мемлекеті – өзінің атын Алан бірлестігі деп өзгертті,
олардың жерлеріндегі қалалар қаңлы еліне тәуелді” деген дерек беріледі.
Бұған ... ... мен ... ... ... ... екі ... аты
болған, асалар үстем рынға шыққанда бұл екі ... аса деп ... ... келе ... ... ... ... бірлестігі” деп аталған. Тарихшы
М.Ақынжановтың айтуынша,осы алан ұлысы кіші жүз алшын тайпасының арғы тегі.
Оның үстіне ... кіші ... ... алаша, алаш деген тайпа аттары
тіл тұрғысынан қаврағанда алан атауымен түбірлес.
Алан (аса) тайпалары заманымыздан бұрынғы үшінші ғасырдан бастап Арал
теңізі ... мен ... ... ... ... мекен еткен. 982-жылы
парсы тілінде жазылған “Хұдұд әл-ғалам” атты кітапта: ... ... ... ... бар” деп көрсетілген. Әбілқасым Фердауси осы Арал теңізінің
солтүстігін мекендеген халықты “қазақ” десе, Константин Порфироуни ... ... деп ... Осы ... ... ... әл-ғаламдығы”
деректерге қарағанда, аландардың қосарлы аты болған “аса” да “қазақ”
атауының хан әулеті кезіндегі дыбыстық баламасы болып ... ... ... жазу ... деректерде, “аса”, “каса”, “хаса”, “хасақ”
түрінде жазылып келген. Ежелгі замандағы “хан ... ... ... “алан” мен “аса” деген аттың қосарлана қолданылуы қазақтың
шежірелері мен тарихи аңыздарында “қазақ” пен ... ... ... еске ... ... әйгілі классиктерінің бірі - Әбілқасым Фердауси
(940-1020) өзінің Шахнама атты ... ... ... ... ... көп ... (Арал теңізі) солтүстігін мекен етіп тұрған күшті және көп
санды ел деп, Тұранның жауы ... ... ... ... араб авторы Мәсғудидың шығармасында “қасақ” деген
халық аты атанды. Түркия профессоры З.У.Тоған тоғызыншы ғасырда араб авторы
Әдһам ... ... ... ... сөздің бар екендігін атап
айтады.
Византияның императоры Константин Порфиродни (905-959) өз
жазбаларында Кубадан шығысқа қарай мекендеген елді “Қазақия” деп ... ...... ... жағында қазақ халқының құрамындағы ең зор,
саны мол тайпалардың бірі қыпшақ елі тұрғандығы тарихқа әйгілі. Егер
қыпшақтар өздерін ... деп ... ... ... ... ... ... танысын. Ал, ол кезде орыс пен украин казочествосының аты да,
заты да, жоқ еді.
Оныншы ғасырдан бастап орыс жылнамаларында да ... ... ... ... 965 жылы жазылған “Повесть времменных лет”
жылнамасында 968 жылы орыс князы Святославтың Кубань өзенінің
оңтүстігіндегі қазақтарға әскери жорық жасап, ... ... ... жылы ... ... ... қазақтарға шабуыл жасаған. 1066 жылы
Тмутархан князы Ростлов қасақтардан салық алып тұрған.
Орыс шежіресі Никаенның ... ... ... Оңтүстік Ресейге
шабуыл жасаған Шыңғыстың әскерлері бұдан бұрын да “қазақтарды” ... деп ... Оған ... ... ... ... ... кездеседі.Онда “Солтүстік жақтағы қаңлыларға, қыпшақтарға,
бойжігіттерге, орыстарларға, мажарларға, асаларға, сасаларға, меркештерге,
бұлғарларға жорыққа аттанып, Еділ мен Жайық өзенінен ... Киев ... ... ... ... ... ... берілді”, - делінген орыс
шежіресі Никон “қазақтар” деп осы жолғы шабуылға тап болған қаңлы, қыпшақ,
байжігіт, аса, т.б. ... ... ... ... ... ... һижрияның 737
жылы (жаңа эраның 1356 жылы) қазақтардың Мауеренахрға шабуыл жасағандығы
жазылған.
Зерттеуші П.Путкес өзінің “қазақ атауы туралы” деген ... ... ... көшіп жүрген, түркі тектес халықтар бізге
қазақ деген атпен белгілі” дейді.
Орыс хатшысы Каралцин: “1481 жылы Алтын Орданың ақырғы ханы Ахметке
Шәйбандық Иби хан 100 мың ... ... ... ... ... ... мен ... 15 мың қазақпен шабуыл жасап, Ахмет хаанды өлтірді” деп
жазды.
Моңғол ... ... ... Академиясының қызметкері Исләмі
Қабымұлы “хасаг” деген сөздің моңғол әдебиетінде оныншы ғасырдан бастап
белгілі болғанын, ... ... ... мен “Бабалар шежіресінде”
“хасаг” (“қазақ”) деген сөздің кездесіп отыратынын атап көрсетеді. Автордың
айтуына қарағанда ерте кезде моңғолдар ... ... ... ... ... деректер мен дәлелдерден “қазақ” атауының тоғызыншы,
оныншы ғасырлардан бұрын-ақ төңіректің төрт ... ... ... ... ... ... Бұл атау ... ғасырдан кейін тіпті де С.Келемторный
мен Т.Сұлтанов мұсылман дерегінде – 1245 жылы ... ... ... ... ... ... ... сөзін тапты.
Сөйтіп осы авторлар “қазақ” терминінің көлемді түрде қолданылуын XIII
ғ. ... ... ... ... ... мен ... ғана жарыққа
шыққан дейтін пікір дәлелсіз, жетпей айтылған жадағай тұжырым.
Ежелгі “усин”, “уйсін”, немесе “аса” деген ұлыс ... ... ... ... ... ... де ... Өйткені,“үйсін” мен
“қазақ” атауы дыбыстық жағынан тым алшақ, оның үстіне қазіргі қазақ
арасында үйсін ұлысының аты сақталып отыр. Егер үйсін мен ... бір ... онда ... атауымен қоса үйсін аты сақталмаған болар еді. “Қазақ” -
-жалпы халықтың аты. “Үйсін” – қазақтың құрамындағы ұлы жүз ұлысының аты,
қазіргі қазақтар бұл екі ... ... ... “қазақ” атауының тарихи деретемелерде жорыққа
шығуының ерте екендігін дәлелдейді. ... ... ... ... ... халық атына айналған емес, ол алғашында жеке ру
тайпасының аты ретінде жарыққа шаққан, одан соң тайпалар одағының атына
айналған. Мысалы, кіші жүз ... ... ... жеті ру ... ... ... жағалбайлы, шенеу, рамадан;) тайпалары “қарт қазақ”
деп те аталып ... ... ... кейін келе кеңейтіп халық атына, ұлт
атына айналған.”
3. “Қазақ” атауының мән ... ... ... ... ... айтылған пікірлердің бірсыпырасы
қазақ халқының арасында сақталған тарихи аңыздар мен шежіре деректерді
сабақтаудан ... ... ... мен шежіредер: “қазақ”, “алаш” және
“жүз” (үш жүз) деген атауларды бір-бірімен ... ... ... ... ... ... ерте заманда Қ.... қадір деген батыр
қолбасшы болады, ол шеру ... қол ... ... ... мен ... бастап өткізеді. Бір жолғы жорықтағы шайқаста ауыр жараланған
Қ.... қадір елсіз, сусыз жапан түзде жалғыз ... ... ... ... әбден болдырған қолбасшы қанша қарманса да жүруге шамасы
келмей жығылады. Өлім халінде жанталасып жатқан кезде аспаннан бір ақ ... ұшып ... ... су ... оны ... ... ... да, айдын
шалқар көл жағасына бастап барады. Бұл қаз, аққу терісін сыпырып тастап,
ару қызға айналып, Қ... ... ... ... ... Қадыр осы ақ
қызға үйленді, бұдан туған ұл “қазақ” атанды. Қ......: Ақарыс, Бекарыс және
Жанарыс деген үш ұл ... ... Ұлы жүз; ... Орта ... Кіші жүз ... ... - ... аңызда қазақ халқының негізін салған қыз бейнесі сипатталады. Бұл
аңыздың шегі ананың дәуірде аққу-қазға сиынып, оны төтемдік ...... ... ... ... ... ... ... ... ғасырдағы қазақтың ұлы ақыны және ағартушысы Абай ...... түбі ... ... туралы” деген әйгілі қара сөзінде
Арабтар Орта Азияға ... ... ... ... ... ... “хұзағы” деп атапты. Хибани-киіз шатырда жүруші дегені екен.
Хузағи дегені өз жұртында “хузағи” деген көшпелі халқы бар ... ... ... ... ... ... бір ханы көшіп келіп жатқанда
бұлардың тіркелу жүйесін көрі: міне, мыналар шынымен қазақ екен депті.
Сонымен бұлар өзін-ді де, ... өзге ... да қаза атап ... ... үліс ... екен де жүре ... ... деп жазады.
Қазақтың XIX ғасырдағы фольклор зерттеушісі Әбубәкір Дибайұлы қазақ
деген сөзді “қаз” және “ұзақ” деген екі түрлі құстың ... ... ... ... дейді. Ол тағы бір пайымдауында: қазақ сөзінің әсілі
“еркін жүрген адам” деген ұғымнан алынса керек, оны халық аңызынан толық
аңғаруға боллады деп ... ... ... атауы қаз (құс) және аң (аппақ) деген
сөздерден шыққан ... Яғни “ақ ... ... ... айтады. Мұхаммед Хайдар
Дулати өзінің “Тарихи-Рашиди” атты еңбегінде Әбілқайыр ханға қарсы шығып,
Дешті қыпшақ даласына ... ... ... ... ... тайпалары жайында
айта келіп: “Әбілқайыр хан өлгеннен кейін өзбек ұлысында ырық-жырық туып
дала мекендеушісі өзінің қауіпсіздігімен өзбасының қамына бола Керей ... ... ... пан сұрайды. Сөйтіп бұлар күшейіп алды. Алғашында әлгі
қашқындар, ал ... ... да көп ... ... (өз ұлысынан) бөлініп
кетіп, бірақ уақыт мал мүліксіз, қаңғып жүрген адамдар болғандықтан, оларда
жұрт қазақтар деп атап кеткен. Сөйтіп ... ... осы ат ... ... ... ... сөзі әскери термин ретінде қолднанылып
“ержүрек, батыл” деген мәнді білдіргенін баяндайды.
Атақты ғалым В.В.Радль “қазақ” деген атауды: “тәуелсіз, еркін, ... деп ... Ал ... ... сөзі ... тұрғыда
белгілі бір мәнге “батыл, ержүрек, еркін адам” деген ... ие ... ... ... ... Шәкәрім Құдайбердіұлы да осы жоғарыдағы
пікірлерді жақтайтын: “қазақ” дегеннің мағынасы “өз алдына ел болып, еркін
жүрген халық деген сөз” деп ... ... ... ... ... ғасырда, атап
айтқанда, Қазан төңкерісінен бұрын тарихи әдебиетте кең етек алған пікірлер
болатын. Ал кейінгі кездерде бұл айтылғандардан тыс, ... ... жүр. ... ... ... ... ... заманда қазақ даласын
мекендеп, қазақ халқының құрамына қосылған тайпалар мен халықтардың
аттарына байланыстыра зерттеп, тіл, ... ... т.б. ... тұжырым жасайды.Бұл пікірлерді айтушы ғалымдар: Ә.Қайдаров;
Ә.Құрысжанов; А.Абдрахманов; Ө.Қойшыбаев; А.Ақынжанов; А.Н.Бер........;
т.б.
Ә.Қайдаров ; Ө.Қойшыбаевтар қазақ сөзін екі мүшеге бөліп қарайды да
“қаз” ... ... ... ... ... жерінде V-VIII ғ.ғ. өмір
сүрген “аз” деп таниды. X-XI ғасырға дейін ... сөз ... “Х” ... ... болғанағ дейін, ол этноним ұяң қалпында “аз”,
қатаң тұлғада “ас” формаларында қолданылғанын ... Осы ... ... өзгерістерінің нәимжесіндегі этнолингвистикалық даму,
өзгеру күйін көрсетеді.
VI-VIII ғасырлардағы көне түркі тілінде “қ” дыбысы сөз басында жиі
қолданылған,мысалы: қаған,қара, қыш, ... құл, қон, т.б. ... ... (қаз құс) деген сөз де бар. Ол “аз” формасында емес,“қаз”
қалпында ... ... ... ... ... ... қаз және оғ
(оқ) деген екі компоненттен жасалған. “ОҒ”көне түрік ... ... ... шығу тегі ... ... ... ... яғни “қаз
тайпалары” деген сөздермен байланысты болған деп, тұжырым жасайды.”
Тарихшы М.Ақынжанов пен жазушы С.Мұқановтың пікірлері бойынша:
“қазақ” деген сөз “қас” және ... деп ... екі ... ... Қас
“шын, нағыз” деген мағынада, сақ деген Орта Азияда ерте ... ... ... ... ... ... пайымдауларында, қазақ
сөзінің мағынасы “нағыз сақ”, “шын сақтар”.
Кейбір авторлар бұл терминнің (“қазақ”) шығу негізі өзге этнонимдерге,
мәселен “косогтер”, “хазарлар” дегенде ... ... ... термин болған “қазақ”деген сөз бірте-бірте, Қазақстан
территориясында тайпалардың халық болып бірігу процесіне байланысты
этникалық маңыз алды. Қазан төңкерісінен бұрынғы этнографтар мен
тарихшылардың ... ... ... сөзді “еркін адам” “қалмақ” деген
деп түсіндірді.
Академик Н.И.Маррдың пайымдауынша: “қазақ”, “хазар” сөздерінің түбірі
“қас”, “қаз”, демек “кас-пи” ... ... ... сөздерімен
байланыстырып отырады. Солтүстік Кавказды мекендейтін елдер Кавказ тауына
асыап жүріп, оған өз тайпасының атын сіңірген, сондай тайпалардың бірі
каспи ... ... ... академигі Б.Грозный (1879-1952) бұл мәселені былай тұжырымдайды:
“Қасахи” біздің заманымыздан бұрын Каспиий теңізінің батысында тұратын ... ... ... ... - “қас”, “қаз”. Ал “қасақ” ... ... де ... алынған. “Кавказ” “Қаспий бәрі бір түбірден.”
Армян жазушысы – Мұса Хареншидің айтуынша “қазақтар біздің
заманымыздан көп бұрын, Иран ... ... ... ... ... ... жағасын қоныстап отырған.”
Қазақстан академигі Әлкей Марғұланның айтуы бойынша, ... ... ... ... ... ... хазарлармен байланысты
болған.Н.Я.Марр мен П.Грозный келтірген “қаз”, “хаз” сөзі екеуі бірдей
Хазарлар ортасында “қазар ұғ”, ... ... екі ұлы ұғым ... Бір ... жері – берім осы күнге дейін кіші жүз ұлысының бір ... ... 2 ... тарихи деректерінде:Арал және Каспий
теңізінің төңірегіндегі елді “хаса”, “каса” (қазақ) деп атаған.
Тарихшы Табирдің айтуынша, Амаудария өлкесінде де қазақ болған.
Арабтың ... басы ... ... VII ... ... ... ... өлкесіне тартады. Ол кезде Амудария мен Сырдың жағасын, Арал теңізі
бойын, Жетісуды қоныстанғантайпалар: үйсін, ... ... ... ... ... - ... өте қадірлі сөз, мықты, күшті.
Шабытты көрсетеді. Европа тілінде ондай ұғымды рацарь (ер) деп атайды. ... ... ... ... ... қазақтар өзінің жойқын ерлігімен,
алып күшімен барлық дүниеде даңқты болды; оларды қайтпайтын ержүректік
мінезі араб тілі сенімді тілдерде ашық жазылған” дейді.
Енисей өзенінің бір ... ... ... Ұйық ... ... жазылған ... ... ... ... ... талас болып келген “қазақ” сөзінің тасқа басылған таңбасы,
айғағы болмақ.
Сібір халықтарының ескі тілінде ... ... сөз ... “алып” деген мағынада екен. Сонда “қазғаң оғлұм” дегеннің
мағынасы ... ... ... ... ... сөз ... Бұл “қазақ” сөзінің
көп айтылып келе жатқан “ержүрек еріктілер”, “батыр адамдар” деген
мағынасына сай ... ... ... ... ... “қазақ” сөзі моңғол
тілінде басұа бір мағынаға ие моңғол ... ... ... ... деген
мағынаны білдіреді. Оның пікірі бойынша сол тайпалар арбаларда орын
ауыстырған болатын. Сөйтіп, “қазақ” сөзі шықты деп ол тұжырым жасаған.
Ағылшын ... ... ... ... ... ... “қаңлы” сөзі
“арба” деген мағынаны білдіреді.
Қорытынды
I тарау бойынша: “қазақ” ... ... шығу ... оның алғашқы
мағынасы мен соңғы кездердегі мағынасы жайында соны да сүбелі пікірлер
айтылып келеді. ... ... ... ... ... немесе ұлт атына айнала
салған емес, оның алғашында ру-тайпа аты, яки тайпаның одақ аты немесе
әлеуметтік- саяси, әскери термин ретінде жорыққа ... ... ... ... келе ... , ұлт, ел атына айналған.
II тарау бойынша: ... ... ... ... жөнінде
айтылып келе жатқан бұрынды-соңды болжамдар мен тұжырымдарды жүйелеп
келгенде мынадай 3 салаға салды:
1. Қазақ халқы ... ... ... ... ... ... сөздің төркіні кәдімгі жыл құсы қаз-аққудың “қаз” деген
ұғымынан шыққан, яки осыдан өзгерген немес ... ... ... ... деп есептейді.
2. “Қазақ” деген сөздің көне түркі тіліндегі мағынасы яки
қолданылу ... “өз ... ... шығып, еркін жүрушілер”,
“еркін адамдар”, “көтеріліс жасап, өз еркімен кеғлушілер”,
“ер жүрек ерікшілер” деген сөзді білдіреді. Демек, “қазақ”
атауының арғы тегі ... ... ... ... атауының арғы тегі, ежелгі заманда қазақ даласын
мекендеп, қазаұ халқының құрамына енген тайпалар мен
халықтардың аттарын:сақ, қаспа, қазар және т.б. ... ... ... ... ... СССР” под ред7 Нусипбекова А и др.
Алма-Ата “Наука” 1979 2том 253 стр.
2. “История Казахстан с древнейших времен до наших ... ... ... ред. ... Алматы “Дәуір” 1993 142 стр.
3. Сама Цянь “Ши цзы” (Истор.записки) б.э.д. 1990 ж. 52 т.75 бет
4. Бань Гу ... Шу” ... ... 1990ж. 85 т.27 ... Фань Жу ... исторических событий Китая и зарубежных стран”
Сяньган: “Чжуихуо” 2 ... г.58 ... Чжан Си ... Хэ Цю Тао “Усунь – это казахи” Чжуньцин:
“Шо вэнь юэ кань”, 1944 г. 39-44 стр.
7. Жанузақов Т “Қазақ” терминінін ... ... №1 1989 ... Қани М. ... көне ... Алматы “Жалын” 1993ж. 22 б.
9. “История Казахстан под ред. Козыбаева М Асылбекова М
Алдажуманова К и др. Алматы “Атамұра” 1996 ж. 1 том 505 ... ... ... 982 ж.48 ... ... ... түрік тарихына кіріспе”, 1 т. 1957 ж.
12.Ісләм Қабышұлы “Керейлер керуені” 79 бет
13. Қани М ... көне ... ... 1993 ж. 17-20 ... ... ... бір томдық толық жинағы” Алматы 1961 ж.
491-494 бет
15. Дулати М.Х. “Тарих-и-Рашиди” Рукопись СПб ... ... РАИ 648 в, 46 ... ... “Таңдамалы шығармалары” 1 том 171 бет
17. “Жұлдыз” журналы 1983 ж. наурыз 37 ... ... ... 9 басылым 116-121 б. 1983 ж.
19. “Көне түркі жазба ескерткіштердің тілі” ... 1971 ж. 122 ... ... ... 1983 ж. наурыз 38 бет
21. “Қазақ деген сөз қайдан шыққан” “Жұлдыз” журналы 1984 ж.
22. Ежелгі тарих жайында 194 ж. ... ... ... ... 1984 ж. ... №1 144 бет
24. Ә.Марғұлан “Жұлдыз” журналы 1984 ж. қаңтар ... ... ... 1904 ж.32 бет

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи әдебиеттердегі «қазақ» этнонимының тарихы18 бет
Қоңыраттардың шығу тегі және этнонимі13 бет
Б.з.д. VIII ғ. және б.з. Х ғ. аралығындағы сақ, усунь, кангюй бірлестіктерінің этникалық тарихын ежелгі нарративтік деректер мен кейінгі жаңа зерттеулер негізінде жүйелілікпен негіздеп, аталмыш халықтардың этногенезін анықтау68 бет
Аягөз ауданындағы этнонимдердің этнолингвистикалық табиғаты72 бет
Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар22 бет
Мұхамбет Салық Бабажанов еңбектеріндегі қазақ этнографиясы71 бет
Орындаушылар және олардың репертуары5 бет
Тарихи өлкетану курсының жұмыс бағдарламасы.30 бет
Туристік аудандардың қалыптасуының алғы шарттары. аумаққа рекреациялық баға берудің әдістемесі4 бет
Түрік және монғол тайпаларының қалыптасуына байланысты зерттеушілердің ұстанымдары9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь