Баланың ас қорыту жүйесі

Ас қорытудың маңызы. Адам өз тіршілігіне қажетті қоректік заттарды тамақтану арқылы алады. Желінген тамақ сол күйінде бойға сіңбейді. Сондықтан ол ас қорыту мүшелерінде қорытылып, ыдырап, соның нәтижесінде пайда болған заттардан организм өзіне тән бейімделген заттарды құрады.
Астың құрамындағы заттар бірнеше сағаттың ішінде бөлшектеніп, қорытылып, ыдырауы тиіс. Тамақтың құрамы (нан, ет, ірімшік, картоп, сүт, қияр, қызамық, жұмыртқа, алма, өрік т. б.) адам денесіндегі ұлпалардың заттарына мүлде ұқсамайтындықтан, олар қорытылып, дененің ұлпаларын жасауға қажетті қарапайым заттарға бөлінеді. Мүндай бөліну адам денесінде ерекше жүйе құратын - ас қорыту мүшелерінде болады. Асты қорыту "конвейер негізінде" жүреді: ас қорыту жолдарының әр бөлігінде жеген тамақтың біразы ғана қорытылады.
        
        Баланың ас қорыту жүйесі
Ас қорыту мүшелері және олардың қызметін зерттеу әдістері
Ас қорытудың маңызы. Адам өз тіршілігіне ... ... ... ... ... ... ... сол күйінде бойға сіңбейді.
Сондықтан ол ас қорыту мүшелерінде ... ... ... ... болған заттардан организм өзіне тән бейімделген заттарды құрады.
Астың құрамындағы заттар ... ... ... бөлшектеніп,
қорытылып, ыдырауы тиіс. Тамақтың құрамы (нан, ет, ірімшік, ... ... ... жұмыртқа, алма, өрік т. б.) адам ... ... ... ... олар ... дененің ұлпаларын жасауға
қажетті қарапайым заттарға бөлінеді. Мүндай бөліну адам денесінде ... ... - ас ... мүшелерінде болады. Асты қорыту "конвейер
негізінде" жүреді: ас қорыту жолдарының әр бөлігінде жеген тамақтың ... ... ... ... ... үнемі жылжып тұратын конвейер
лентасының әр жерінде отырған ... ... ... бір ғана ... ... ... ... рамаға автомобильдің кабинасын, кезектегі
келесі ... ... ... ... т. с. с. ... ... қаз
қатар отырған жұмысшылардың алдында баяу ғана ... ... ... ... ... автомобиль шығады.
Сол сияқты жеген тамақ та ауыз ... тік ... ... ... ... ... одан соң асқазанда, содан кейін он екі елі ... ... ... ... және сіңіп, ақырында қажетсіз қалдық заттары тік
ішек арқылы сыртқа ... ... ... ... бір ... ас ... ... еттердің жиырылуына байланысты бір бағытта
жылжиды. Егер ас ... ... ... ... ... онда ... ас толық
қорытылып үлгермейді. Ал, керісінше, баяу қозғалатын ... ас ... ... тұрып қалып, ас қорыту бұзылады. Ас қорыту мүшелерінің ... ... ... ... "конвейерде" асты қорыту ерекше заттар ферменттер - арқылы
іске асады. Ас ... ... бәрі ... ... ... ас
қорыту жүйесінде тамақ қорытылмайды, нәтижесінде ас қоймалжыңы бірнеше
сағат бір орында жатып қалады да ... улы ... ... ... Адамның
іші "кеуіп" мазасы кетеді. Әрбір фермент тек өзіне тән ... ... бір ... ... ... ... ... жоғарыда
келтірілген зауыт конвейерінің мысалы тек сырт көрініске ғана ұқсас, шын
мәнінде ас ... өте ... ... ... ас ... жүйесін зауыттың
конвейерімен бейнелеп сипаттау күллі ас қорыту ... ... ... ... ... ... елестетуге мүмкіндік береді.
Тамақтың құрамын (ет, нан, көкөніс, жеміс т. с.) ... ... онда ... заттар - белок, май және көмірсу, витаминдер
тұздар және су бар ... ... таза ... ... ақ ... ... май - ... және
жануарлар майы мен сары май, ал ...... мен қант ... бір ... етті алып зерттесек, оның құрамында көп мөлшерде белок,
аздаған май мен көмірсу ... Ал ... ... ... онда
көмірсу көп болып, белок пен май аз болады. Қазіргі кезде ... ... ... ... мен ... витаминдері мен тұздары толық
зерттелген. Тіпті дайын тағамдардың да ... ... ... ... белоктар, майлар мен көмірсу өте күрделі заттар.
Олар ас қорыту жүйесінің мүшелерінде қорытылып, организмнің ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы –
қоректік заттар - организмге аса қажетті қуаттың ... ... ... витаминдер, тұздар мен су да ... үшін ... Олар ... химиялық реакциялардың жүруіне, денедегі клеткалардың
тірлігіне қажетті ... ... және ... де ... сол
реакцияларға қатысады.
Су, минерал тұздары мен витаминдер ... ... сол ... Ал ... ... белоктар, майлар мен көмірсу сол күйінде
сіңбейді. Бұл қоректік заттар ас қорыту мүшелерінің ... ... ... ірі ... ... Ең ... – олар адам денесі үшін
басқа текті ... ... ... ... ішкі ... ... ... құрамындағы заттардың физикалық және химиялық қорытылуының
нәтижесінде олар жай және еритін ... ... да, ас ... қабырғасы арқылы қанға сіңіп, ... ... ... Организмде түрлі ас қорыту сөлдерінің қатысуымен белоктар амин
қышқылдарына, майлар – ... мен май ... ал ... ... ... (глюкоза және басқалар) ыдырайды. Мұндай химиялық өзгерістер
ас қорыту сөлдерінің құрамындағы ферменттердің әсерінен болады. Ферменттер
— адам ... ... ... биологиялық катализаторлар. Олар өте
белсенді ... ... ... затгар. Олардың әрқайсысы белгілі бір
арнайы қасиетті заттарға, заттар тобына, ... ... ... әсер етеді. Ферменттердің әсерінен сіңбейтін, ерімейтін күрделі затгар
еритін, оңай сіңетін жай ... ... ... ... ... ... әдістері.
Ас қорыту мүшелерінің қызметтерін орыс физиологы И. П. Павлов мұқият
зерттеген. Арнайы фистулалық ... ... И. П. ... ас ... ... ... ... осы кезге дейін маңызын жоймаған
құнды мәліметтер алды, ал ғалым 1904 жылы ... ... ... И. П. ... пен оның ... ... ас қорыту
мүшелеріне фистула деп аталатын түтікше орнату арқылы ас жолындағы ... ... ... Бұл әдіс ... ғана ас ... ... ... ал адамдарға ондай фистулаларды түрлі сырқаттарға
байланысты ... ғана ... ... ауыз ... ... ... үшін арнайы жабысқақ капсулаларды пайдаланады. Ең кең
тарағаны Лешли-Красно-горскийдің капсуласы.
Қарын мен ... ... ... ... ең көп ... ... ... Арнайы жасалған түтікше-зонд арқылы ас қорыту ... ішкі ... ас ... ... ... ... (жағдайын)
зерттеп, адамның ас қорыту жүйесіндегі сырқаттарды анықтайды. Сонымен бірге
ас қорыту мүшесін зерттеуде арнайы гастроскоп (грек. ... ... ... + ... - қараймын) деген аспап ... ... ... және ... байланысы арқылы түрлі физикалық жағдайларын
зерттейді. ... ... ... және ... дыбыстармен зерттеу
(УЗИ) әдістері де қолданылады.
Тамақтану
Тамақтану мөлшері. Тамақтану мөлшері астың ... ... ... үшін бұл ... ... қажеттілігін толық
қамтамасыз етуге белок, май, көмірсу, су, витаминдер және минерал ... ... ... ... болу ... ... ... мөлшері де
есте болуы керек, әсіресе бұл балалардың тәулік мәзірінде ескеріледі.
Бастауыш ... ... үшін ... заттардың қатынас мөлшері
мынадай: белок - 1, май - 1, көмірсу - 6 есе. Ал ... ... ... ... 1:2:3
Балалардың тәулік азығында витаминдер мен амин қышқылдары мол болғаны
жақсы. Тәуліктік азықтың барлық мөлшері жасына қарай ... г ... ... ... ас буы ... иісі ... дәмді және көрер көзге жағымды
болса, сілекей ... ... сөлі ... ... ... жағымды болып,
бойға жақсы сіңеді.
Тәуліктік азықта минерал тұздары, әсіресе кальций мен фосфор тұздарының
мөлшері жеткілікті болуы тиіс, себебі ... ... өсіп ... ... аса ... Егер ... ... және Д ... ... ... ... ... ... нашарлайды да, баланың
бойы еркін өспейді, нәрестелер ауруға шалдығады. Кальций мен ... ... ... ... ... балаларда 1:1,5, бастауыш
сыныптағыларға 1:1,7 жоғары сынып оқушыларына 1:1,4 ... ... ... сүт, ... ... ... ... мөлшерде
болса, олардың организміне қажетті минерал ... мен ... ... ... жастардың жақсы өсіп, денсаулықтары дұрыс қалыптасады.
Тамақтану тәртібі. Адамның тамақтануы белгілі бір уақытта болады. Мұның
себебі күн мен түн, ... пен ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты ас қорыту мүшелерінің қызметі, олардың
сөл өндіруі тәулік ... ... ... өтеді де, ас қорыту
ферменттерінің белсенділігі жоғарылайды. Кезекті ... ... ... ... ... мерзімді тамақтану тәртібі адам өмірінде орын алып, қалыптасты.
Жұмыс ... ... 3 ... ... да жеткілікті, ал одан аз болса,
тамақтану тиімсіз және ас қорыту мүшелерінің ... ... ... сай
болмайды.
Тамақтану тәртібі сақталмай, қалыпты жағдайдан бұзылса, гастрит, қарын
мен ішектің жаралы науқасы, атеросклероз, ... ... тыс ... ... б. ... пайда болуы мүмкін. Мұндай сәтсіздік ... ... да ... ... ... ... ... бір жерде отыратын
адамдарда сырқат өршіп кетеді.
Күндіз тамақ ішу арасы 4-5 сағат болуы тиіс. Түнде ... ... ... ... ... 8-10 ... созылады. Әрине, бұл тәртіп, жұмыс
істеу уақыты мен жағдайға байланысты өзгеруі мүмкін. ... ... ... ... ... ас тамақтың тәуліктік мөлшерінің 20-
25 %, 2 ... ... ... ... 10-15 %, ... тамақтану 40-45 %, ал
кешкі 20-25 % болу ... Ал 3 ... ... ... ас ... - 45-50, ал ... 20-25 % болады.
Тәуліктік азықтың құрамындағы қоректік заттардың арасында тепе-теңдік
қатынасы ... ... ... Т. Ш. ... ... бойынша, белок,
май, көмірсу, витаминдер, минерал тұздары мен ... ... ... ... ... ... үшін қажетті мөлшерде болу керек. Оның ішінде
валин, ... т. б. ... амин ... және ... май қышқылдары
мен витаминдер жеткілікті мөлшерде болуы ... ... және ... ... орындарының жұмыс ерекшелігіне
сәйкес тамақтану тәртібінің басқадай түрлері де ... ... ... сіңімділігі оның дұрыс пісіп және әртүрлі тағамның жеу
кезегіне де байланысты. Түскі тамақты салат жеуден бастап, ... соң ... ас ... ... ... ... ... Алғашқы тағамдарды
қабылдағанда қарын сөлі уақытында өндіріліп, астың қорытылуына жол ашылады.
Осыдан соң негізгі тағамды, ... етті ... ... ас қорыту мүшелері
толық дәрежеде қызмет істеуге дайын болады. Түскі ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі төмен болады.
Өсіп, дамуына байланысты балалардың тамақтану тәртібі ерекше. Олардың
тамағының ... ... ... белоктың үлесі жасына лайық болуы
тиіс: 1-3 жаста - 55 г, 4-6 жаста - 72 г, 7-9 жаста - 89 г, 10-15 ... ... ... ... ... 3-3,5 ... кейін, ал мектеп
жасындағыларда 3,5-4 сағатта, жас өспірімдерде тәулігіне 4 рет ... ... мен ... ... балалардың жасына байланысты.
Балардың азығында көкеніс, сүт, айран үнемі болуы ... ... ... мен ... ... ... шамада болады. Белокты тағамдарды
балаларға түске дейін ... жөн, ... ол ... жүйесінің қызметіне өте
қажет. Ал кешкілікте ол өте аз мөлшерде болуы ... ... ... ... ... Ұйықтар алдында 1,5-2 сағаттай бұрын сүт, жеміс
сияқты жеңіл тамақты ғана берген дұрыс.
Тамақ әртүрлі, дөмді дайындалса, ... таза ... ... ... ... тамақтануына себеп болады. Қазақстан Республикасы тағамдану
академиясының қызметкерлері ... үшін ... ... бар ... ... ... ... үсынды. Олардың біразы сәбилерге арналған сүттен
ашытылып жасалатын "Балбөбек", "Балдырған," "Жігер" сияқты қүрамы иммундық
қасиетке бай және ана сүтіне өте ... ... ... ... ... ... типтерімен салыстыру әді-сін қолдануға
мүмкіндік береді.
Бірінші сабақ — («Топырақтың түзілуі жэне оның, ең басты ... ... ... ... мәні мен ... туралы кіріспе
сөзден кейін мұғалім мынадай сұ-рақтар ... ... ... табират
зоналары орналас- . кан? Олар солтүстіктен оңтүстікке қарай.қандай ретпен
орна- '' ласқан? ... ... ... зонасынан, ормандар зонасыныц
далалар зонасынан, ал осы ... ... ... ... өзгешелігі
неде?» Зоналардың белдеулер бо-йынша орналасканына назар аударып, оқушылар
әр зонада климаттық, топырақтың, өсімдіктердін., жануарлар құрамынық өзіне
тән ... ... ... атап ... ... сол ... әр
зонаға тән топырақты атауды, ал одан ... ... ... топырақ
тнптерінің қалыптасуы үшін кажет-ті жағдайлар туралы және о.Імрдыц құрылысы
мен қүрылымы туралы айтып беруді сі^айды.
Бұдан әрі мұғалім: кТодыраклыц түзілуіне ... пен ... ... ... доген сұрақ береді|Бұл сұрақ әр түрлі табиғат жағдайларында
кайсыбір топырақтың түзілу се-бептерін жақыныракЗ түсіндіру үшін ... ... ... ... ... ... (бллмақ^, Әңгіменің барысында
және жаңа материалдың баяндалуілна қарай тақтада ... ... ... ... меки п оқушыларының өздері са-ралап алып,
тұжырымдауы үшіи ... ... ... беруге тиіс?
I—В. В. Докучаев топырақты минс;,млдар, өсімдіктер, ... ... ... ... ом ... жердің рельефі мен елдің жасының
(уақыт) және ;;дамның шаруашылық кьіз-метінің әсерімен грунттың, ... ... меи ... ... бірлескин іс-әрекеті
нәтижесінде иайда болғаи деп анықтап берген еіі._}
Топырақ түзілуіиің бірінші факторын жазу үшін ... ... ... 1. ... астыңғы қабатында не жатыр? 2. Топырақтың аналык тау
жынысынан айырмашы-лығы неде? 3. Топырақта шірінділерден ... ... ... Мұпы ... ... ... 5. ... сонымен бір-ге суда жақсы
еритін минералды тұзд^р бар екенін қандай тәжірибе көрсетеді?
Ботаника ... ... ... бойынша кайтарылган жауаптарды
қорытындылай келіп, ... ... әр ... тау ... ... түзіле
бастайды дейді.|Олар топырак,-тыц минералды бөлігінің күрылуына негіз
болады. ... ... ... ... енді бір ... ... ... элементтермен байытады. Гопырақтын кандай ба-ғытта
түзілетіні ... ... ... ... мен
116
Қ\?рылысына байланысты болады. Топырақ ... ... ... гөрі ... жыныстар — құм, саздақ, саз жыныстар үстінде
тезірек ... ... ... ... ... көп ... кварцты
құмдар мұндай заттарға кедей. Ізбес тас, ... ... ... әрь түрлі жыныстар үстінде кұрамы мен қасиеті де әр ... ... ... ... ... ... ... қалыптасатын тайга зонасы
аймағында, карбонатты тау жыныстары үстіндс, мысалы, Мещера ойпатының лёсс
тәрізді шөгінділерінде, ор-манның сұр ... ... ...... тіршілік әрексттерін аңықтау ... ... ... ... ... не? 2. ... ... қандай қаОаттар кө--рініп тұрады. 3. Шірінді ... ... ... Және ... ... 4. ... ... әр түрлі
қа-баттарын қандай түске бояйды, бұл неліктен? Оқушылардың ... ... ... мұғалім топырақ-тың түзілуінде ... ... ... ... РОЛЬ ... атап ... аналық тау жыныс-тары мен өсімдіктердіц және жануарлардын. бір-
біріне ұзчк. уақыт бойы әсер етуі ... ... ... ... жаратылған; тіршілік процесінің барысында олар тасты мүжіп
бұзатын қышқылдар шығарған. ... ... ... мүк пен ... Олар ... ... ... еріте берген. Бұл
өсімдіктер өсуін тоқтат-Қанда бұзылып, одан ... ... ... ... ... ... қосылысқан, кіріккен (тас-түйін
жымдасқан). Осылайша топырақ ... ... Оның ... ... ... Су ... мен тау ... тұздарын төменгі топырақ
горизонттарына қарай шайып әкетіп жатқан. ... ... ... ... ал өсімдіктердің қалың тамыр жүйесі ... ... ... ... ... ... дс ... сатыдағы есімдіктер өсуін тоқтатқан жогары сатылы өсімдіктерге
әсер етіп, олардың ... ... ... ... ... айнал-ДЬІрған. Жоғары және төмен сатыдағы өсімдіктер
бір-бірімен ТЬІРЫЗ байланысты ... ... ... ... ... ... ... бір топырақ типіне сай келеді ... ...... ... да-лалық формацияда — қара топырак).
Жануарлар организмдері — бактериялар, насекомдар, ін ... ... ... өнімдерімен топырақты байытады, ал
өлгенде елігі ... ... ... түседі. Мысалы, жауын құрты топырақ
пен органи-калық қал-ДЬІқтарды езінің ішінен ... ... ... ... құрттың асқазан шырынына шалннады, бұл олардың
шіріндіге айналуын жеңілдетеді. Осы ... ... ... ... ... олар ... ... бөліктерін өсімдіктер қоректене алатый түрге айналдырады.
Топырақ түзілуінін келесі факторы — климат. Оқушылар ... ... оның ... ... ... ... ... толыктырып, топьі' рақ түзу факторы ретінде климат топырақтың
түзілу процесігі ылғалмен және жылумен қамтамасыз ететінін ... ... ... ... ... ... ... қуаң-Іпылық кезде
топырақта жүріп жататын физикалық-химиялык ... ... ... ... ... ... ... Климаттьщ» өсімдіктердің және табиғаттың басқа ... ... және ... ... езгеруі топырақтың да
ауысуына әсер етеді.
Топырақтың тұзілуінде рельеф елеулі роль атқарады.
Оқушылар климат пен өсімдіктердің таралуы ... ... ... екенін әңгімелейді. Мысалы. таулардағы есімдіктер, ... ... өз' ... солтүстік беткей мен оңтүстік ... жылу мей ... ... де әр ... ... ... сіңу тереңді-
гі беткейлердің тіктігіне байланысты т. б.
Црпырак түзілу процесінің барысына жер кыртысы-грунГ сулары да әсер
етедіЛМүғалім ... ... ... да ... ... ... сұрайды. Жер астьі сулары тайыз ... ... ... ... ... қалайша болады? Су топырақтағы кеуектерге толып
кетіп, топырақтың ауа ... ... ... не ... ... Топырақтыц калыптасуы жер бетіндегі аналық жыныстар ... да ... ... ... топырақ тек ұлы мұз басудан
кейін ғана пайда ... ... ... слдің оңтүстігіндегі
топырақтардан жас.^Бұ^ дан әрі ... ... ... ... ту зілген топырақтың жұқа қабаттарынан, обаларда, ескі ... ... ... ... қалыптасқан то' пырақтардан мысалдар
келтіреді. В. В. Докучаев, Волхой-өзені жагасында ... ... ... ... ... ... ... негізінде қалыптасып, 770
жыЛ ішінде ... ... ... 1116 жылы ... кө^
ріги,зерттеген.
ІАқырында, топырақ түзілуінің соңғы факторы — адамнын қызиеті — белгілі
бір бағытпен жүргізіліп отырадыдОқушылар ... ... әсер ... ... ... шыға-ды (топырақты ендеу, оның ... ... ту, ... ... ... суару). Бірақ, бұл
қызмет әр-дайым ... ... ... ... ... ... топырақты бүлдіруінің, құнарсыздандыруының,
119
*-
Кұнын кетіруінің мысалдарым келтіреді (мысалы.втопырақты шанылудан және
батпақтанудан қорғап тұрған ... ... ... тастау,
жайылымдарды үсті-үстіне пайдалан-ғанда, одан ... ... ... оның ... шым кабатының бүлінуі т. б~Д.
Қорытындыда мұғалім В. В. Докучаевтың топырақтың түзілуі туралы ілімі —
бұл ... ... түп ... екенін атап айтады.
ҮГ о п ы р а қ т ы м е х а н и к а л ы қ қ ұ р а м ы н а қ а р а й а ... р у. ... ...... ... ... ... Мұралім оқушыларра топы-рақтың механикалық кұрамын анықтап
беруді үсынады. Бүл үшін үлгі ... ... ... ... ... да, ... илсйді. Мұнан кейін алақанның үстіне жазып,
жуандығы 3 мм-дей жіпше созады, оны иіп, диаметрі 3 см-дей дөңгелск ... ... ол жіп ... со-' зылмай үгіліп қалса, топырак құмды
болғаны, егер жіптей созылраңмен, ... ... ... ... болғаны,
ал егтр шытынагг ыдырай берсе - аздап ... егер ... ... ... ...... саздақты, егер тек сызат-танса — ауыр саздақты,
ал енді терең жарылмаса — ... ... ... мен ... ... ... жеке ... қасиетін оның қүрылымы деп атайды. Ші-ріпді өсімдіктердің қоректенуі
үшін ғана керек емес. Ол топы-рақ ... ... ... ... ... топырактың құнарлылығы не себепті оның кұрылымыиа
байланысты екснін тусіндіреді (кеуек топыраққа ауа, су оқай өтсді, ал ... ғана ... ... ... ... қалдықтарды шіріндіге
айналдыратын бактерияларра да керек). Топырақ ... ... ... ... ... неғұрлым көп болса, топйрақ
түйіндері жер жыртқан кезде ... ... ... ... ... себепті су тез өтсе де, езіліп ... ... ... ... мұғалім оқушыларга 46-суретті ... ... ... ... ... ... су мен ауаны калай анықтау керек ... су ... ... түрінде болады, онда тұз, ауа,
сондай-ақ микроорганизмдер еріген түрінде кездеседі, ал->ауа ... мен ... ... ... ... ... қараңыз).
«Топырақ тыныстайды, — дейді мұғалім, — күндіз ол қыза-ды, ауаның
көлемі ... ... ... ... ... ауа топыракка өтеді. Кейде
топырақтары ауа 20 см тереңдікте бір ... ... ... ... ... бұлайша ауысуы-на жел мен жаңбыр көмектеседі. Сүзіліп өткен су ауаны
ЫРЫС-тырып шығарады, ал су тереңге ЗРЫП ... оның ... ... орнына
атмосфералық ауа толады. Топырак құрылы-
120
МЫНДЗРЫ түйіршіктер су қорын жинактайтын ыдыстар ... ... ал ... аралықтарындагы қуыс орындар жел ... ... ... ... сипаттаудын соңында топыракты жарып (оқулықтары ... ... ... қабатының өзгерістерін байқап шыгу қажет. Шекаралары
анық керініп ... ... ... ... ... ... ... қабаттары бірте-бірте өзгереді. В. В. Докучаев калың топырақ
қабатының түзілуіне қарай генетикалық горнзонттар-ра ... ... ... ... ... Әр түрлі топырақтың генетикалык
горизонты ... ... ... ... және ... ... болады. АІ горизонтында бұзылып ыдыраған ... ... ... ... Одан ... ... шайылу горизонты Аг
келеді (күлді еске түсіретін бозрылт сұр ... ол ... ... жерлерде жақсы көрініп жатады. Әлдеқайда қаралау түсті және нығыз
шайындылар горизонты ВІ, Вг, Вз кіші ... ... ... ... ... ауысу және түсу тереадіктері әр түр-лі болады. ... ... ... тегіс емес, оран күлгінденген ... ... Дәл ... ... түзетін жыныс горизонты С-да да
профильдің ... ... ... ... ... ... ... тұр.
Күлгін топырақтары шөптесін өсімдіктердің осында кескін-делген тамыр
жүйесі өсімдіктердің тамырлары ... ... ... ... ... көрсетеді; теменіректегі қүнарсыз күлгін топырақта тамырлар
күрт азая-ды, тек шөптердің ... ... рана ... ... ... ... қоректік заттар пайда болған В горизонтында тамыр жайып тұрады.
СССРтерриториясындарытопырактиптері. Топырақтар типтерін шолу ... ... ...... ... ... топырақтың зоналары
бойынша* орна-ласқанына оқушылардың назарын аудара келіп, мұралім ... ... ... бұл ... тау ... ... айтады. Оқушылар
осы ең жалпы заңдылықты анықтап алған соң, топырак зоналарын карастыруға
кіріседі. Оның ... ... ... зоналарды контур картасына түсіре
бастайдыда, бұл ... үйде ... ... ... ... ... осы ... таралуындары сәйкес-тікті көрсетеді.
Окушылар мынаны байқайды: тундраның глейлі топырақ-^ тары шамамен поляр
шеңберінің ендігіне дейін тараран және-ол өңірдің ең ... ені ... ... ... ал ... пен ... бұл еңір әлдеқайда жіңішке.
Мүралім ... ... ... ... ... ... көп ... тундрадары топырақтардың тым көп ылғалдануы мен
батпақтануы жағдайларын анықтауды жә-
121
не ... ... ... неғұрлым ылғалды учаске-лерін алып
жатқан шымтезекті-батпақты топырақтарды табу-ды сұрайды. Окушылар топырақ
типтерінің ...... ... қараңыз) жақсы көрініп
тұрған глейлі горизонтты көріп ШЫРЗДЫ. Ол ылғал тым көбейіп ... келу ... ... түзіледі. Тсмірдін, шала то-ТЫРЫ оны
көгілдір-сұрғылт түске бояйды. Суреттен көрініп тұр-ғанындай, глей ... ... ... тура ... жатады да, тонға дейін барады.
Топырақтың бұл типі үшін тән ...... ... ... анык,
көрінбейді.
Топырақ зоналарын одан әрі оқып үйрену де осылайша жүргізіледі. Мүралім
табиғат жағдайларының оңтүстікке қа-рай өзгеруін сұрайды, температура ... ... ... сай ... солтүстіктен оңтүстікке
карай қалай өзгеретіні нақты көрсетілген 66-суретті, ал одан кеніп басты
горизонттар анық ... ... ... ... ... ... және
жергілікті жердегі топырактармен салыстырура ыңрайлы күлгін топырақтың
картасы мен ... ... ... Мүнан кейін тұтас зона құра-
май күлгін жәнс қара ... ... ... ... ... өңір
түрінде созылып жатқан орманның сұр топырақ-тарын табамыз.
Бүдан әрі қара топырақтарды көреміз. ... қара ... тең ... ... Олар ел ... 8%-нен астамын —
Алтайға дейінгі өңірде, ал ... ... ... аймақтарды алып жатыр.
Топы-рак картасын өсімдіктер картасымен салыстырсақ, кара топы-рактар шепті
дала зонасына түгелдей дерлік сай ... ... ... ... ... калың Ішрінді кабат горизонты жинакталды (48-суретті
қараңыз). [СШөл даланың каштан және ... ... ... ... ... Қазақстан, Төменгі Поволжье. Топырактын түсі піскен каштан тусін еске
түсіреді, Жыл бойында ... ... ... б.Ц>келкі таралуы
топырақтың нашар шайылуына ссбеп боладьг.Дбб-суретті қайтадан ... ... ... ... мен қара топырақ зоналарынан бастап ылралдану
коэффициенті азайып, ауаның ... ... ... ... ... ... ... әлде қайда артық. Оған сай шірінді ... ... ... ... да ... жүқарады. Күшті
соғатын қатты жел топырақты қүрғатып, эрозия туғыза-ды. Топырак. картасы
мен өсімдіктер ... ... ... ... ... ... шәптері
мен жусан шөптері, өз-геретінін, ЯРНИ селеу-бетегелі дала ... ... ... ... далаға айналатынын байқауға ... ... ... ... 10—15 есе көп ... бура ... және топырақ тек 15—30 см қалыңдыққа дейін рана ылралданатын шөл
зонаның сұр қоңыр ... мен ... ... ... ... ... ... Ол бірте-бірте борпылдақ үгілмелі гори-зонтқа ... ... ... ... қараң-ыз). Сұр қоңыр топырақты жерде егіннен
мол өнім алу үшін бұл топырақтарды суғару қажет болады. ... су ... ... ... ... ... дымқылданып, еріген тұз ұсақ
тесіктер арқылы үстіңгі бетке көтерілсе ... ... сор ... ... ... ... Шелдің зоналық топырақтары арасында ойдым-
ойдым үлкенді-кішілі сор мен ... ... ... ... бұлар сире-
гірек үшырайды. Бұлар егіншілік үшін шайылған соң және грунт суының деңгейі
темендетілгенде ғана жарайды.
Топырақ картасында СССР-де ... ... ... ... ... ғана ... ... маңы-зы орасан зор, өйткені ... ... ... ... сабақ — «СССР-дің табиғатзонала-р
ы». Табиғаттың зоналылыры және ... ... ... ... ... ... ... туралы ұрым бұдан бұрынры
кластарда етілген болатын. VII класта бір компоненттердің өзгеруі ... ... ... ... және ... ... ... өз-
гертетіні көрсетіледі. Балалар табиғаттың накты ... кез ... ... ... ... ... және бұл ретте карталарды
пайдалана отырып, көркем әдебиеттсгідей әсерлі ... ... ... ... ... үйретеді.. Мектеп оқушыларын картадан табиғат
көріністерін көріп, олар ... ... ... ... үйрету — таби-
ғатқа деген талрам мен ... ... ... туралы сабақтардың маңызды
міндеті.
Табират зоналарын мына ... оқып ... ... бо-лады. Алдымен
көрнекі құралдар арқылы (карта, диапознтив, қабырғаға ... ... ... ... ... ... бейнеленген образы
суреттеледі; бүл арада ... мен ... ... ету ... ... ... ашып көрсетіледі. Одан кейін ... ... бір ... ... ... ... ... зоналар
бойымен созылған учаскесімен байланысты-рады, яғни ... ... мен ... ... ... қайталану сипаты оқушылардың бұ-
дан бүрын география мен ботаника сабақтарында ... ... тағы ... түсіруіне мүмкіндік туғызады.
Арктиканың шел зонасы. Алғашқыда оқулықтын 28-суретіндегі схема бойынша
күн радиациясының таралуы мен климаттың ... ... ... ... ... Мұнан кейін оқушылар физикалық карта-дан
зонаның ... ... ... анықтап, Арктика-ның ауа райы
жағдайларын, солтүстік шұрыласымен ... ... ... ... мұз ... ... ...

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"психологиялық кеңес беру"19 бет
Тыныс алу мүшесі3 бет
Қазақ тілін оқытудағы дидактикалық принциптер, жаңа оқулықтардың ерекшеліктері7 бет
Бала тілінің және тілдік қорының дамуына әсер ететін фактор8 бет
Балалардың сөздік қорын дамыту4 бет
Мектепке дейінгі балалар жөнінде деректер қорына инфологиялық модель құру20 бет
Мектепке дейінгі балалардың сөздік қорын ойын арқылы дамыту7 бет
Мектепке дейінгі балалардың тілдік қорын ойындар арқылы дамыту6 бет
"Delphi ортасымен танысу."26 бет
"Аудит түрлеріне сипаттама."36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь