Қоршаған ортаның физикалық ластануы


1) Радиациялық ластану.
2) Электромагниттік толқындардың әсері.
3) Шу, вибрация ( діріл) магнит өрістері әсерлері.
4) Жылулық құбылыстар.
Радиациялық ластану. Радиациялық әсер деп радиоактивті затектерден шығатын иондаушы сәулеленуді атайды. Кейбір химиялық элементтердің және олардың изотоптарының атом ядролары өздігінен иондаушы сәуле шығарып, ыдырайды.
Иондаушы сәулеленудің үш түрі бар: 1) көп электр зарядын алып жүретін гелий ядросының альфа-бөлшектер ағыны; 2) электрондар мен позитрондардың бета-бөлшектер ағыны; 3) қысқа толқынды электр магниттік гамма-сәулелері. Альфа-бөлшектер ауада не бәрі бірнеше сантиметр ғана ұшып, қағаз бетіменде ұсталуы мүмкін. Олар адамның киімі арқылы да, тері эпителиі арқылы да өтпейді. Бұлар адам организміне тыныс алғанда немесе тамақпен бірге түскен жағдайда ғана зиянын тигізе алады, клеткалар радиациялық зақымдануға ұшырайды. Себебі оның салдарынан организмде жүретін биохимиялық процестер өзгеріп, физикалық, химиялық және физиологиялық паталогия орын алып, әр түрлі аурулар, соның ішінде сәулелену ауруы пайда болуы мүмкін. Альфа-бөлшектермен салыстырғанда бета-бөлшектердің ену қабілеттілігі жоғары, организм ұлпасына 1-2 см тереңдікте ене алады. Денеге ену салдарында бұл бөлшектер теріні күдіреді, пигментация немесе денеге жара пайда болады. Рентгендік және гамма сәулелері ең төмен иондау тығыздығы болғанымен ену қабілеті өте жоғары, оларды тек қалың қорғасын қабатымен немесе бетон плиталарымен ұстауға болады. Бірақ та осы үш сәуле түрінің бірдей дозаларын қарастыратын болсақ ең қауіпті болып альфа сәулелер саналады, оның қауіптілігі басқа сәулелерден 20 еседей артық.
Электр магниттік сәуле – энергия бөле отырып, заттектер арқылы оңай өтетін және ауада ұсақ қашықтыққа дейін тарайтын иондалған гамма – сәулесі және оған жақын рентгендік сәуле.
Гамма – сәулелері тірі организмнің клеткалық тобына оңай енеді, олар организм арқылы ешқандай әсерін тигізбей өтуі мүмкін, немесе өткен жолында иондалуды қоздыруы мүмкін. Олардың әсері мөлшерге және энергия түріне, сонымен қатар организм мен сәуле шығаратын көздің алшақтығына байланысты.
Иондайтын және кейбір иондамайтын электр магниттік (инфрақызыл, ультракүлгін және т.б.) сәулелердің әсерінен адамның белгілі бір органдары мен ұлпалары зақымдалады. Мысалы, альфа – сәулелену беретін көздер – радий, уран, плутоний, бета – сәулелену көздері – стронций және иттрий, гамма – сәулелену көзі – цирконий сүйектерде жинақталады.
Иондайтын сәуле мөлшеріне қарай адамды сәулелік аурудың жедел немесе созылмалы түрлеріне шалдықтырады. Организм арқылы өткен сәуле мөлшері 100 рентгеннен аспаса ауру жеңіл түрде байқалмай өтуі мүмкін, ал 100 рентгеннен жоғары мөлшерлер аурудың белгілерін айқын көрсетеді. Ауруға шалдыққан адамның сүйек кемігінің қызметі бұзылады, қан азаяды, тіршілік әрекеті және иммунитеттік қабілеті төмендейді.
Тірі организмдердің әр түрлі органдарының өздеріне тән сәулелену сезімталдықтары бар. Бүкіл денені өлтіретін сәулелену дозпсы келесі шамалар деңгейінде: бас арқылы енсе – 2000 рад, іштін төменгі бөлігі – 5000 рад, көкірек қуысы – 10000 рад, аяқ–қол – 20000 рад.
Санитарлық ереже бойынша электр магниттік сәулелену бар жерде тұрақты тұруға болмайды. Құрылыс практикасында олардан қорғайтын материалдарды кеңінен қолдану қажет.
Иондайтын сәулелердің қарқындылығын жартылай төмендету олардың енетін ортаның табиғатына және қалыңдығына байланысты келеді ( 1-ші кесте).
1-ші кесте. Гамма сәулелердің мөлшерін жартылай төмендететін қабат шамасы

Гамма-сәулеленудің
энергиясы, МэВ Жартылай төмендететін қабаттың шамасы

Ауа, м Алюминий, см Қорғасын, см
0,5 60 3,2 0,4
1,0 85 4,4 0,1
2,0 120 6,0 1,4

Интернационалдық жүйе (ИЖ) өлшем бірлігінде сәулелену дозасы зивертпен (Зв) өлшенеді (1Зв=100 бэр). Ішкі және сыртқы сәулелену нәтижесінде адам бір жыл ішінде орта есеппен 0,001 Зв доза алады. Адам өміріне қауіп – қатерсіз 0,35 Зв немесе 35 бэр радиация дозасын қабылдауы мүмкін. Организмдердің 50% -ін жоятын радиацияның сағаттық дозасы адам үшін – 4 Зв, балықтар мен құстар – 10-20 Зв, өсімдіктерге – 10-1500 Зв, жәндіктерге – 1000Зв құрайды.
2-ші кесте. Адам организмінің сәулелену дәрежесі

Жұтылатын
энергия
мөлшері, бэр
Радиация әсері
450 Сәулелену ауруының ең ауыр деңгейі (сәулеленген адамдардың 50%-тейі қайтыс болады)
100 Сәулелену ауруының жеңіл дәрежелі түрде жүретін ең төменгі деңгейі
75 Қан құрамының қысқа мерзімді өзгерісі
30 Асқазанға рентгеноскопия жасағанда қабылданған сәуле мөлшері
25 Апатты жағдайда әр адамға қабылдауға рұқсат етілген (бір жолғы) доза
10 Апатты жағдайда тұрғындарға қабылдауға рұқсат берілген (бір жолғы) мөлшер
3 Тісті рентгенографияға түсіргенде қабылданатын сәулелену мөлшері
0,5 Әдеттегідей жылына қалыпты жағдайда қабылдауға болатын рұқсат берілген сәулелену деңгейі

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Қоршаған ортаның физикалық ластануы.

1) Радиациялық ластану.
2) Электромагниттік толқындардың әсері.
3) Шу, вибрация ( діріл) магнит өрістері әсерлері.
4) Жылулық құбылыстар.
Радиациялық ластану. Радиациялық әсер деп радиоактивті затектерден
шығатын иондаушы сәулеленуді атайды. Кейбір химиялық элементтердің және
олардың изотоптарының атом ядролары өздігінен иондаушы сәуле шығарып,
ыдырайды.
Иондаушы сәулеленудің үш түрі бар: 1) көп электр зарядын алып жүретін
гелий ядросының альфа-бөлшектер ағыны; 2) электрондар мен позитрондардың
бета-бөлшектер ағыны; 3) қысқа толқынды электр магниттік гамма-сәулелері.
Альфа-бөлшектер ауада не бәрі бірнеше сантиметр ғана ұшып, қағаз бетіменде
ұсталуы мүмкін. Олар адамның киімі арқылы да, тері эпителиі арқылы да
өтпейді. Бұлар адам организміне тыныс алғанда немесе тамақпен бірге түскен
жағдайда ғана зиянын тигізе алады, клеткалар радиациялық зақымдануға
ұшырайды. Себебі оның салдарынан организмде жүретін биохимиялық процестер
өзгеріп, физикалық, химиялық және физиологиялық паталогия орын алып, әр
түрлі аурулар, соның ішінде сәулелену ауруы пайда болуы мүмкін. Альфа-
бөлшектермен салыстырғанда бета-бөлшектердің ену қабілеттілігі жоғары,
организм ұлпасына 1-2 см тереңдікте ене алады. Денеге ену салдарында бұл
бөлшектер теріні күдіреді, пигментация немесе денеге жара пайда болады.
Рентгендік және гамма сәулелері ең төмен иондау тығыздығы болғанымен ену
қабілеті өте жоғары, оларды тек қалың қорғасын қабатымен немесе бетон
плиталарымен ұстауға болады. Бірақ та осы үш сәуле түрінің бірдей
дозаларын қарастыратын болсақ ең қауіпті болып альфа сәулелер саналады,
оның қауіптілігі басқа сәулелерден 20 еседей артық.
Электр магниттік сәуле – энергия бөле отырып, заттектер арқылы оңай
өтетін және ауада ұсақ қашықтыққа дейін тарайтын иондалған гамма – сәулесі
және оған жақын рентгендік сәуле.
Гамма – сәулелері тірі организмнің клеткалық тобына оңай енеді,
олар организм арқылы ешқандай әсерін тигізбей өтуі мүмкін, немесе өткен
жолында иондалуды қоздыруы мүмкін. Олардың әсері мөлшерге және энергия
түріне, сонымен қатар организм мен сәуле шығаратын көздің алшақтығына
байланысты.
Иондайтын және кейбір иондамайтын электр магниттік (инфрақызыл,
ультракүлгін және т.б.) сәулелердің әсерінен адамның белгілі бір органдары
мен ұлпалары зақымдалады. Мысалы, альфа – сәулелену беретін көздер – радий,
уран, плутоний, бета – сәулелену көздері – стронций және иттрий, гамма –
сәулелену көзі – цирконий сүйектерде жинақталады.
Иондайтын сәуле мөлшеріне қарай адамды сәулелік аурудың жедел немесе
созылмалы түрлеріне шалдықтырады. Организм арқылы өткен сәуле мөлшері 100
рентгеннен аспаса ауру жеңіл түрде байқалмай өтуі мүмкін, ал 100 рентгеннен
жоғары мөлшерлер аурудың белгілерін айқын көрсетеді. Ауруға шалдыққан
адамның сүйек кемігінің қызметі бұзылады, қан азаяды, тіршілік әрекеті және
иммунитеттік қабілеті төмендейді.
Тірі организмдердің әр түрлі органдарының өздеріне тән сәулелену
сезімталдықтары бар. Бүкіл денені өлтіретін сәулелену дозпсы келесі шамалар
деңгейінде: бас арқылы енсе – 2000 рад, іштін төменгі бөлігі – 5000 рад,
көкірек қуысы – 10000 рад, аяқ–қол – 20000 рад.
Санитарлық ереже бойынша электр магниттік сәулелену бар жерде
тұрақты тұруға болмайды. Құрылыс практикасында олардан қорғайтын
материалдарды кеңінен қолдану қажет.
Иондайтын сәулелердің қарқындылығын жартылай төмендету олардың
енетін ортаның табиғатына және қалыңдығына байланысты келеді ( 1-ші кесте).
1-ші кесте. Гамма сәулелердің мөлшерін жартылай төмендететін қабат
шамасы

Гамма-сәулеленудің Жартылай төмендететін қабаттың шамасы
энергиясы, МэВ
Ауа, м Алюминий, см Қорғасын, см
0,5 60 3,2 0,4
1,0 85 4,4 0,1
2,0 120 6,0 1,4

Интернационалдық жүйе (ИЖ) өлшем бірлігінде сәулелену дозасы
зивертпен (Зв) өлшенеді (1Зв=100 бэр). Ішкі және сыртқы сәулелену
нәтижесінде адам бір жыл ішінде орта есеппен 0,001 Зв доза алады. Адам
өміріне қауіп – қатерсіз 0,35 Зв немесе 35 бэр радиация дозасын қабылдауы
мүмкін. Организмдердің 50% -ін жоятын радиацияның сағаттық дозасы адам үшін
– 4 Зв, балықтар мен құстар – 10-20 Зв, өсімдіктерге – 10-1500 Зв,
жәндіктерге – 1000Зв құрайды.
2-ші кесте. Адам организмінің сәулелену дәрежесі

Жұтылатын
энергия Радиация әсері
мөлшері, бэр
450Сәулелену ауруының ең ауыр деңгейі (сәулеленген адамдардың
50%-тейі қайтыс болады)
100Сәулелену ауруының жеңіл дәрежелі түрде жүретін ең төменгі
деңгейі
75 Қан құрамының қысқа мерзімді өзгерісі
30 Асқазанға рентгеноскопия жасағанда қабылданған сәуле
мөлшері
25 Апатты жағдайда әр адамға қабылдауға рұқсат етілген (бір
жолғы) доза
10Апатты жағдайда тұрғындарға қабылдауға рұқсат берілген (бір
жолғы) мөлшер
3 Тісті рентгенографияға түсіргенде қабылданатын сәулелену
мөлшері
Әдеттегідей жылына қалыпты жағдайда қабылдауға болатын
0,5 рұқсат берілген сәулелену деңгейі
Жыл бойындағы фондық сәулелену
0,1
Телевизор арқылы хоккейдің бір матчын көргенде қабылданатын
0,001 мөлшер

Шу, вибрация ( діріл) магнит өрістері әсерлері. Шу, діріл, магнит
өрістері және басқа физикалық әсерлер шартты түрде адамды қоршаған ортаның
акустикалық ластануына жатады. Бірінші кезекте акустикалық ластанудың әсер
тигізетін объектісі болып адам және оның денсаулығы саналады.
Адамзат барлық уақытта дыбыс пен шу дүниесінде өмір сүріп келе
жатыр. Адам құлағы қабылдайтын сыртқы ортаның механикалық теңселуін дыбыс
деп атайды. Естілетін дыбыс 16 Гц – 20 Гц, инфрадыбыс 16 Гц-тен төмен,
ультрадыбыс 21 кГц – 1ГГц. Инфрадыбыс пен ультрадыбыс адамның құлағы
қабылдамайтын дыбыстарға жатады.
Ультрадыбыстың жиілік диапазоны – төменгі жиілікті (20-100 кГц)
және жоғары жиілікті (100 кГц – 1000МГц) болып бөлінеді. Ультрадыбыстарды
газдар сұйықтықтармен салыстырғанда бірнеше есе жақсы сіңіре алады.
Мысалы, ауада ультрадыбыстың сіңу коэффициенті сумен салыстырғанда 1000 есе
жоғары. Ультрадыбыс өнеркәсіпте тексеру - өлшеу (дефектоскопия, мұржалар
қабырғаларының қалыңдығын анықтау және т.б.) мақсатында қолданылады,
сонымен қатар әртүрлі технологиялық процестерді жүргізу және күшейтуге
(бөлшектерді тазалауға, пісіруге, дәнекерлеуге, үгітуге және т.б.).
Ультрадыбыс диффузия процестерін, ерітуді және химиялық реакцияларды
жылдамдатуға да пайдаланылады.
Ультрадыбыстың басқа дыбыстар сияқты адам организміне тигізетін
зиянды әсері бар. Ол нерв жүйесінің бұзылуына, тамырдағы қысым мөлшерінің,
қанның құрамы мен қасиетінің өзгеруіне себебін тигізеді. Ультрадыбыс ауа,
немесе сұйық және қатты орта арқылы өтеді. Адам организміне түйіскен
байланыс арқылы өткен ультрадыбыс өте қауіпті келеді.
Қатты үздіксіз дыбыстарды шу дейді. Шу адамзаттың өмір серігі.
Деңгейіне қарай шу адамға қолайлы және қолайсыз әсер тигізеді. Мысалы,
табиғи нәзік шулар – жапырақтардың салдыры, өзен ағысының дыбысы, құстар
әні, т.б. адамға қолайлы әсерін тигізеді, нерв жүйесінің ауруларын емдеуге
қолданылады. Ал қатты шулардың пайда болуы адамдардың есту қабілеттерінің
төмендеуіне және әр түрлі нерв жүйе ауруларының көбеюіне себеп болады.
Ұзаққа созылған қатты шулар жүректің, бауырдың жұмыс істеу қабілеттерін
бұзады және нерв клеткаларын тоздырады. Нервтік жүйе клеткаларының
әлсіреуіне байланысты бүкіл организмнің жұмыс істеу қабілеті төмендеп,
әртүрлі патологиялық өзгерістер орын алады. Қатты шулар тек адамдарға ғана
емес өсімдіктер мен жануарлар әлеміне де қолайсыз әсерін тигізеді. Мысалы,
шулы көшелерге жақын жерден ұя салған құстардың қанында холестерин мөлшері,
тыныш жерде ұясы бар құстардікінен анағұрлым жоғары болатынын биологтар
талай рет тәжірибе жүзінде дәлелдеп жүр.
Әр түрлі механикалық, аэродинамикалық жәгне электр магниттік
құбылыстар шудың пайда болуына себеп. Машиналар мен механизмдер жұмыс
істегенде олардың бөлшектері бір-біріне соғылысу мен қажалудың арқасында
және өндірістерде қолданылатын соғылу процестерінің (штамптар, темір соғу)
нәтижесінде шудың механикалық түті орын алады. Аэродинамикалық және
гидродинамикалық шулар газдар мен сұйықтар аққанда пайда болады. Ал электр
магниттік шулар әр түрлі электрлік қондырғылардың жұмыс істегенінде жарыса
қабаттаса шығады.
Шу деңгейі дыбыстық қысыммен өлшенеді, өлшем бірлігі децибел
(дБ). Шу әсерінің шекті рауалы деңгейі децибелмен белгіленеді. Шудың
мөлшері 20-30 дБ-ге дейін болса ол адам организміне зиянын тигізбейді. 130
дБ шамасындағы шу адамға қолайсыз әсер етеді. Шу 150 дБ асса, оны организм
көтере алмайды. Шудың шектік деңгейі 80 дБ. Кейбір шектік рауалы шу
деңгейлері 3-ші кестеде берілген.
3-ші кесте. Әр түрлі мақсаттағы жерлерге белгіленген шудың
рауалы деңгейлері

Жер Шудың рауалы деңгейлері, дБА
Түн Күн
Елді мекендердің қоныс 45 60
орналасқан жерлері
Көпшілік дем алатын 35 50
жерлер
Ауыл шаруашалығына 45 ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қоршаған ортаның химиялық ластануы
Қоршаған ортаның экологиялық ластануы
Қоршаған ортаның химиалық ластануы
Қоршаған ортаның ластануы туралы
Қоршаған ортаның ластануы дәрістер
Қоршаған ортаның ластануы
Қоршаған ортаның химиялық ластануы туралы
Қоршаған ортаның радиоактивті ластануы көздері
Қоршаған ортаның ластануы – ғаламдық мәселелер
Қоршаған ортаның химиялық заттармен ластануы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь