Жеті жарғы. Тәуке Ханның далалық конституциясы

XVII - XVIII ғғ. қазақ қоғамы өз тарихындағы ең күрделі кезеңді бастан өткерді. Солтүстік-батыстан қазақ жерлеріне қалмақтар үздіксіз шабуыл жасады аймақтың солтүстігінде башқұрттармен, Жайық пен Сібір казактарымен жиі қарулы қақтығыстарға түсіп отырды. Шығыс пен Оңтүстік-шығыстан жоңғарлардың ұлы көшпел империясы қысып отырды. Сыртқы жауларға тойтарыс беру үшін қазақ жүздерінің жалпы күшін біріктірудің қарқыны 17 ғасырдың аяғында айтарлықтай артты, хан билігі нығайды, шұғыл да күрделі мәселелерді шешу үшін үш жүз өкілдерінің жиналысы тұрақты өткізіліп отырды.
Дала ақсүйектерінің сепаратистік көңіл-күйін өзгертуде, қалыптасқан құқықтық дәстүрлерді нығайтуда және Қазақстанда орталық билікті күшейтуде Тәуке хан (1715 ж. қайтыс болды) үлкен роль атқарды. Революцияға дейінгі белгілі орыс тарихшысы А.И.Левшин Тәуке ханды қазақтың үш жүзінің "Ликургы" және "Айдаћары" деп бейнеледі.
        
        ЖЕТІ ЖАРҒЫ. ТӘУКЕ ХАННЫҢ ДАЛАЛЫҚ КОНСТИТУЦИЯСЫ
XVII - XVIII ғғ. қазақ қоғамы өз тарихындағы ең күрделі кезеңді бастан
өткерді. ... ... ... ... ... шабуыл
жасады аймақтың солтүстігінде башқұрттармен, Жайық пен Сібір казактарымен
жиі қарулы қақтығыстарға түсіп отырды. Шығыс пен Оңтүстік-шығыстан
жоңғарлардың ұлы көшпел империясы қысып ... ... ... ... үшін ... ... ... күшін біріктірудің қарқыны 17 ғасырдың
аяғында айтарлықтай артты, хан билігі ... ... да ... ... үшін үш жүз ... ... тұрақты өткізіліп отырды.
Дала ақсүйектерінің сепаратистік көңіл-күйін өзгертуде, қалыптасқан
құқықтық дәстүрлерді нығайтуда және Қазақстанда орталық билікті күшейтуде
Тәуке хан (1715 ж. ... ... ... роль атқарды. Революцияға дейінгі
белгілі орыс тарихшысы А.И.Левшин Тәуке ханды қазақтың үш жүзінің
"Ликургы" және ... деп ... хан ... ... толы ұзақ өмір ... ... халықтың есінде
Тәуке хан билеген кезең "Алтын ғасыр" ... ... ... хан ... ханы ... (1652 ж. ... болған) ұлы болған. Жәңгір хан өзінің
жас кезінде жоңғар әскерлеріне қарсы табысты соғыс қимылдарымен танымал
болған. Тәукенің жастық шағы жоңғарлармен ... ... ... ... кезде шыңғыстың жас ұрпағы мықты жауынгер, шебер қолбасшы ретінде
танылды. ¤зінің әйгілі ата-бабалары сияқты Тәуке де хан тағына шайқас
алаңында ... ... үшін ... ... осы ... билеушісінің
кейінгі тағдыры басқаша өрбіді, бірақ оның өмірі өзінің әкесі мен ... ... ... ... жоқ демейміз.
Тәукенің ұзақ жылдар бойы бүкіл қазақтың ханы болып ... ... ... ... емес, оның ақылдылығының, тапқырлығының, халықтық дәстүрді,
құқық пен сот ісін жақсы білуімен үндесіп жатқан мінезділігінің арқасы
болды. Сол сияқты ол ... ру ... ... шешудегі
тәжірибелілігімен және шешендік өнерімен ерекшеленді. Көсемнің осындай ... ... ... ... ... ... Тәуке ханның
аты үш жүзге мәлім болды, халықтың айтуынша "дауласушыларды татуластыруда
сирек кездесетін өнер мен адам жүрегін баулап алатын ... ... ... ... ... ... ... толық билікке ие бола алмады, іс
жүзінде оның әрекеті хан кеңесінің және белгілі сұлтандар, батырлар, билер
съезінің шешімімен шектеліп ... ... ... ... күшті сыртқы жаулардың алдында қазақ мемлекетін
нығайтуға бағытталған маңызды ... ... Ел ... деректер
бойынша Кіші жүздің ең аз және әлсіз жеті руының бір тайпаға - Жетіруға
бірігуі және Орта Жүздің ... мен ... ... ... ... хан есімімен байланысты. Енгізілген осындай жаңалықтар қазақ
сарбаздарының ... ... ... тек ірі ... мен ... ... қарсы соғысқа күшті әрі жақсы қаруланған сарбаздар дайындай
алатынын көрсетті.
Тәукенің ұсынысы бойынша жер мен суға байланысты топтар арасындағы ... ... жою үшін ... мен ... ... әр тайпа мен
рудың көшіп-қону орнын анықтап берді, қазақ қоғамында қалыптасқан ... ... ... ... ... жүргізілді.
Тәуке хан билік еткен уақытқа қатысты ел аузынан жеткен белгілі ... ... ... ... ... ... ісінде дала заңының
ролі XVIII ғ. алғашқы ширегінде күшейе түсті. Алайда, бүгінгі күні
тарихшыларға ортағасырлық ескерткіш ... бір ғана заң - ... ... ... ... ... ... сол кездегі көшпелі қоғамның тұрмыс жағдайын
реттеуде, даулы мәселелерді шешуде қолданылатын "жеті жарғыда" көрсетілген
құқықтық нормалар мен ережелер Тәуке хан мен оның ... ... ... Дала ... ... ... ... ұлы
жазуы" (Яса) заңы өзінің көптеген ережелері өзектілігін жоғалтқан белгілі
бір уақытқа дейін қолданылды.
Қазақ заңдары ұрпақтан ұрпаққа ауызша айтылып, оның толық ... ... ... жоқ. "Жеті жарғыны" шығаруға үш жүздің де өкілдер
қатысқандықтан, бұл заңда бекітілген құқықтық нормалардың жиынтығы ... ... ... ... ... ... деп сеніммен айтуға
болады.
Осы заңдық құрылымдарды қазақ жүздерінің ішінде жүзеге асырушы әлеуметтік
тұлға - ... ... Ел ... ... ... хан ... саяси қызметінде
бірнеше беделді билерге сүйенгендігін айтады. Ондай билер ұлы жүзде Дулат
Төле би Әлібекұлы (1663 - 1756) , Орта ... ... ... би ... - 1763) , Кіші ... ... Самарқандтың атақты әмірі Жалаңтөс
батырдың (1576-1656) немересі Әйтеке би Байбекұлы (1682 - 1766) болды.
Жыл сайын күзде үш ... ... ... 40 ... жердегі Құлтөбенің
басында хан ордасының жанында 1-2 айлық кеңеске жиналып отырған. Осы
жиындарда ... ... ... ... ... ... ... сыртқы жауларға қарсы күресу үшін қазақтардың күшін біріктіру
жөніндегі мәселелер талқыланып отырды. Қазақ хандығындағы бірден-бір саяси
жетекші көшпелі ... аса ... ... ие ... ... хан, сұлтан,
билерге қарағанда ресми түрде "протектор-патрон" ролін атқарған Тәуке хан
болғаны сөзсіз.
Бұл жылдар Қазақстанның орта ғасыр тарихындағы ең ... ... ... ... ... тоқтатылып, жер даулары дер кезінде әділ шешімін тауып
отырды, адамдардың тұрмыс жағдайы жақсарды. Халық ... ... ... ... кезі "қой ... ... ұя салған" кез деп сипатталуы тегін
емес, яғни, бұл ең ... әрі ... ... ... ... заңдары" қазақтың атақты үш биі - Төле, Қазбек және Әйтеке
билердің қатысуымен жасалған. Шындығында, даланың белгілі билері ... ... ... сот ... әділ ... ... Билер адалдық пен әділдіктің жаршысы, қазы болғандықтан, олар халық
арасында әділ әрі білімді адамдар ретінде танылды. Тәуке ханның ... ... ... ... ... ... және қатаң сақталды.
Шоқан Уәлихановтың айтуы бойынша "Жеті жарғының" терең әрі озық ... хан ... ... Төле би ... ... дала ... жинағының аты ғана. ¤йткені сан-салалы әрі кең
ауқымды болса да жеті ... ... ... ... ... бірақ
мұнда көшпелі қазақтардың дала өміріндегі көшіп-қонудағы, малға мүлік
ретінде ие болудағы психологиясы көрініс тапқан. Ал нақты дала ... ... өте көп ... және олар адам ... жеке де, ... ... ... қарастырған болуы мүмкін. Мысалы, жас жігіт өзінің
ұрпағы сау болуы ... ... ... жеті буын сақталуы үшін басқа
ауылдың қызына үйлену керектігі туралы заң. Бұл бап ... ... да ... бұл ... ... Алыс ... ... іздеп барып, Қыз Жібекті
тапқанынан білеміз... Ал, осы ... ... ... XI - XII ... яғни дала заңдары әр уақытта да қолданыста болған.Тек Тәуке хан
тұсында ғана олар жинақталып, тіркелген.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 3 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мемлекеттік басқарудың даму эволюциясы3 бет
Қазақтың көне ел билеу заңы – «Жеті жарғы»28 бет
MapInfo бағдарламасындағы ГАЖ технологиясын пайдаланып дифференцияцияланған ландшафтық карталарын жасау әдістері (Алатау аумағында)30 бет
Авибарлау және авиасуретке түсіру4 бет
Автокөлік жолын СКЕБО кешенінде трассалау48 бет
Алматы облысының ауыл шаруашылық картасын құрастыру35 бет
Ауыспалы жайылымдардың тиімділігі7 бет
Аэрофотогеодезия29 бет
Аэрофототүсіріс негіздері17 бет
Бақытжан Қаратевтың қоғамдық-саяси қызметі10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь