Қазақ халқы: құрылуы, этнонимнің шығуы, территориясы және этникалық құрамы

Шыңғысхан әскері Алтай мен Еділ аралығындағы үлкен территорияға басып кірмей тұрып-ақ, туыстас түркі тайпалары біріге бастаған болатын. Бұл процесс күннің-күнінде біртұтас халықтың, бұл жерде, қазақ халқының құрылуына әкелуі керек болатын.
Біріктірушінің ролін қыпшақ тайпасы атқарып, олар қыпшақ конфедерациясы деп өз аттарымен аталған мемлекет құруға қол жеткізді. XI ғасырда қыпшақ тайпалары Еділден өтіп, батысқа қарай жылжыды, ал XII ғасырға қарай Днепрге дейінгі жерлерде өз ықпалын жүргізді. Батыс пен шығыстың (ағылшын, француз, араб, парсы) тарихи деректерінде осы кезеңнен бастап XV ғасырға дейін Ертістен Днепрге дейінгі ауқымды кеңістік Дешті Қыпшақ даласы деп жазылған .
Алайда, монғол шапқыншылығы жер бетінде Дешті Қыпшақ этносының құрылу процесін тоқтатып тастады. Шапқыншылық нәтижесінде өндіруші күштер әлсіреп, көптеген рулар басқа жаққа қашып кетті, тіпті, қаза болғандар да болды. Құрыла бастаған халықты қалпына келтіріп, оны дамыту үшін ұзақ уақыт пен алғы шарттар қажет болды және ондай алғы шарттар этникалық процестердің барысында пайда болды.
        
        ҚАЗАҚ ХАЛҚЫ: ҚұРЫЛУЫ, ЭТНОНИМНІҢ ШЫҒУЫ, ТЕРРИТОРИЯСЫ ЖӘНЕ ЭТНИКАЛЫҚ ҚұРАМЫ
Шыңғысхан әскері Алтай мен Еділ аралығындағы ... ... ... ... ... түркі тайпалары біріге бастаған болатын. Бұл
процесс күннің-күнінде біртұтас халықтың, бұл жерде, қазақ халқының
құрылуына әкелуі ... ... ... ... ... ... олар ... конфедерациясы деп
өз аттарымен аталған мемлекет құруға қол ... XI ... ... ... өтіп, батысқа қарай жылжыды, ал XII ғасырға қарай Днепрге
дейінгі жерлерде өз ықпалын жүргізді. Батыс пен шығыстың (ағылшын, француз,
араб, парсы) ... ... осы ... ... XV ... ... Днепрге дейінгі ауқымды кеңістік Дешті Қыпшақ даласы деп жазылған
.
Алайда, монғол шапқыншылығы жер бетінде ... ... ... ... тоқтатып тастады. Шапқыншылық нәтижесінде өндіруші күштер әлсіреп,
көптеген рулар басқа жаққа қашып кетті, тіпті, қаза болғандар да ... ... ... ... келтіріп, оны дамыту үшін ұзақ уақыт пен
алғы шарттар қажет болды және ... алғы ... ... ... ... ... - XIV ғасырларда Алтын Орданың күйреуінің нәтижесінде қазіргі
Қазақстан территориясында Ақ Орда, Моғолстан және ... да ... сол ... ... халқының құрылуына негіз болған түркі
тайпалары мен руларының этникалық түп-төркіні - этногенезі пайда болды.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... халыққа кірігу процесі басталды. Бұл туралы XIV
ғасырдағы араб тарихшысы әл-Омардың еңбектерінде өте жақсы жазылған:
"Ертеде бұл мемлекет қыпшақтар елі болған, ал ... ол ... ... ... ... бағындырып алды. Кейіннен олар қыпшақтармен
туысып, тура қыпшақтар сияқты, тіпті, бірге туғандай болып ... Орда ... ... ... XIV ... ... бірқатар иеліктерге
тарап кетті, оның ішіндегі аса ірілері - Ноғай Ордасы мен өзбек хандығы
болды. "Ноғайлар" деген ... XIII ... өмір ... ... ... ... роль атқарған, нақты тарихи тұлға болған Ноғай ... ... 30 жыл бойы ол ... ... тағы үшін ... ... ... Ноғайдың аты XIV ғасырдың аяғында Ноғай ханның ұрпақтары
басқарған тайпалардың этникалық аты ретінде қайта жаңғырды. Ноғай ордасы
Жайық (Орал) пен Еділ ... ... алып ... ... осы
территорияларда қазақтардың этноқұрылымдарының бірі - Кіші Жүз қалыптасты.
1312-1342 жылдары Алтын Орданы билеген өзбек ханның атымен Дешті Қыпшақтағы
тағы бір ... ... ... болды. өзбек хан өз кезеңінің көрнекті
мемлекет қайраткері болды, ол қалалар тұрғызып, өнеркәсіп пен сауданы
көтермелеп отырды, ... ... ... ... Иран ... ... үшін табанды күрес жүргізді. XIV ғасырдағы парсы
тарихшысы әрі географы Хамдаллах Казвинидің айтуынша өзбек хан ... оның тірі ... де ... деп ... ... ... қатысқан сарбаздар да солай аталған. Осы тарихшы
Алтын Орданы "Мамлякат - и - өзбеки" - ... ... деп ... ... сөзі ... ... ... олай деп шығу тегі бұрынғы қыпшақтар,
арғындар, қоңыраттар болған өзбек ханның сарбаздары аталған.
Алтын Орда құлағаннан кейін XV ғасырдың басында Аралдың ... ... ... ... және ... ағысынан . деңгейдегі этностарға
тараған (мысалы, орыстардың арасындағы қазақ этнографиялық топтары).
XIV ғасырдың 50-60 жылдары Қазақстанда халықтарды бөлу жүргізілді және
өзбектер, ... ... ... деп ... ... өзбек хандығының
жалпы халқынан жекелеген этностарды қалыптастыру аяқталуы қажет болды.
Әлеуметтік-экономикалық сипаттағы көптеген жолдар осыған бастады: этникалық
территорияның шектері анықталды, ... ... ... тіл ... пен ... түрлері, біртұтас материалдық және рухани
мәдениет пайда болды, адамдардың санасында біртұтас халық болуға деген
ұмтылыстың қарқыны күшейді. Тек соңғы күш қажет болды, ол күш ... ... ... шықты.
Әбілқайыр ханның (1428-1468) көшпелі өзбектер мемлекетін билеуі түрлі
топтардың Жошы әулеті тармақтарының - Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы хан
ұрпақтарының қақтығысқан ... ... ... мен ... ... қалыптасу тарихы туралы XVI ғасырда
Мырза Мұхаммед Хайдар өзінің "Тарихтың түп-төркіні" - "Тарих и ... ... ... ... Бұл ... қазақтардың тұрмыс ерекшеліктері,
олардың билеушілері туралы, қазақ деген аттың берілу себебі туралы арнайы
айтылған.
Орталық билікке ... ... ... бірі ... мен халықтың
бір бөлігінің ханның қарамағынан жаңа мекендерге кетуі болды. өз
қарамағында көшпелі өзбек мемлекетінің халқы бар Орыс ханның ұрпақтары
Жәнібек және Керей ... ... үшін ... жоқ, ... хан
Шейбаниге бағынғысы келмеді.
1459 жылы олар Әбілқайырға қарсы халық наразылығына басшылық жасап,
өздеріне бағынышты халықпен шығысқа қарай көшіп кетті. Олар Моғолстан
мемлекетін құрап ... ... ... ... ... келді. Моғолстан
ханы да қайтып оралған отандастарына Шу және Қозы басы (батыс Жетісу)
аймақтарын бөліп берді. Көшпелі халықты "қазақтар" деп атап, бұл ... ... ... ие болды. Мырза Мұхаммед Хайдар: "Жәнібекпен және
Кереймен кеткендер "қазақтар" деп аталып, бұл ат оларға мәңгілікке
берілді", - деп ... ... көп ... ... ... шыңы "қазақ"
этнонимі мен Қазақ хандығының құрылуы болды. Қазақ хандығындағы ... ... 1468 жылы ... хан ... кейін жаңа тайпалар мен
рулардың көшіп келуінің нәтижесінде өсті.
Жаңа этникалық қауымның бірігуіне еш кедергі болған жоқ. Тек Жошы әулетінің
басқа бір ... - ... ... билікке дәмелі болды, бірақ ол да XVI
ғасырдың ... ... ... ... ... Орта Азияның
территориясына кетіп қалды. Ол жақта Мавреннахрды бағындырып, жаңа
этникалық қауымға "өзбек" деген ат берді. Қазақстан ... ... ... мен Қазақ хандығы қалды және олар қазіргі уақытта да өздерінің
географиялық шегінде өмір сүріп келеді .
Қазақ халқы мен ... ... ... ... жүздерінің тарихынан
бөлмей қарау керек. Бұл үш категория (халық, мемлекет, жүз) тарихи дамудың
біртұқтас ағымында бөлінбей, ... ... ... және ... ... сөз болғанда, оларды бір-бірінен бөліп қарамау керек. Енді "жүз"
ұғымына нақтырақ тоқталсақ.
Жүз - (араб тілінен аударғанда ... бір ... ірі ... ... ... ... ... үш жүз - бүтіннің үш бөлігі бар
- ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз .
Жүздердің құрылу ... ... ... қызметінің түрлері мен олар
өмір сүрген табиғи-географиялық орталарынан іздеу керек .
Қазақстанның территориясында көнеден келе жатқан шаруашылықтың басты ... және ... ... мал шаруашылығы болды. Әрине, Қазақстанда жер
өңдеу жұмыстарының да ... ... ... Бірақ, олар шаруашылықтың бұл
түрімен айналыса қоймады. Ал мал ... ... ол XX ... ... ... өмірінде елеулі роль атқарды.
Көшпелі мал шаруашылығының ерекшелігі - малды жыл бойы жайылымда ұстау
болып табылады. Шаруашылықтың бұл түрі тұрақты қыстаудың болуын және ... ... ... ... ... ... ... күзгі жайылымдар
және қыстау.
Көшпелі шаруашылықты жүргізудің мұндай тәртібі көп ғасырлар бұрын қазақ
халқы қалыптаспай тұрып орнаған. Алайда, ол этникалық прцестердің бір
бөлігі болғандықтан, ... ... ... ... ... ұлан-байтақ территориясы оның әр аймағында белгілі бір
тайпалар шоғырланған табиғи-экономикалық аймақтардың қалыптасуына себеп
болды. ... ... ... мен ... даму ерекшелігін түсіну үшін
тайпалар туралы қысқаша болса да айту керек.
Рулық-тайпалық ұйым - адамдар ұжымының рулар мен ... ... ... және ... ... қоғамдық меншіктің түрі басым болған,
адамдардың теңдігі бірдей сақталған, бүкіл рудың ісі ... ... ... ... Руы жоқ ... еш ... ... ол басқа руға да бөтен
болып саналған.
Көшпелі өркениеттің өзіне тән ерекшелігі ... ... ... ... ... мысалы, хандық билікке, қауымдастық жалғаса берген, яғни
жер мен жайылым бүкіл руға, тайпаға ортақ болып қалды және әр ... ... ... болды. Билік иелері хандар, сұлтандар, билер, ру
ақсақалдары қауымдастық принципін шебер пайдаланып, өз биліктерін жерге
ғана ... сол ... ... да ... Этникалық қауымдар уақыт
өте келе сыртқы белгілерін сақтай отырып, үлкен өзгерістерге ... ... ... жеке ... ... ... - осының барлығы
рулық-тайпалық құрылымның бұрынғы ұғымдарына қайшы келді. Сондықтан қоғамды
бөлудің ескіше әдісі сақталды. Ауылдық қауымдастықтар туыстық белгісі
бойынша (бір ... ... ал ... ... ... ... ... біріктірілді. Қоғам құрылымының түрлі сатысындағы басты біріктіруші
ретінде жайылымды иелену құқы қолданылды. Ерте заманнан ... ... ... ... ... бір халық маусымдық жайылымға
пайдаланды.Бұл аймақтар қазақтың үш жүзі негізінде ... ... ... он бір ... ... дулат, албан, суан, сары үйсін,
сырғалы, ысты, ошақты, шапырашты, шанышқылы, қаңлы, жалайыр. Бұл
тайпалардың әрқайсысының ... бай ... бар. ... ... өте ертеден басталған. Мысалы, үйсіндер сақ тайпалы одағының
құрамына кірген (б.э.д. 5-3 ғ.).
Әр тайпа руларға бөлініп, рулар көптеген тармақтарға және ... ... ... ... Мұны мына ... ... ... төрт рудан - ботпай, шымыр, сыйқым, жаныс руларынан
тұрады. Орал губернаторы Г.Волконскийдің есебі бойынша XVIII ғ. ... ... 40 мың ... ... (отбасы - орта есеппен 4 адамы бар
бір киіз үйдің тұрғындары).
Жетісуды ... ... ... ... ... етегіне, Шудан
Сырдарияның жоғары ағысына қарай көшкен.
ұлы жүздің солтүстік шекарасы Балқаштың оңтүстігі - Шу өзені - Талас ... ал ... ... жоғары бөлігін, оңтүстігінде Алатаудың
бөктерін алып жатты. Шығысында Қытайдың шекарасына дейін көшіп-қонып жүрді.
ұлы жүз қазақтарының жалпы саны XIX - XX ... 750 мың адам ... жүз алты ... ... ... ... ... керей, уақ, қоңырат.
Ол батысында Кіші жүздің жерлерімен Арал теңізі, Ырғыз, Торғай өзендерінің
бойымен, солтүстігінде Ресейдің губернияларымен ... ... Орта ... жерлері шығысқа Есіл бойымен Ақмола далаларын,
Ертіс өзенін құяр жерін, Зайсан мен шығысында Алтай таулары мен далаларын
алып жатты. Оңтүстігінде ... ... ... ... солтүстік
жағалаулары, Бетпақдаламен Кіші жүздің жеріне дейін созылып жатты. Осы
кеңістікте жүзге жуық рулар мен оның ірілі-ұсақты ... ... ... ... 30 мың ... бар бес руының Баянауыл, Қызылтау,
Долба, Шыңғыстау, Шаған, Торғайдың жоғары жағы мен ... ... ... ... олар ... Жиделісу өзендерінің, Ерментау
тауларының жайылымдарына көшіп жүрді. Басқа рулар мен тайпалардың да түрлі
қыстаулары мен ... ... ... жүз ... жалпы саны XIX - XX ғасырларда 1 200 000 - 1 300 ... ... жүз үш ... ... ... ... ... және Жетіру.
Олардың жерлері оңтүстігінде Сырдарияның құяр жерінен басталып, үстірт
жазығы, Каспий теңізінің шығыс жағалауын, ... ... ... ... ... ... алып ... Кіші жүз халқының саны XIX -
XX ғасырларда 1 млн. адамға жетті.
үш жүздің де ... ... ... ... деп ... ... бар ... территориясы болды.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ хандығы құрылуының этникалық алғышарттары22 бет
Қазақ халқының демографиялық өткені мен болашағы35 бет
Қазақ халқының шығу тегі9 бет
Қазақ хандығы туралы ақпарат15 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Ішкішаруашылық жерге орналастырудың теориялық, жалпы әдістемелік негіздері31 бет
Азамат және мемлекет16 бет
Жер ресурстары туралы түсінік28 бет
Мутация5 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь