Қазақтың ұлы ханы Абылай


Абылай (Әбілмансұр) - мемлекет қайраткері, саясатшы, дипломат, қазақ жерлерін біріктірген әйгілі хан . Ол Орта жүз сұлтандарының кіші тармағынан тараған. Қазақ ханы Әбілмәмбеттің немерелес туысы.
1739 жылы Абылай Орынборда болып, Ресейдің боданы болуға ант берген. Атасы Абылай Түркістан қаласының билеушісі болған кезінде жасаған әскери іс-әрекеттеріне байланысты халық арасында "Қанішер" деген үрейлі, әрі сыйлы атауға ие болған. Оның баласы Уәли әкесінің даңқын ұстап тұра алмады. Көрші билеушілердің бірі Түркістанды басып алып, әкесін өлтіргенде, ол үш жасар Әбілмансұрды сенімді құлы аман сақтап қалады. Құл Әбілмансұрды қаладан жасырын алып шығып, далаға қашады. Жақын туыстары қамқорлығына алудан бастартқан соң, жас Абылай Төле биге қызметке кіріп, жылқысы мен түйесін баққан.
Халқының басына түскен қиын-қыстау кезеңде уақыттың өзі, заман талабына сай ақыл-ой жоғары, ерліктерімен көзге түскен, байсалды сөздерімен халықты соңына ерте алатын жеке тұлғаларды ерекшелейді.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ҚАЗАҚТЫҢ ұЛЫ ХАНЫ АБЫЛАЙ

(1711 - 1781)

Абылай (Әбілмансұр) - мемлекет қайраткері, саясатшы, дипломат, қазақ
жерлерін біріктірген әйгілі хан . Ол Орта жүз сұлтандарының кіші тармағынан
тараған. Қазақ ханы Әбілмәмбеттің немерелес туысы.

1739 жылы Абылай Орынборда болып, Ресейдің боданы болуға ант берген. Атасы
Абылай Түркістан қаласының билеушісі болған кезінде жасаған әскери іс-
әрекеттеріне байланысты халық арасында "Қанішер" деген үрейлі, әрі сыйлы
атауға ие болған. Оның баласы Уәли әкесінің даңқын ұстап тұра алмады. Көрші
билеушілердің бірі Түркістанды басып алып, әкесін өлтіргенде, ол үш жасар
Әбілмансұрды сенімді құлы аман сақтап қалады. Құл Әбілмансұрды қаладан
жасырын алып шығып, далаға қашады. Жақын туыстары қамқорлығына алудан
бастартқан соң, жас Абылай Төле биге қызметке кіріп, жылқысы мен түйесін
баққан.

Халқының басына түскен қиын-қыстау кезеңде уақыттың өзі, заман талабына сай
ақыл-ой жоғары, ерліктерімен көзге түскен, байсалды сөздерімен халықты
соңына ерте алатын жеке тұлғаларды ерекшелейді.

XVIII ғасырдың алғашқы он жылдығы қазақ халқының өміріндегі ең қиын жылдар
еді. Жоңғарлар, Еділ қалмақтары, Жайық казактары, башқұрттар қазақ
ауылдарына жан-жақтан жапа тармағай бас салып, халықты қырып, тонады. Сол
жылғы көк аспанның жіберген сыны іспеттес, қыс пен көк тайғақ - мұз елге
жұт әкеліп, халықтың тұрмыс-тіршілігін туралатып кетті. Орынборда болған
қазақтың бір әскери қолбасшысы, өз замандастарының қайғылы жағдайын аңшы
иттерден қашқан қоянның күйіне теңеді.

1723 жыл қазақ халқы үшін естен кетпейтін алапат ауыр жыл болды. Осы жылы
қыстың қалың қары мен көк тайғақ мұзынан кейін, көктемде қазақ даласына
сансыз көп әскерімен жоңғар билеушісі Қалдан Церен баса көктеп кірді.

Осы қиын да қанды жылдары Абылай сұлтан жалпы халықтың назарын өзіне
аударады. Алғашында ол қарапайым жауынгер ретінде шайқастарға қатысып,
көзсіз батырлығы мен қоса түрлі айла-амалдарын да көрсете білді. Қажетті
ақылдары мен стратегиялық ойлары оның ақылдылығын көрсетті.

Абылай көп тауқымет пен күресті басынан кешірді. Оның даңқының көтерілгені
сонша, қазақтар оны ұлы істер жасауға жіберілген рухы биік-тірі аруаққа
теңеді. Ол екі рет, бірде алдымен қырғыздарды, сосын Қалдан-Церенде
тұтқында болды. Әсіресе, Қалданнан аман-есен құтылып шығуы, таң қаларлық
нәрсе еді. ¤йткені, Абылай алғашқы шайқастардың бірінде, оның ең сүйікті
баласы Шарышты жекпе-жекте өлтірген болатын.

Абылай елді жоңғар шапқыншылығынан азат етуде көптеген шайқастарға қатысты
. Әбілқайыр және басқа да атақты қолбасшылармен қатар, Абылай бөлшектенген
қазақ хандығын бір орталыққа бағынған күшті мемлекетке біріктіруге ұмтылды.

Абылай сұлтанның алыс болжай білетін көрегендігі, дала ақсүйектері ішінде
ықпалының күшеюі, Әбілмәмбет ханды екінші орынға ығыстырды. Жоңғарлармен
соғыс, далада пайда болған өрт іспеттес бірде өршіп, кейде сөніп ондаған
жылдарға созылды. Әсіресе, соғыстан кейінгі жағдайда, Қазақстанның
географиялық және геосаяси жағдайына байланысты, Евразиядағы екі ірі
мемлекет - Ресей және Қытаймен таразының тең басындай, өлшемді сақтық
сақтай отырып, салмақты байланыс жүргізуді қажет етті.

Абылай сұлтан Қытай мен Ресей мемлекеттерімен тепе-тең, қарым-қатынас
сақтап, бұл қатынасты одан әрі дамытуға мүмкіндік жасады. 1739 жылы оның
ұстанған позициясы нығайып, Ресей мен Қытай үкіметі ресми түрде Абылай мен
інісі Сұлтанмаметпен қатынас жасауды дұрыс көрді.

1745 жылы Жоңғар қонтайшысы Қалдан-Церен қайтыс болып, Жоңғарияда билік
үшін талас басталып, қалмақ билеушілері Абылайдан көмек сұрады. Абылай
жоңғарлардың бұл жағдайын пайдаланып, оларды әлсірету мақсатымен,
қарсыласушы жақтарға алма-кезек қолдау көрсетіп отырды.

Жоңғар тағына үміткерлердің бірі, қазақтармен бейбіт өмір сүру саясатын
ұстаушы Әмірсанаға Абылай моральдық көмек беріп отырды. Манчжур әскеріне
қарсы күресті ұйымдастыра алмаған Әмірсана Абылайды паналады. Қазақ сұлтаны
Әмірсананы қолдау арқылы жойылуға жақын қалған Жоңғарияны сақтап қалып,
енді қауіп төндіруге шамасы жоқ ойрат елінен Қытайлық Цинь империясы мен
Қазақстан арасында жартылай тәуелді буферлік мемлекет құруды ойластырды.
Алайда, оқиға барысына Қытай императоры Цян Лун кірісіп, әлсіреген
Жоңғарияны оңай жаулап алады. Көшпелі жоңғарларды жеңгеннен кейін, Қытай
императорының араны ашылып, 1756, 1758 және 1760 жылдары Орта жүздің жеріне
үш рет шабуыл жасады.

Жоңғар қонтайшысының басына түскен кебін кимес үшін, Абылай Қытай
богдыханның вассалдығын мойындап, қытайлықтармен келісімге келеді.Осы
келісімге сәйкес, Тарбағатай және Іле өзеніне жақын базарлар ашылып,
қазақтар сол жерде малдарын қытай тауарларына ауыстырып отырды.

Абылай Қытаймен ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақтың Абылай ханы
Айбынды қазақ ханы - Абылай
Айбынды қазақ ханы – Абылай
Айбынды қазақ ханы - Абылай жайлы
Қазақтың ұлы ханы Қасым хан Жәнібекұлы
Қазақтың тұңғыш білімді ханы-Жәңгір
Абылай хан
Бұқар толғауларындағы Абылай мен тарихи Абылай
Абылай (Әбілмансұр)
Абылай хан
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь