Қазақтың ұлы ханы Абылай

Абылай (Әбілмансұр) - мемлекет қайраткері, саясатшы, дипломат, қазақ жерлерін біріктірген әйгілі хан . Ол Орта жүз сұлтандарының кіші тармағынан тараған. Қазақ ханы Әбілмәмбеттің немерелес туысы.
1739 жылы Абылай Орынборда болып, Ресейдің боданы болуға ант берген. Атасы Абылай Түркістан қаласының билеушісі болған кезінде жасаған әскери іс-әрекеттеріне байланысты халық арасында "Қанішер" деген үрейлі, әрі сыйлы атауға ие болған. Оның баласы Уәли әкесінің даңқын ұстап тұра алмады. Көрші билеушілердің бірі Түркістанды басып алып, әкесін өлтіргенде, ол үш жасар Әбілмансұрды сенімді құлы аман сақтап қалады. Құл Әбілмансұрды қаладан жасырын алып шығып, далаға қашады. Жақын туыстары қамқорлығына алудан бастартқан соң, жас Абылай Төле биге қызметке кіріп, жылқысы мен түйесін баққан.
Халқының басына түскен қиын-қыстау кезеңде уақыттың өзі, заман талабына сай ақыл-ой жоғары, ерліктерімен көзге түскен, байсалды сөздерімен халықты соңына ерте алатын жеке тұлғаларды ерекшелейді.
        
        ҚАЗАҚТЫҢ ұЛЫ ХАНЫ АБЫЛАЙ
(1711 - 1781)
Абылай (Әбілмансұр) - ... ... ... ... ... біріктірген әйгілі хан . Ол Орта жүз сұлтандарының кіші тармағынан
тараған. Қазақ ханы ... ... ... жылы ... ... болып, Ресейдің боданы болуға ант берген. Атасы
Абылай Түркістан қаласының билеушісі ... ... ... әскери іс-
әрекеттеріне байланысты халық арасында "Қанішер" деген үрейлі, әрі сыйлы
атауға ие болған. Оның баласы Уәли әкесінің даңқын ұстап тұра ... ... бірі ... ... ... ... өлтіргенде, ол үш жасар
Әбілмансұрды сенімді құлы аман сақтап қалады. Құл Әбілмансұрды қаладан
жасырын алып шығып, далаға ... ... ... ... ... соң, жас ... Төле биге қызметке кіріп, жылқысы мен түйесін
баққан.
Халқының басына түскен қиын-қыстау кезеңде уақыттың өзі, заман талабына сай
ақыл-ой жоғары, ерліктерімен көзге ... ... ... ... ерте алатын жеке тұлғаларды ерекшелейді.
XVIII ғасырдың алғашқы он жылдығы қазақ халқының өміріндегі ең қиын жылдар
еді. Жоңғарлар, Еділ қалмақтары, ... ... ... ... ... жапа ... бас салып, халықты қырып, тонады. Сол
жылғы көк аспанның жіберген сыны іспеттес, қыс пен көк тайғақ - мұз ... ... ... ... ... кетті. Орынборда болған
қазақтың бір әскери қолбасшысы, өз замандастарының қайғылы жағдайын аңшы
иттерден қашқан ... ... ... жыл ... ... үшін естен кетпейтін алапат ауыр жыл болды. Осы ... ... қары мен көк ... ... ... көктемде қазақ даласына
сансыз көп әскерімен жоңғар билеушісі Қалдан Церен баса көктеп кірді.
Осы қиын да қанды ... ... ... жалпы халықтың назарын өзіне
аударады. Алғашында ол қарапайым жауынгер ретінде шайқастарға қатысып,
көзсіз батырлығы мен қоса ... ... да ... білді. Қажетті
ақылдары мен стратегиялық ойлары оның ақылдылығын көрсетті.
Абылай көп тауқымет пен ... ... ... Оның ... ... ... оны ұлы ... жасауға жіберілген рухы биік-тірі аруаққа
теңеді. Ол екі рет, бірде алдымен қырғыздарды, сосын Қалдан-Церенде
тұтқында болды. Әсіресе, Қалданнан ... ... ... таң ... еді. ... Абылай алғашқы шайқастардың бірінде, оның ең сүйікті
баласы ... ... ... ... елді ... шапқыншылығынан азат етуде көптеген шайқастарға қатысты
. Әбілқайыр және ... да ... ... ... ... бөлшектенген
қазақ хандығын бір орталыққа бағынған күшті мемлекетке біріктіруге ұмтылды.
Абылай сұлтанның алыс ... ... ... дала ... ішінде
ықпалының күшеюі, Әбілмәмбет ханды екінші орынға ығыстырды. Жоңғарлармен
соғыс, далада пайда болған өрт іспеттес бірде өршіп, ... ... ... ... ... ... кейінгі жағдайда, Қазақстанның
географиялық және геосаяси жағдайына байланысты, Евразиядағы екі ... - ... және ... ... тең ... өлшемді сақтық
сақтай отырып, салмақты байланыс жүргізуді қажет етті.
Абылай сұлтан Қытай мен Ресей мемлекеттерімен ... ... бұл ... одан әрі ... ... ... 1739 жылы ... позициясы нығайып, Ресей мен Қытай үкіметі ресми түрде Абылай мен
інісі Сұлтанмаметпен қатынас жасауды дұрыс ... жылы ... ... ... ... ... ... билік
үшін талас басталып, қалмақ билеушілері Абылайдан көмек сұрады. Абылай
жоңғарлардың бұл ... ... ... ... ... ... ... қолдау көрсетіп отырды.
Жоңғар тағына үміткерлердің бірі, қазақтармен бейбіт өмір сүру саясатын
ұстаушы Әмірсанаға Абылай моральдық көмек беріп отырды. ... ... ... ... ... ... ... паналады. Қазақ сұлтаны
Әмірсананы қолдау арқылы жойылуға жақын қалған Жоңғарияны сақтап қалып,
енді қауіп төндіруге шамасы жоқ ойрат ... ... Цинь ... ... арасында жартылай тәуелді буферлік мемлекет құруды ойластырды.
Алайда, ... ... ... ... Цян Лун ... ... оңай жаулап алады. Көшпелі жоңғарларды жеңгеннен кейін, Қытай
императорының араны ашылып, 1756, 1758 және 1760 ... Орта ... ... рет ... ... қонтайшысының басына түскен кебін кимес үшін, Абылай Қытай
богдыханның вассалдығын мойындап, қытайлықтармен келісімге келеді.Осы
келісімге сәйкес, Тарбағатай және Іле өзеніне жақын ... ... сол ... ... ... тауарларына ауыстырып отырды.
Абылай Қытаймен жақындасқаннан кейін, Ресеймен қатынас жасаудан қашты.
1771 жылы хан болып сайланғаннан кейін, орыс ... ... ... ... бас ... Бұл ... хан тағына халықтың
сайлауымен келгендігін және бұл шешімді ешкімнің мақұлдауының қажет
еместігін алға тартты. Соған қарамастан, орыс үкіметі өз шенеунігін хан
ордасына жіберіп, ... ант ... және хан ... ... (қылыш,
шапан, қалпақ) тапсыруды табыстаған еді.
Абылай балаларына Қытаймен жақындасуды, бірақ Ресеймен байланысын сақтауды
өсиет етіп ... еді. Оның ... ... ... ... ... ал керісінше, орыс үкіметі қарама-қайшы пікірде болды", - деп
есептеді. Сол ... ... ... ... қазақтар Ресей көмегін
көп қажет етпеді.
Қазақ даласында Абылайдың билігі барған сайын күшейіп, оған Орта ... ұлы ... ... ... да бағынды .
Қытайлықтар жоңғарларды құртып жібергеннен кейін, қазақтардың тонаушылығына
ұшыраған торғауттар, Іленің арғы бетіне қоныс ... сол ... ... ... ... ... көтерілісінен кейін әлсіреген Жайық
казактары, Ресей үкіметіне толығымен бағынып, өз беттерінше еш қандай
мәселені шеше алмайтын дәрежеге жетті. Тек қазақ ... ... ... ... және Шу мен ... ... қалаларын
бөлектеуге ұмтылған Ортаазиялық билеушілер мен буруттар ғана қазақтардың
жаулары ... қала ... ... ... ... ... тылсым күшіне деген сенім халыққа
қажымас қайрат пен күш-жігер берді. 1770 жылы Абылай Шату өткелі ... Туро ... ... ... ... ... ... Шу өңіріне
дейін қуды. Шу өзеніне құятын Қызылсу және Шамсы өзендерінің маңында болған
қанды шайқас, ... ... ... ... ... ... ... кейін буруттар естерін жия алмай, тарих сахынасынан біржола
кетті.
Осы оқиғадан кейін Абылай Көкшетаудағы өз ордасына қайтып келіп, алып
келген ... ... Жаңа ... және Бай ... ... ... ... негізгі қыстаулары Есімде болды. Кейінірек хан иелігіне жақын,
оның үзенгілес достары Күлсары батыр Есімге және Қабанбай батыр ... ... ... ... Көкшетау тауларының маңындағы аудандарда
орналасып, осы жерден Сібір бекеттері мен Қытай шекараларына өз елшілерін
жіберіп отырды.
Абылайдың оңтүстігі ... және ... ... ... жүргізу
барысында, оның әскері Жизаққа дейін жетіп, Әзірет, ... ... ... ... Ал, ... ... ... міндеттенді.
1774 жылы Абылай үйсіндердің сұрауы бойынша, оларға билеуші етіп ... Оған ... ... ... ... ... ... онда еңбекқор
қарақалпақтарды қоныстандырды.Ал, басқа балаларына (олардың саны жетпіс бір
болатын) ол Орта және ұлы жүзден үлестік жерлер бөліп ... ... ... ... ... өмір ... сол ... 1781 жылы
қайтыс болды . Ол Қожа Ахмет Яссауи мавзолейінде, әулеттік зиратта
жерленген .
Абылайдың жоғары көтерілуіне жеке ... ... ... ие ... Ал ол
туралы әртүрлі аңыздардан ерекше сезім алған қарапайым адамдар, оның
тағдырынан ешкімге ұқсамайтын тылсым күштерді көруге дайын тұрды .
Абылайды хан көтерген ... ... орыс ... ... ру ... жұқа ақ киізге көтеріп, оның ерлігі мен ептілігі және жеңістері туралы
бір-біріне асыра ... ... ... ... ... ... ... үлестіріп алғаны жөнінде", - жазып қалдырған.
Абылайдан кейін, Абылай сияқты шексіз билікті қолына шоғырландырған қазақ
ханы болған жоқ. Абылай барлық жерде өлім ... ... Ал, ... ... ... тек ... жиыны - құрылтайда ғана тағайындай алатын еді.
Ол бұған дейін хандық билікті кеңес арқылы шектеп келген ықпалды билер ... ... ... ... ... мұндай өзгерістерге
ақсүйектер мен билер наразылықтарын білдіріп отырған. 1781 жылы Дайыр
сұлтанның Орынбор губернаторына жазған шағымында, Абылайды "билікті
шектеуші ... ... ... ру ... ... ... қарулы жорығы сәтсіз аяқталып,
қайтадан Абылай ханға бағынуға мәжбүр болған еді. Ғасырдың басында
қалыптасқан еркін таңдауларды шектей отырып, деспоттық ... ... ... ... үлгі ... жауға шапқанда атын ұранға
айналдырғанына таң қалғаннан басқа ләжін қалмайды. Бұдан бөлек, халық
аңыздарында Абылай мистикалық кейіпкерге айналып, оның басқарған ... ... ... Ал оның жорықтары мен батырларының
ерліктері, эпикалық жырлар мен поэмалардың сюжетіне ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет
Шоқан (Мұхаммед-Ханафия) Уәлиханұлы11 бет
Айбынды қазақ ханы - Абылай14 бет
Айбынды қазақ ханы - Абылай жайлы14 бет
Кенесары Қасымұлы7 бет
Шоқан Уәлиханұлы12 бет
Шоқан Уәлиханұлы (1835-1865)11 бет
Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы-демократ Ш. Ш. Уәлиханов6 бет
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан өмірі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь