Абайтанушы

Әркімнің пешенесіне жазылған мөлшерлі ғұмыры бар. Пенделік пайымдау бойынша бұл — әліптік ақиқат. Осы негізден шығарсақ, Қайым Мұхаметханұлының ғұмыры сексен сегіз жылды қамтыды.
Осы орайда Абай сөзіне ден қойсақ:
Ақыл мен жан – мен өзім, тән менікі,
Мені мен менікінің мағынасы екі.
“Мен” өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан,
“Менікі” өлсе өлсін, оған бекі, – дейді ақын.
Осы санаттағы ажалсыз “Меннің” иесі ең алдымен Абай ағаның өзі десек, ақын жолымен жүрген ізбасарлары мен рухани мұрагерлері де уақыт пен кеңістікте әлдебір межемен шектелмей, өмірлерін жалғастыра бермек. Сондай бірегейлердің бірі – Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Қайым Мұхаметханұлы.
        
        Абайтанушы
Әркімнің пешенесіне жазылған мөлшерлі ғұмыры бар. Пенделік пайымдау
бойынша бұл — әліптік ақиқат. Осы негізден шығарсақ, ... ... ... ... ... қамтыды.
Осы орайда Абай сөзіне ден қойсақ:
Ақыл мен жан – мен өзім, тән менікі,
Мені мен менікінің мағынасы ... ... ... жоқ әуел ... өлсе өлсін, оған бекі, – дейді ақын.
Осы санаттағы ажалсыз “Меннің” иесі ең алдымен Абай ағаның өзі ... ... ... ... мен рухани мұрагерлері де уақыт пен
кеңістікте әлдебір межемен шектелмей, өмірлерін ... ... ... бірі – ... сыйлықтың лауреаты Қайым Мұхаметханұлы.
Қалың жұртшылық бұл кісіні көбінесе кеңестік Қазақ республикасының
мемлекеттік әнұранына мәтін жазған ақын ... ... ... екі ... туындыгерді шынайы абырой шыңына шығарған. Қазақ жанының ұлы қасиетін
жанартау жалынындай лапылдатып, асқақтата танытқан:
Ер қазақ ежелден еркіндік ... өмір мен ар үшін ... ... мен азаттығының жолында қазақтың бары мен жаны құрбан екендігін
кеңестік ... (Ұлы Отан ... ... ... он сегіз жылда Кеңес
одағының әнұраны жоқ еді) ... ... деп ... ... осы
сөздердің ақиқа­тына 1986 жылғы желтоқсанда ... ... көз ... тиген, еркіндігін құрсаулаған империяның оспадар өктемдігіне
бостандықсүйгіш ... ... мен ... ... ішінде
қаһармандықпен бірінші болып қарсы шығып тәуелсіздікке жол ашты. Ақын Қайым
желтоқсан қасіреті мен құдіретіне арнаған ... ... сол ... айналдырып айтудан тайсалмаған болатын:
Қызыл қыршын қазақтың ұл-қыздарын,
Адал жүрек, ар-намыстың құлдарын,
Мәңгі бақи ел есінен кетер ме
Сөгіп, соғып, ... ... ... ... ... арқауы босаңсыған сәті жоқ. Елдік, ... ... ... баршасына қолма-қол үн ... ... ... дұға-батасы, жендеттерге лағнет-
қарғысы дерлік жоғарыда келтірілген үзінді дәлелдеп тұр емес пе?! ... ... ... бұрқ етіп ... жыр шумақтары аз емес.
Жариялану жайы, әрине, бөлек әңгіме. Коммунистік аңсарға кереғар өлең-жырға
өріс берілмеген ... әлгі ... ... әлбетте, оқырманға
беймәлім қала ... ... ... бағалы суырыпсалма өнердің үздік бір
мысалын жұрт назарына ұсыналық. Қасым Аманжоловпен және тағы бірер ... ... ... ... жүзі ... ұлты ... ақсақал келе қалады.
Сол мезетте Қайым орнынан ұшып тұрып, қартты құшағына ала, ... ... ... ... ... ... ... сұңқарысың,
Бұл күнде азып-тозып қаңғып жүрген
Кешегі ер Шәмілдің ... өзі ... ... ... бір ... ... жеке
шығармадай мейлінше әсерлі. “Халықтар көсемі” ... ... ... ... ... ... мүшкіл халге түсуімен
байланысты бауырмалдық күйінішке қоса, мұнда ... мен ... ... ... ... құтыла алмай, “коммунизм жұмағына” жұтылу ... ... ... қазақтың да өңменін найзағай жарқылындай шарпып өтерлік
серпін бар ғой.
Ақындық дарыны мен шеберлігін ... ... ... ... хикаясын өлеңмен қазақшаға аударуында таң қаларлықтай етіп
көрсетті. Лермонтовтың “Вадим” хикаясын өлеңмен ... Абай ... ... ... мен ... ... ... аударған
Шәкәрім үлгісін жаңғыртты.
Ақын Қайым дүние азабынан ... ... дал ... қайсарлана
жігерленген көңіл әуенін де жеріне жеткізе жырлай алған. Мысалы:
Жай жүрсем, ... ... ... ... күндеді “құтырды” деп,
Орта жүрсем, онда да көре алмады,
“Бұл өзі ақылды адам сықылды” деп.
Мұхаметханұлының көркем шығармашылық талантының бір қыры ... ... Оның ... ... “Перне”, “Комиссар Ғаббасов”,
“Ер Білісай” драмалары бойынша спектакльдер әлденеше маусым бойы ... ... ... ... ... ... Бұлармен қатар
татардың классик драматургы Шәріп Камалдың ... ... ... ... ... ... Ғажыбековтың “Аршын мал алан”
комедияларын қазақшаға аударып, талай жыл бойында ... ... ... ... ... ... шығар, ақын және драматург ретінде Қайым
Мұхаметханұлының ықтимал әлеуеті барынша жарқырап, толық жүзеге асты ... обал ... еді. ... ... жазмыш Қайымға тауқыметі де мол,
бақыт-зейнеті де қайырлы ғалымдықты сыбағалады. Бұл ... ... ... ... ... ... – абайтанушылық, мұхтартанушылық,
шәкәрімтанушылық ілімдері, барлығын жинақтағанда, ... ... ... ... ... осы аталған әдеби-мәдени-саяси құбылыстар
Қайымды жарық ... ... ... ... ... ... ... көзқарасы мен әрекеті сайма-сай абзал азамат бейнесінде
жұртқа кең танылған. Абай мұрасын қастерлеген. ... ... ... “Сана”, “Сарыарқа”, “Таң” сияқты басылымдарды үй ... жан ... ... Оның ... ... ... құрметін
Әлихан Бөкейханұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Шәкәрім
Құдайбердіұлы, Көкбай ... ... ... Әміре Қашаубаев,
Жүсіпбек Аймауытов, Қажымұқан Мұңайтпасов, Халел Ғаббасов, Мұхтар Әуезов
сан мәрте көрген. Сондай ахуалда өскен ... ... бала ... ойы ... ... ... қазақшыл болып, табиғи үрдісте қалыптасқан.
Әуезовті тұңғыш рет ... ... жеті ... бала ... Бұл – 1923
жыл. Келесі жылы Әуезовті сегіз жастағы Қайым екінші рет ... ... және ... арқылы Семейде Абайды еске ... ... ... ... ... жылдығына орай). Бұл оқиғаның мәнін
Мұхаметханұлының өз сөзімен білдіру жөн шығар: ... ... ... ... ... ... баяндамасын тыңдап, Көкбай ақынның Абай туралы
естелік әңгімесін естіп, ұлы ақын жайында ең ... ... ... ... ... ... ... – 1925 жылы: Әуезовтің сахналық бір шығармасын “Ес
аймақ” труппасы қоюға дайындап, Мұхаметхан ... ... ... ... ... Көкен тауына 1926 жылы Мұхаң демалысқа
келгенде он жастағы Қайым оны ... рет ... ... ... соң, ... жылы, Мұхтар Әуезов өзінің болашақ роман-эпопеясын ... ... ... ... келгенде, он тоғыз жастағы балғын жігіт Қайым
даңқты жазушыны бесінші рет ... ... ... ... ... Бұл ... Қайымның әкесі таптық жау ретінде қудаланып, ... ... ... Бай ... Қайым қауіп-қатерден әупірімдеп өтіп,
мұғалімдік курсты аяқтап, институтқа түсуді ойластырып ... ... ... ден қойып, Ыдырыс ... ... ... ... ынты­ға танысуда еді. 1939 жылы ... ... ... Қазақстан Жазушыларының екінші съезіне ... ... ... ... осы ... кездесуден кейін жиырма төрт
жасында Қайым Мұхаметханұлы кемеңгер Әуезов үшін ... ... ... ... ... ақыл-кеңесімен ғылыми ізденіс жолына
түседі. Зерттеулерінің басты нысаны етіп Абай ... ... ... ... ... кірісіп, Әуезовтің бағдарлы
пікірлерінің қанаттандыруы арқасында 1940 жылы ... ... ... ... ... ... ... Әубәкір Ақылбайұлы, Әріп
Тәңірбергенов шығармашылығы туралы ғылыми мақалалар топтамасын жариялайды.
Содан ... ... демі ... ... ... ... қаламы
босаған емес.
Абайды тану үстіне таныған сайын ... ... ... да тереңдей түсті. Қаракерей Қабанбай мен Қанжығалы Бөгенбай
батырлар туралы халықтық поэмаларға тарихи-ғылыми, ... ... ... ... әдебиеті тарихының” бірінші томына енгізіп, 1943
жылы әзірлеп береді.
Қайым Мұхаметханұлының ... ... орта ... тән ... ... мол еді. ... кең ... еңбектерінің ғана шеңберінде назар салайық. Өзекті желісі мен үзілмес
тіні ... ... ... Мұнда іргелі және қолданбалы ... ... ... ... ... ... жаңа
бағытқа қарышты қадам жасағандығы жөнімен “Абай заманының ... ... ... ... ... ... “Абай шығармаларының
текстологиясы” сияқты монографиялары менмұндалап ... ... ... ... ... ... ... Абайұлы, Әубәкір Ақылбайұлы, Мұқа
Әділханұлы, Әсет Найманбайұлы, Әріп Тәңірбергенов, Көкбай Жанатайұлы,
Тұрағұл ... ... ... ... ... ... ... Қазанғапұлы, Баймағамбет Айтқожаұлы сияқты дарындардың мұраларын
тікелей ... өзі әкеп ... ... ... өлеңі Қайым Мұхаметханұлының
жинап тапсыруымен академиялық басылымда жарық көрді.
Бұлардан тыс ... ... ... ... ... ... Махамбет, Шөже, Жанақ, Сәдір, Ақылбек Сабал, Ілияс ... ... ... мен ... ... өмірбаяны хақындағы
очеркі және Қазақ кеңес энциклопедиясының он екі ... ... ... қорытындылары – зерттеушіліктің үздік үлгілері.
Осы дәрежедегі туындылардың үлкен шоғыры ... ... ... Алаш ардагерлерін ақтаңдақтардан арылтып, мәртебелі ... ... ... Мұхаметханұлының қосқан үлесі қандай ... ... ... өнернамалық очерктер куәландырады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... 1987 жылы ... негіздемелік материал жолдаған болатын. 1960 жылдан ... ... Ахат ... ... ... ... қимыл-әрекеттер аз
болған жоқ.
Қайым Мұхаметханұлының зерттеушілік ізденістері нәтижесінде әдебиет
пен көркемөнердің және қоғамдық-саяси тарихтың ... ... ... ... ... ... – өз ... бір төбе. Мысалы, атақты
қиссашы, ақын Ақылбек Сабалдың 43 мың жолдық өлеңмен ... ... ... ... ... ... Әдебиет және өнер институтында
ғылыми хабарлама жасағаны мәлім. Академик Ахмет ... ... ... ... пернесі” монографияларында Мәди Бәпиұлы мен ... ... ... ... ... Мұхаметханұлы бергендігін
риза­лықпен атап көрсеткен. Кезінде Мұхтар Әуезовтің тапсырмасы бойынша
“Абай ... ... да ... ... ... Мұхаңның көңілінен шығып
отырғандығы және бар. (Мысалы, төртінші кітапта Сармолланың ... ... ... ... ... т.б.). Бұл ... ... хат 1951 жылы Қайым Мұхаметханұлы тұтқындалғанда тергеушілердің
қолында кетіп, кейін қайтарылмай мүлде із-тозсыз ... ... ... Қайым Мұхаметханұлы жарты ғасыр бойы Семей
мемлекеттік ... ... ... ... Әзілхан Нұршайықов,
Кәмен Оразалин сияқты бүгінгі ақсақал қаламгерлерден бастап, бір ... ілім ... ... ... тәлімін берген.
Иә, өзгесін былай қойғанда, Қайым Мұхаметханұлы Абай шығармаларының
аса беделді мәтінтанушысы екенін білікті ... ... ... ... ... ... ... Әуезов, Зоя ... ... ... ... ... Сүйіншәлиев, Рәбиға Сыздықова, Әбіш
Жиреншин, т.б. әр кезде оңды пікірлер білдірген.
Бәрін айт та, ... айт, ... ... ең зор ... Абай
сөзіндегідей, “Адам деген даңқы бар” екендігінде. ... ... ... Абай мен ... үшін отқа ... ... ... қарсы тұра
білген,
“Тусаң ту!” дейтін Азаматтығында!
Атақ емес, ғылым үшін жаралған...
Көрнекті ғалым Қайым (Ғабдұлқайым) Мұхаметханұлының туғанына 90 ... – алаш ... ... ... ... ... жеткен жан.
Көзі ашық, көкірегі сәулелі, елшіл әкесі ... ... мен ... мол ... Ол ... ... ұлт мүддесіне жан
байлығын да, мал ... да ... ... ерекше байсалды, өте
мәдениетті ақсақал ретінде танылған.
Әлихан ... ... ... ... Дулатұлы, Шәкәрім
Құдайбердіұлы, Сұлтанмахмұт Торайғырұлы, Көкбай Жанатайұлы, Мұхтар Әуезов
тағы басқа тарихи тұлғалар ... ... ... сан қилы ... ... ... құрған. Мұхаметханның үйіндегі ... ... ... «Айқап», «Қазақ», «Абай», «Сары Арқа»
тігінділері мұқият жинақталып сақталған. Қазан ... ... ... ... ... ... науқаны Мұхаметханға да ызғарын тигізген.
Көреген, қамқор әкесі педагогтық курста сабақ беретін ... ... ... қанатының астына ала жүруді өтініш етеді. Қайымның ... ... ... осы ... оқып ... ... Өлең ... Пединститутты үздік аяқтап, кафедрада ... ... соң, ... ... және ... шығармашылық ұмтылысы
жаңа екпін алады. Ақылбайдың «Дағыстан», «Зұлыс», Мағауияның «Медғат-
Қасым», «Еңлік-Кебек» ... ... ... ... Абай немересі,
Әріп Тәңірбергенов өмірі мен ... ... ... ... аға оқытушылық қызметке тұрады, ғылыми-зерттеу жұмыстарын
жалғастырады.
1943-1944 жылдары Қабанбай батыр мен Бөгенбай ... ... ... ... зерттеп, «Қазақ әдебиеті тарихының» бірінші томына
енгізілетін ... ... ... ... Абай ... ... ... Соның нәтижесінде, Абайдың туғанына жүз
жыл толуына арналған 1945 ... ... ... ... ... ... өлең ... «1945-1950 жылдарда Мұхаметханов Абай мұражайында,
пединститутта, Жазушылар одағының Семей ... ... ... жүріп,
өзінің зерттеу тақырыбы бойынша он бір ... ... ... ... ... ... ... жазып, тәмәмдайды. 1951 жылғы
сәуірдің 7-сі күні академик М.О. ... ... сол ... ... ... ... ... қарай, көп ұзамай, әйгілі зобалаңға
ұшырап, ... ... ... ... ... ілінеді. Сол жылғы
желтоқсанда 25 жылға бас бостандығынан айырылып кете ... Айып ... Ал ... ... не десеңіз, ол – Абайды қорғау, Әуезовты
қорғау. Алматыдағы әркімге мәлім сұр ... ... ... ... соң ... ... ... үш жылдан соң 1955 жылы
толық ақталып, ... ... ... ... Қайым Мұхаметханұлы
абайтану бойынша он бір мақала, екі жеке басылымдық кітап («Мағауия Абайұлы
Құнанбаев», «Абай шығармаларының текстологиясы») ... ... ... ... 12-сі күні ... ... ақындары» («Абай айналасының
ақындары») деген тақырыппен ... ... ... ... ... ... Мұхтар Омарханұлы еді.
1960 жылдардан бастап Қайым Мұхаметханұлы ... ... бел буып ... ... ... ... ретінде ыңғайлады.
Шәкәрімді ақтау бойынша 1959 жылғы ... ... ... соң ... облыс көлемінде ширек ғасырдан астам уақытқа
созылған игі ... ... ... жүрді. Ең соңғы
Колбинге жолданған материалдың сірескен қалың сеңді қозғаған ықпалына қазір
әдеби-мәдени орта ... ... ... ... ... ... жырау,
Үмбетей, Махамбет, Сәдір, Шөже, Жанақ, Ілияс Молдажанов, Ақылбек Сабал т.б.
туралы ... ... ... ... ... он ... сыни ... әдеби-мәдени-тарихи ғұмырнамалық очерктері ... ... ... анандай дәрежені көксеп жүргендер ... ... ... ... ... Ұлы Абайдың 150 жылдық әлемдік тойы қарсаңында «Абайдың
ақын шәкірттері» деген үш томдық монографиясын жазды. Ол ... ... ... еді. ... ... ... ... соның ең озық-зерегіне арнап,
соған лайықтап сөйлейтін. Қызыл сөзді, қысыр ... жек ... тура ... ... ... ағаның қасиеттері айта түскен
сайын арта беретіні ... ... ... ... ... доценті, профессор

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхтар Әуезов – абайтанушы34 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
Абайдың әдеби ортасы және ақындық мектебі34 бет
Абайтану ғылымы туралы75 бет
Қ.Мұхамедхановтың зерттеу-мақалалары18 бет
Қайым Мұхамедхановтың ғылыми зерттеу еңбектері23 бет
Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны жайлы мәлімет42 бет
Қайым мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны туралы27 бет
Қайымның әдебиет тарихына қосқан үлесі24 бет
"абай шығармашылығына әсер еткен үш арна"6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь