Бөгенбай батыр (1690 - i778)

Ақшаұлы Бөгенбай (1678-1175) – Жоңғар басқыншылығына қарсы азаттық жорығын ұйымдастырушылардың бірі, атақты батыр, ұлы қолбасшы. Шыққан тегі – Орта Жүздің Арғын тайпасының Қанжығалы руынан, есімдері әуелден елге мәлім болған батырлар әулетінен. Бөгенбай батырдың даңқты есімі кешелі-бүгінгі қалың қазақ даласын аралап, батырлық пен ерліктің рәмізіндей болып кеткелі қашан...
Батырдың атасы Әлдеуік – қазақтың атақты ханы Есім ханның атақты батырларының бірі болған. Ғұмырының дені атүстінде жортуылмен өткен. Қатағанның Тұрсын ханымен соғыстағы ерен ерлігі үшін оны Түркістанның әмірі етіп тағайындаған. Өз әкесі Әлдеуікұлы Ақша заманында дұшпанына бет қаратпаған айтулы батыр, айбынды қолбасшы сарбаздан тұратын әскерін басқарыпты. Үмбетей жыраудың: «Алатаудай Ақшадан, асып тудың Бөгенбай» деуі де, Ақшаның қандай айбынды батыр болғанын танытып тұрғандай.
        
        
Бөгенбай батыр
(1690 - I778)
Ақшаұлы Бөгенбай (1678-1175) – Жоңғар басқыншылығына қарсы ... ... ... ... ... ұлы қолбасшы. Шыққан тегі –
Орта Жүздің Арғын тайпасының Қанжығалы руынан, есімдері әуелден елге мәлім
болған батырлар әулетінен. Бөгенбай ... ... ... ... ... ... ... батырлық пен ерліктің рәмізіндей болып кеткелі
қашан...
Батырдың атасы Әлдеуік – қазақтың атақты ханы Есім ... ... бірі ... ... дені ... ... ... Тұрсын ханымен соғыстағы ерен ерлігі үшін оны ... ... ... Өз ... ... Ақша ... ... бет
қаратпаған айтулы батыр, айбынды қолбасшы сарбаздан ... ... ... ... ... Ақшадан, асып тудың Бөгенбай» деуі
де, Ақшаның қандай айбынды батыр ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы есімін аялап,
есте сақтап келуі – оның ерлік, әскер басылық қазақ ауылдарына шабуылдап,
мазасын алып, әбден ... ... ... ... ... сегіз жасында 30 мың қолды бастап барып, казак-орыстардыдүркіретіп
қуып, Еділден әрі асырып салады. Осы ... ... ... ... ... азат етілгенше Бөгенбай батыр аттан түспей, Қабанбай, Олжабай,
Жәнібек, ... ... ... аты шулы батырларымен тізе қосып, ... үшін ... ... енеді. Осы шайқастардағы көрсеткен
ерлігі, жағдайды дұрыс бағалап, тез ... ... ... ... ... – оның ... ... көтереді. Шығыс Түркістанға
келген қытай әскерімен болған әйгілі Талқы соғысында Бөгенбай батырдың
жауынгерлері ... ... ... ... беріп, оларды Үрімжіден асыра
қуады.
Бөгенбай батырдың соңғы үлкен жорығының бірі – ... ... ... ... ... төтеп бере алмаған жоңғарлар да жеңілгенін мойындап,
келісімге келуге мәжбүр болған. Осы арада батыр жоңғарлардан ақ ... ... ... ... жауласпауға ант алады.
Бөгенбай белгілі бітімші мәмілегер де болған. Ол Абылай ханның Қытайға
жіберген елшілігін басқарып ... екі ... ... ... ... ... ... үлес қосады.
Бөгенбай батыр «Қанжығалы қарт Бөгенбай» атанып ... ... өз ... ... ... ... Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет
Яссауи күмбезіне жерленеді.
Көзсіз батырлығы мен ғажайып қолбасшылық дарыны ... ... ... бөленіп, ерлігі ел аузында аңызға айналып кетті. XVIII
ғасырдың бірінші жартысында ... ... ... ... ... ... ... көзге түсті. Олжабай, Қабанбай, ... ... ... ... атын ... ... халқының
тәуелсіздігі жолындағы талай ... ... ... Бөгенбайдың
қалмақтармен және қытай ... ... ... ... ... сол ... ... жырауларының толғауларында мәңгі
өшпес өлең тілімен өрнектеліп қалды.
1725-1727 жылдары Бөгенбай батыр Абылай ханмен ... ... ... осы ұрыс нәтижесінде ойсырай жеңілген онсон қалмақ ... мен ... ... Алатауының арғы жағына қуылған болатын.
1756-1758 жылдары Бөгенбай батыр Талқы түбінде Шығыс Түркістанға алғаш
рет аяқ басқан қытай әскерімен қиян-кескі шайқасқа қатысты. Бұл ... ... қыра ... ... ... қуып ... ... отызыншы-қырқыншы жылдары Бөгенбай батыр, көрші
елдермен келіссөздер жүргізу мәселесіне ... ... Оның Кіші ... ... қатысуында да бір мән бар.
Біріншіден, орыс әкімшілігі арқылы қалмақ-башқұрт ... ... ... қайтарып алу мәселесі болса, екіншіден, Ресей ... ... ... қалай болар екенін бағдарлау. Бұл тұста қазақ елінде
іргелі хан ретінде Әбілқайыр ғана белгілі еді. Оның орыс ... ... ... ... ... бірде аяқсыз қалып келе
жатқанын Бөгенбай батыр секілді қолбасшылар бақылап отырды. Бұл ... ... ... – ел ... жиналған саңлақ сарбаздарды халық арасында
абырой-беделі бар батырлар басқарды. Қолбасы батырлар халықтың ұлы ... ... ... бұқараның ұсынысымен тағайындалды, осындай ... ... ... Бөгенбай батырды бүкіл халықтың ... ... ... етіп ... Осы ... әзірлігінің арқасында,
қару-жарағы мол жоңғар әскерлеріне тез арада ойсырата соққы беріп жүрді.
Бөгенбайдың нағыз толысқан шағы – ... қоса от ... орақ ... кезі еді. Осы ... сыртқы жаумен жекелеген ұрыс-шайқастарда
бірқатар жеңістерге жетіп, бүкіл алашқа аты шығып, даңқы ... ... ... ... ұдайы жүрмеген адам, елінің алды-артын
болжаған, халқының келешегін көп ойлаған абзал жан. Жас ... ... ... ... өз ... ... ... сыйлы болған.
Бөгенбай жорықтарын, қоғамдық істерін, негізінен, бес кезеңге бөлуге
болады:
1. 1696-1697 жылдары жоңғар қалмақтарымен шайқастары;
2. 1710 жылғы Қарақұмда ... ... елі ... ... ... 1723-29 ... қазақ елінің жоңғарлардан жаппай жеңілісі мен
онан кейінгі халқымыздың сыртқы жауға берген тойтарыстарын ұйымдастыру;
4. 1731-1735 ... орта жүз бен ... ... ... ... ... 1750-1760 жылдардағы Алтай-Тарбағатай, Жетісу жорықтарын
ұйымдастыру.
Бөгенбайдың ... ... ... ... жоғары, бейбіт жан болғандығын байқауға болады. Бұл жағынан
ол Төле бимен дәмдес қана болмаған, пікірлес дос болған.
«Жігіттік, ... ... ... ... деп ... жырау жырлағандай,
қазақ халқы өзінің даңқты ұлының тұлғасын ... ... ... ... таратуда.
Бөгенбай батыр 1761 жылы Абылай ханның ұлы Әділ ... ... мен ... ... ... ... де ... халқының бостандығы мен тәуелсіздігі үшін жоңғар шапқыншыларына
қарсы шайқастардағы Бөгенбай батырдың ерліктері оны ... ... ... ... ... ... ... пен қайсарлықтың үлгісіндей
танытты.
Оның ерліктеріне деген құрмет ретінде батырдың денесі Түркістан
қаласындағы ... ... ... Қожа ... Иассауи Кесенесінде жерленген,
басына граниттен құлпытас қойылған.
Әдебиеттер:
Ақшаұлы Бөгенбай (1687-1775) // Елтұтқа: Ел ... ... ... 2001.- ... ... // Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас ред. Ә.Нысанбаев.-
Алматы, 1999.- Б.394-395
Бөгенбай ... // ... ... ... / Бас ... ... 2000.- Б.225-226
Бөгенбай батыр // Қазақтар: Көпшілікке арналғаан тоғыз томдық анықтамалық.-
Алматы, 1998.- Т.2. Тарихи тұлғалар.- ... ... ... «Сардар» дастанынан үзінді
Қаһары қалың қолға татығандай,
Туар ма енді қайтып ... ... ... желі ... ... ... шақырардай.
Арғында арғы түбі – Қанжығалы,
Естісе елең еткен ел құлағы.
Атысқа, шабысқа да бірдей ... ата жауы қан ... – ер ... ... ... жоқ ... жаза басқан.
Ежелгі Есімханның заманында,
Қатаған хан Тұрсынмен жағаласқан.
Тектілік танылмаса ерге біткен,
Не шығар ... ... ... ата ... ... Ақша ... ... ұстап, тұлпар мінген батыр Ақша,
Дауылдай дүркіреген жауға шапса.
Нөкерін қасына ерген өкпелетпей,
Қылдай қып бөліп берген олжа тапса.
Демей ме ... туар ... боп ... ол ... мың сарбаз ертіп өз соңынан,
Тұсында Тәуке ханның қол бастаған.
Ғасырлар шапқан аттай зулап өтті,
Жарысқан тұлпарларды тулақ етті.
Алланың әмірімен ер ... ... тура ... тисе ел ... ... ма ... кіндік ерге қонбай?
Абылай тумай жатып әйгілі боп,
Үш жүзге аты шыққан ер ... ... ... ... қол ... ... ... дүбір салып,
Дұшпанның жарға бұқты жер басқаны.
Абылай не көрмеді ғұмырында,
Жоңғардың кете жаздап жұмырында.
Тұрғанда сескенбейтін қалың жаудан,
Қабанбай, ... ... ... ... ... ... ... талай басын кекпен.
Өмірі өкінішсіз есіне алса,
Өңкей бір көкжалдардың ... ... ... өлді кім ... қара ... ... ... қаһармандар ортасында,
Орыны Бөгенбайдың бір төбе еді.
Ажал кеп көк найзасын шаншығанда,
Айтыпты ханға сәлем жан шығарда.
Емендей ... есіл ... ... жырла, таусылар ма?!.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бөгенбай батыр 9 бет
Қожағұлұлы Қабанбай батыр. Бөгенбай батыр5 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Қазақ батырлары17 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Алпамыс батыр80 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь